Skip to content

Adam Hug

Director

Adam Hug became the Director of the Foreign Policy Centre in November 2017, overseeing the FPC's operations and strategic direction. He had previously been the Policy Director at the Foreign Policy Centre from 2008-2017. His research focuses on human rights and governance issues particularly in the former Soviet Union. He also writes on UK foreign policy and EU issues. His previous roles included work as a consultant on EU consumer protection issues and working with Israeli and Palestinian trade unions and civil society groups. He studied at Geography at the University of Edinburgh as an undergraduate and Development Studies with Special Reference to Central Asia as a post-grad.

Array ( [0] => WP_Post Object ( [ID] => 6111 [post_author] => 3 [post_date] => 2021-09-30 17:53:43 [post_date_gmt] => 2021-09-30 16:53:43 [post_content] => Over the course of 2021 the Foreign Policy Centre’s Retreating Rights project has mapped the scale of the human rights challenges in three of the five Central Asian states through publications on Kyrgyzstan, Tajikistan and Kazakhstan. The Retreating Rights project has mapped the rapidly declining picture for political pluralism and civic space in Kyrgyzstan since the October 2020 overthrow of President Jeenbekov and the vertiginous rise of President Japarov, while being frank about the situation that preceded and precipitated it – a political culture blighted by corruption, hatred and impunity. It documented how President Rahmon has steadily consolidated political and economic power firmly in the hands of his family and their associates in Tajikistan, following a ruthless strategy that has either suppressed, acquiesced or incorporated opposition voices. The project has also mapped the incomplete transfer of power from First President Nazarbayev to President Tokayev, who has promised change and introduction of a ‘listening state’ but so far failed to make a substantive difference to the human rights situation. Though opportunities for dialogue have opened in some areas, Kazakhstan’s powerful ruling elite remains broadly the same. In all three countries the COVID-19 pandemic exposed significant failings in governance and state capacity, as well as the importance of civic movements in helping respond to the crisis. COVID has provided further opportunities for governments to expand the powers and surveillance reach of their security apparatuses. The crisis has come on top of a period of existing economic uncertainty, with Tajikistan and Kyrgyzstan continuing to struggle as the poorest countries in the post-Soviet space and when the shine has come off the Kazakh economic miracle, with the cost of living being squeezed and the future for its energy wealth increasingly uncertain. The project documented how across the three countries the resources of the state are used to pursue political opponents to entrench the position (and wealth) of the elites currently in power. In Kyrgyzstan, the arrests of opposition politicians has become a repeated feature of post-election and revolution cycles but there are clear signs that this time the net may be being spread more widely. In Kazakhstan and Tajikistan, the Governments have been ruthless in using anti-extremism powers to completely clear the political landscape of opponents, including cracking down on low-level activists with punitive force. The use of Freedom Restrictions (parole type restrictions against political and civic activism in lieu of prison) in Kazakhstan and other insidious pressures such as arrests and intimidation of family members are among the tools used to make the cost of challenging the ruling elites extremely high. Democracy and political pluralism have never been allowed to flourish in Tajikistan and Kazakhstan with the punitive approach above combined with onerous registration requirements which would be hard to meet even without the risk of arbitrary arrest and other punitive measures. While the research clearly shows that democracy in Kyrgyzstan has always been more fragile than some Western observers might wish it to have been, and following the country’s third revolution in 15 years, the warning signs are flashing brighter than ever. Across the three countries political elites have positioned themselves to take full advantage of economic opportunities, capturing resources and squeezing out competitors to creating local monopolies in the private sector, dominating state owned enterprises and in some cases benefiting from customs monopolies and smuggling rings. The publications have documented the extent to which such money seeps into Western jurisdictions, not least in the United Kingdom and its overseas territory tax havens. The picture on civic space has made for grim reading across the three publications. In Tajikistan a few resilient civil society organisations are able to continue to operate and make a meaningful difference on issues that do not directly challenge the ruling power structure. However, they are walking on egg-shells over what they can say and do in an environment where one misstep could lead to imprisonment and brutal repression. The international community can find itself toning down criticisms of the regime in order to try to maintain this remaining toe-hold of civic space but it has an ever growing resemblance to a hostage situation. In Kazakhstan pressure waxes and wanes on the core of independent civil society still able to operate depending on the current political climate, with any link to the opposition ruthlessly pursued and cracked down on, particularly if there is any connection to fugitive oligarch and implacable Nazarbayev opponent Mukhtar Ablyazov. For many years independent civil society in Kyrgyzstan has faced delegitimisation by those in society seeking to undermine them for their links to the West and for their involvement in pushing for liberal social values. The tools used to apply pressure in all three countries include harassment of individual activists (from pressure by the security services through to trolling campaigns), onerous registration and financial reporting requirements and other forms of bureaucratic pressure. The publications examine in detail how the international community could work with local civil society partners to push back against harassment, delegitimising narratives and strengthen their support on the ground. Many of the problems facing NGOs are also faced by independent trade unions who in Kazakhstan and Kyrgyzstan have been under persistent pressure. One of the major challenges facing international support for human rights in the region and Western engagement more broadly is the way in which issues around women’s rights and LGBTQ rights are facing increasing push back from conservative social groups and politicians. This has seen everything from action on domestic violence and bride kidnapping through to protections for harassed and ostracised LGBTQ groups framed as a Western attack on traditional, local values. This culture war, with local conservative activists bolstered by Russian and other international illiberal and anti-Western narratives, has been relatively successful in helping the delegitimisation of Western backed civil society in Kyrgyzstan and the debate is now heating up in Kazakhstan, with issues of LGBTQ rights already off limits for campaigners in Tajikistan due to the level of repression. The publications also highlighted the impact of ongoing ethnic tensions, particularly for the Uzbek minority in Kyrgyzstan, but also how Kazakhstan, which has comparatively successfully navigated issues of ethnic identity since independence, is facing emerging tensions (notably around the upsurge of violence against the Dungan community in 2020) as sense of Kazakh identity has become stronger. The practice of religion is actively managed by the state across the region with Tajikistan and Kazakhstan seeing tight control of religious observance and actives measures against proselytisation, with some greater freedoms and open religiosity found in Kyrgyzstan though some restrictions on hijab wearing are to be found in all three states. The project showed the growing economic and political power of China in all three countries, a presence that has not been without its tensions, particularly in Kyrgyzstan and Kazakhstan as concerns over resources, jobs, the treatment of fellow Muslims (including ethnic Kazakhs) in Xingjian and the extent of the power imbalance have fuelled tensions. Russia remains a key regional player acting as the lead security partner, recipient of labour migrants from Tajikistan and Kyrgyzstan (with remittances a major source of income for both countries), and with Kazakhstan and Kyrgyzstan both members of the Russian-led Eurasian Economic Union. These connections help it maintain security service cooperation and cultural ties, which include continuing local engagement with Russian media and social media that can strengthen local conservative and anti-Western attitudes. The recent events in Afghanistan have clearly demonstrated the limits of Western power in the wider region but also triggered an increasing realisation of the need to work with the Central Asian states to manage the fallout. There is a real risk that the humanitarian crisis and security concerns that flow from the Taliban’s return may simultaneously boost UK, EU and US political engagement with Central Asian states but simultaneously deprioritise official advocacy for domestic reform and human rights still further. With Overseas Development Aid budgets to the region being trimmed in a number of donor countries the scope for influence in Kyrgyzstan and Tajikistan may be further curtailed. The outlook for progress on human rights, governance and democracy in Tajikistan, Kyrgyzstan and Kazakhstan may seem pretty bleak but this is not the time to give up hope. The publications map the different tools available to support reform, acting both inside and outside the countries in question and with different players taking cooperative and confrontation approaches to the ruling elites. The reports show that dialogue with the Governments of the region, particularly when bolstering local civil society activism, can help deliver modest gains on issues that do not directly impact local power dynamics but greater pressure will be required to achieve progress on more key human rights issues, particularly around the targeting of civil society and opposition activists. All three publications show how important corruption is to maintaining the repressive status quo so it should be prioritised by international partners and acted upon. This should mean rethinking and potentially reducing the provision direct budget support to Kyrgyzstan and Tajikistan, strengthening due diligence over internationally backed contracts, increasing conditionality on international lending and exploring ways to offer debt relief directly linked to political and human rights reform. The publications give ideas for how aid and international support can be re-evaluated and strengthened at this time of constrained budgets in donor nations. Across all three countries diplomatic pressure can be leveraged to make a difference in specific cases of abuse with local diplomats encouraged to speak out quickly and loudly. The impact of the European Parliament Resolution on human Rights in Kazakhstan has been clear, pushing the Government of Kazakhstan into a burst of legislative and diplomatic activity around these issues (albeit the jury remains clearly out on the extent to which it will lead to change in practice).[1] Such public measures to call out the Governments for their human rights record should be replicated, including by adding Tajikistan to the UK Government’s list of human rights priority countries. The three publications make the case for the use of personal ‘Magnitsky’ sanctions and anti-corruption tools more actively to help add to the pressure for reform. For example, the Kyrgyzstan publication suggested opportunities to take action against the officials involved in the torture and imprisonment of Azimjan Askarov and for other countries to follow the example of the United States in sanctioning Raimbek Matraimov on grounds of corruption. Western asylum systems need to become better attuned to the human rights challenges present in all three of these countries, particularly around the need to provide refuge to the family members of activists that are targeted, most notably by Tajikistan, as punishment for their relatives’ work. Global tech giants need to improve their content moderation and management to prevent organised trolling and abuse by political actors and the states themselves, with a clear lack of capacity in local languages (Tajik, Kyrgyz and Kazakh) identified as a key problem. There is a lot of work to be done in order to make meaningful progress to reverse the retreat of rights across Tajikistan, Kyrgyzstan and Kazakhstan. However, as the publications clearly showed in their essay contributions, there are some hugely impressive voices both in those countries and amongst their diasporas in both civil society and academia who should be supported to help deliver the change their countries need. Key recommendations for Tajikistan, Kyrgyzstan and KazakhstanEach publication provided a detailed list of locally focused recommendations but there are a number of recommendations that apply to all three countries. They should:
  • Address widespread corruption at the heart of their states and take steps to reduce conflict of interest for state officials;
  • End the use of anti-extremism legislation powers to target peaceful protestors, activists and opposition groups both at home and abroad and the use of torture in their penal and criminal justice systems;
  • Stop targeting NGOs with punitive tax inspections and burdensome reporting requirements;
  • Make it easier for independent and opposition parties to register and protect political activists from state harassment;
  • Stop the continued harassment of independent trade unions and striking workers;
  • Protect the ability of independent media, journalists and bloggers to operate. Measures to achieve this across the three countries should include: ending police and security service harassment, stopping the blocking of independent news websites, and further reforming libel laws and provisions on insulting the ‘honour and dignity’ of public officials;
  • Improve data protection and privacy regulation and enforcement; and
  • Tackle domestic violence, sexual harassment and abuse of the LGBTQ community.
 Recommendations for international institutions, Western partners and donors:
  • Ensure a focus on issues of corruption, hatred and impunity;
  • Undertake a systemic review of international donor and IFI funded projects, including budget support, the use of consultancies and working with NGOs. It should look at both objectives and implementation, based on evidence and widespread local engagement;
  • Find ways to empower fresh thinking and new voices, while giving partners the space and resources to adapt to local priorities;
  • Increase human rights and governance conditionality in current and future EU and UK partnership agreements, debt relief, aid and new investment;
  • Expand local language moderation by social media companies and strengthen reporting and redress mechanisms;
  • Raise systemic problems and individual cases of abuse both in private and in public diplomacy, including parliamentary resolutions on human rights in the region and adding countries to international human rights watch lists;
  • Deploy ‘Magnitsky’ personal Sanctions against those responsible for human rights abuses
  • Use international mechanisms for tacking corruption and kleptocracy, including improved transparency requirements in Western jurisdictions, reform of ‘golden visas’, corruption focused ‘Magnitsky’ sanctions and other anti-corruption tools such as Unexplained Wealth Orders where appropriate; and
  • Improve access to asylum and temporary refuge for activists at risk, including measures to assist family reunification where their relatives have been targeted for abuse.
 The publications:Retreating Rights: Examining the pressure on human rights in Kazakhstan: Launched on 22nd July 2021 and edited by Adam Hug (Foreign Policy Centre) the publication contains essay contributions from: Colleen Wood (Columbia University); Aina Shormanbaeva and Amangeldy Shormanbayev (International Legal Foundation- ILI); Tatiana Chernobil (formerly Amnesty International); Mihra Rittmann (Human Rights Watch); Galiya Azhenova (Adilsoz Foundation for the Protection of Freedom of Speech); Anna Gussarova (Director, CAISS – Central Asia Institute for Strategic Studies); Dr Khalida Azhigulova (Associate Professor, Eurasian Technological University); and Aigerim Kamidola (Independent consultant in international human rights law). A video of the launch event can be viewed here and the audio recording can be accessed hereRetreating Rights: Examining the pressure on human rights in Tajikistan: Launched on May 17th and edited by Foreign Policy Centre Director Adam Hug. It contains essay contributions from: Dr Sebastien Peyrouse (George Washington University); Dr Parviz Mullojanov (School for Advanced Studies in the Social Sciences Paris); Shoira Olimova (International Accountability Project); Xeniya Mironova (Independent scholar); Anne Sunder-Plassmann and Rachel Gasowski (International Partnership for Human Rights); Dr Oleg Antonov (Malmö University), Dr Edward Lemon (Texas A&M University) and Dr Parviz Mullojonov (School for Advanced Studies in the Social Sciences Paris); Favziya Nazarova and Nigina Bakhrieva (Public Foundation Notabene); Dilbar Turakhanova (Independent consultant); and Larisa Alexandrova (Independent expert). A video of the launch event can be viewed here and the audio recording can be accessed hereRetreating Rights: Examining the pressure on human rights in Kyrgyzstan: Launched on March 1st 2021 and edited by Adam Hug (Foreign Policy Centre) the publication contains essay contributions from: Dr. Asel Doolotkeldieva (OSCE Academy); Dr. Aijan Sharshenova (OSCE Academy); Gulzat Baialieva and Dr. Joldon Kutmanaliev (University of Tubingen); Professor Eric McGlinchey (George Mason University); Sardorbek Abdukhalilov (Spravedlivost); Dr. Aksana Ismailbekova (Leibniz-Zentrum Moderner Orient); Ryskeldi Satke (Third Pole); Shirin Aitmatova (UMUT 2020); Ernest Zhanaev (Human Rights writer and consultant); Dr. Elira Turdubaeva (University of Central Asia); Begaim Usenova (Media Policy Institute) and ARTICLE 19; and Jasmine Cameron (Human Rights lawyer). A video of the launch event can be viewed here and the audio recording can be accessed herePhoto by David Mulder, published under Creative Commons with no changes made. [1] European Parliament, RC-B9-0144/2021, https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/RC-9-2021-0144_EN.html [post_title] => Responding to retreating rights in Kyrgyzstan, Tajikistan and Kazakhstan [post_excerpt] => [post_status] => publish [comment_status] => open [ping_status] => open [post_password] => [post_name] => responding-to-retreating-rights-in-kyrgyzstan-tajikistan-and-kazakhstan [to_ping] => [pinged] => [post_modified] => 2021-09-30 17:53:43 [post_modified_gmt] => 2021-09-30 16:53:43 [post_content_filtered] => [post_parent] => 0 [guid] => https://fpc.org.uk/?p=6111 [menu_order] => 0 [post_type] => post [post_mime_type] => [comment_count] => 0 [filter] => raw )[1] => WP_Post Object ( [ID] => 6085 [post_author] => 3 [post_date] => 2021-09-30 15:10:28 [post_date_gmt] => 2021-09-30 14:10:28 [post_content] => Қазақстан тәуелсіздігінің 30 жылдық мерейтойы қарсаңында жарияланып отырған бұл басылымда елдегі осы кезең аралығында болған өзгерістер талқыланады. Қазақстанда тұңғыш Президент Н.Назарбаев билігінің біртіндеп Президент Тоқаевқа өтуі және халықтың басым көпшілігінде өмір сүру деңгейінің төмендеуі себебінен әлеуметтік наразылықтардың артуына байланысты, сонымен қоса, қазба байлықтарды пайдаланудан ғаламдық бас тарту болашаққа деген сенімді азайтқан тұста, елдегі билік пен адам құқының қазіргі ахуалы туралы қорытынды жасау маңызды. Соңғы 30 жыл ішінде Қазақстандағы билік өкілдері қол жеткізген қарқынды экономикалық даму негізінен биліктің пайдасына және елдегі түрлі этникалық топтар арасындағы тұрақтылықты сақтауға қызмет етті.  Шын мәнінде, бұның барлығы саяси тәуелсіздік пен көптеген азаматтардың бас бостандығы есебінен жүргізілді. Үкімет пен оның жақтастары бұрынғысынша Қазақстанның демократияға бет бұруы мен елдегі саяси мәдениетті «дамытуға» біртіндеп қадам жасау арқылы қол жеткізуге болады деп есептесе, оларды сынаушылар соңғы 30 жылда саяси жүйеде ешбір өзгерістің болмағанын айтады. Елдегі реформалар халықтың өмір сүру деңгейі мен мемлекеттік қызмет көрсетуді жақсартқанымен, саяси күш  элитадан азаматтық қоғамға ауысқан жоқ. Мәселен, Қазақстандағы жалғыз саяси таңдау - Тоқаевтың президенттік таққа отыруын билік басындағылар жасады. Президент Тоқаев «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» құруға және еркіндік пен Үкіметтің жауапкершілігін арттыратын реформалар жүргізуге уәде берді, алайда қазірше бұл саладағы өзгерістер шектеулі сипатқа ие. Оның ұстанымы негізінен қазіргі авторитарлық билік құрылымдарын сақтай отырып, мемлекеттің ықпалдылығы мен нәтижелерін жақсартатын «демократиясыз модернизация» немесе «жүйе ішіндегі реформалар» жолын жалғастыру сипатына ие. Қоғам белсенділерінің жұмысын жалғастыруға кедергі келтіретін «бостандық шектеулерін» кеңінен қолдану  арқылы сынға тосқауыл қою және келіспеушілікті ауыздықтау мақсаты байқалды. Жергілікті белсенділер мен халықаралық қауымдастықта адам құқықтарының бұзылуына жол бермеуге және реформа жасауға көмектесу мақсатында, әсіресе күштердің тепе-теңдігін толығымен сақтауға әсер етпейтін басқару салаларына қысым жасау мүмкіндігі бар. Жүйелі өзгерістерге қол жеткізу - бұл сыбайлас жемқорлықты әшкерелеу үшін халықаралық деңгейде іс-қимылдарды ары қарай жалғастыруды талап ететін күрделі міндет. Негізгі ұсыныстарОсы жарияланымның зерттеу нәтижелеріне сәйкес Қазақстан Үкіметі:
  • Үкіметтік емес ұйымдарды салықтық тексерумен және есептіліктің күрделі талаптарымен қудалауды тоқтату;
  • Партияларды тіркеуді жеңілдету және саяси белсенділерді үкіметтің қудалауынан қорғау;
  • Қылмыстық кодекстің 405 және 174-баптарына сәйкес экстремизмге қарсы заңнамалық өкілеттіктерді наразылық білдірушілерге немесе әлеуметтік желілерде оппозициялық тұрғыдағы ақпараттарға қолдау білдірушілер немесе таратушыларды қудалау үшін пайдалануды тоқтату;
  • Тіркелмеген топтарға қойылатын шектеулерді алып тастау үшін қоғамдық шерулер туралы заңды одан ары қарай реформалау;
  • Бейбіт шеруге қатысушыларға кеттлингті (қоршауға алу) полицейлік әдіс ретінде қолдануды тоқтату;
  • Үкіметті жауапкершілікке шақыратын белсенділер мен блоггерлерге қатысты шешім шығаруда олардың болашақта жұмысын жалғастыруға кедергі келтіретін «бостандығын шектеу» жазасын қолдануды тоқтату;
  • Тәуелсіз кәсіби ұйымдар мен ереуілге шығушы жұмысшыларға қатысты қудалауларды тоқтату;
  • Сынау фактілерін азайту үшін қоғамдық ресми тұлғаларға жала жабатын және қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін заңдарды қолданыстан шығару;
  • Деректерді қорғау мен реттеуді және құпиялылықты сақтауды жақсарту; және
  • Гендерлік теңдік құқығын қорғауды сақтай отырып, отбасылық зорлық-зомбылық пен жыныстық қысым көрсету туралы жаңа заңдарды дайындау туралы міндеттемелерді орындау.
 Халықаралық қауымдастық міндетті:
  • Жеке өмірде және қоғамдық өмірде де кездесетін жүйелі проблемалар мен жекелеген қиянат көрсету жағдайларын көтеру; және
  • Сыбайлас жемқорлық пен клептократияға қарсы күрестің халықаралық тетіктерін, соның ішінде ашықтық талаптарын жақсарту, ‘golden visas’ («алтын виза») реформасын, Магнитский санкцияларын және қажет болған жағдайда иесі белгісіз байлықты анықтау сияқты сыбайлас жемқорлыққа қарсы құралдарды қолдануды зерттеу.
 Image by Jussi Toivanen under (CC). [post_title] => Құқықтық шегініс - Қазақстанд: Талдамалы жазба [post_excerpt] => [post_status] => publish [comment_status] => open [ping_status] => open [post_password] => [post_name] => %d2%9b%d2%b1%d2%9b%d1%8b%d2%9b%d1%82%d1%8b%d2%9b-%d1%88%d0%b5%d0%b3%d1%96%d0%bd%d1%96%d1%81-%d2%9b%d0%b0%d0%b7%d0%b0%d2%9b%d1%81%d1%82%d0%b0%d0%bd%d0%b4-%d1%82%d0%b0%d0%bb%d0%b4%d0%b0%d0%bc%d0%b0 [to_ping] => [pinged] => [post_modified] => 2021-09-30 14:38:00 [post_modified_gmt] => 2021-09-30 13:38:00 [post_content_filtered] => [post_parent] => 0 [guid] => https://fpc.org.uk/?p=6085 [menu_order] => 0 [post_type] => post [post_mime_type] => [comment_count] => 0 [filter] => raw )[2] => WP_Post Object ( [ID] => 6087 [post_author] => 3 [post_date] => 2021-09-30 15:09:11 [post_date_gmt] => 2021-09-30 14:09:11 [post_content] => Қазақстан – бұл өз халқы мен бүкіл әлемге өзін Орталық Азияны мол жетістіктерімен танытқан мемлекет ретінде көрсету үшін аянбай тер төккен ел. Кейбір маңызды көрсеткіштер бойынша оған лайықты болып та көрінеді, әсіресе тәуелсіздік алғаннан бергі жылдардағы экономикалық қарқынды даму мен оның осы аймақтағы көршілерімен салыстырғанда тұрақтылығы. Алайда, бұған басқарушы элитаның билігіне нақты және күтілетін қауіптердің үнемі алдын алу арқылы қол жеткізілді. Бұл басылымда Қазақстандағы қазіргі ахуал мен сол саяси реттеулер кезінде көрсетілген қысымға баға беріледі. Бұл тек COVID-19 пандемиясынан кейін ғана емес, сонымен қатар 2019 жылы елдің негізін қалаушы президент Нұрсұлтан Назарбаев билігі оның ізбасары президент Қасым-Жомарт Тоқаевқа ресми түрде (толық емес болса да) ауысқаннан кейін болды. Қазақстанның қысқаша тарихыҚазіргі Қазақстан орналасқан кең аумақтың (2 724 900 шаршы шақырым - жер көлемі бойынша әлемде 9-шы ел) көне тарихында мұнда әр түрлі тайпалар мекендеген. Аймақтағы саяси келісім XIII ғасырдың ортасында Моңғол империясы мен оның мұрагері Алтын Орданың келуінен басталды деп саналады. 1465 жылы Алтын Орданың бөлінуінен кейін, оның мұрагері ретінде Қазақ хандығы құрылды, бұл негізінен Қазақстан жерінде қазақ бірегейлігінің біртіндеп қалыптасуын білдірді. Хандық шеңберінде тайпа немесе орданың (жүз / жүз) үш құрамдас бөлігі пайда болады: Ақсақал немесе Ұлы Орда (Ұлы жүз), Орта Орда (Орта жүз) және Кіші Орда (Кіші жүз). Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан кейінгі ұлттық бірегейлігі ретінде 2015 жылы мемлекет хандықтың құрылғанына 550 жыл толуын кең көлемде атап өтті.[1] Ресейдің қазіргі Қазақстан аумағына экспансиясы 1584 жылы Батыс Қазақстанда Орал (Уральск) бойында казак әскери поселкесін құрудан басталды (Қазақстанның Орал өзенінің батыс жағалауындағы географиялық орналасуы бойынша Еуропаға саналатын бөлігі), ол 1613 жылы Яицкий Городок атты орыс елді мекеніне айналды. Жоңғар хандығы қарсыласының (Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама немесе ұлы жұт деп аталады) қысымымен қазақ ордасының басшылары біртіндеп орыстарға ант берді, осылайша қазақ жеріндегі орыс территориясы кеңейе берді. 1820 жылдың соңына дейін Ресей Кіші жүз бен Орта жүзге тікелей бақылауды қолына алды, ал әр түрлі жүзден құралған  хандық 1841 жылдан 1847 жылға дейін орыс билігіне қарсылық ретінде қайта бас көтерді, бірақ, 1847 жылғы шайқастағы ханның өлімі Қазақ хандығының саяси құрылым ретінде аяқталуын білдірді. 1864 жылға қарай қазіргі Қазақстан территориясын орыстардың басып алуы аяқталып, қазақтарды империяға толықтай бағындырды. Қазақ жеріндегі орыс билігі негізінен 1916 жылға дейін үздіксіз жалғасты. Этникалық қазақтар мен қырғыздарды орыс әскері қатарына Шығыс майданға соғысқа тарту әрекеттері 1916 жылғы Орталық Азиядағы (Жетісу) көтеріліске әкелді, нәтижесінде репрессиядан кейін патша әскерлерінің қолынан 150-250 мыңға жуық адам қаза тапты. Орыс төңкерісінен кейін орталықтандырылған үкіметтің күйреуіне байланысты жергілікті қазақ басшылары қазіргі Қазақстаннның шамамен 2017 жылдағы көлеміндей аумақта Алаш автономиясын құрылатыны туралы жариялады. Тәуелсіздіктің алғашқы гүлденген кезеңі 1920 жылы большевиктердің аймақты жаулап алған кезеңіне дейін созылды. 1920 жылдың тамызында Кеңес Одағының орнына Қырғыз Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасын құрды, кейін 1925 жылы ол Қазақстан Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы болып өзгертілді, ал 1936 жылы толығымен Кеңестік Социалистік Республикасы (КСР) болды. Кеңестер одағының алғашқы кезеңі осы аймақтағы этникалық қазақтар үшін үлкен сілкініс кезеңі болды. Өткен ғасырдың 30-жылдарының басындағы Сталиннің күштеп ұжымдастыру науқаны 1931-1933 жылдардағы бұрынғы көшпелі халық қазақтардың ашаршылығына әкеліп соқты, яғни 1932-33 жылдардағы кеңестік жұтта 1,5 миллион адам аштықтан қырылды (олардың 1,3 миллионы этникалық қазақтар, яғни жалпы қазақ халқының 38 пайызын құрады). 1950 жылдары этникалық орыстарды «Тың игеру» науқаны аясында кеңестік ауылшаруашылық өнімдерін көбейту қажет деген желеумен Қазақ КСР - на жаппай қоныс аударту басталды,  1980 -ші жылдарға қарай қазақ жеріне қоныстанушылар саны жергілікті этникалық қазақтардың санынан басым болды. 1949-1963 жылдар аралығында Қазақ КСР-інің жері Кеңес Одағының ядролық бағдарламасын сынау полигоны ретінде де пайдаланылды, яғни 110-нан астам жерде қару-жарақ сынақтары жүргізілді, нәтижесінде Семей өңірінде (қазіргі Семей) 1,5 миллион адам осы сынақтың құрбаны болды және осы аймақтың экологиялық ахуалына айтарлықтай залал келді.)[2] Қазақстанды 1960-62 және 1964-1986 жылдары аралығында Қазақстан Коммунистік партиясының бірінші хатшысы (және 1971 жылдан-Саяси бюроның толық мүшесі) және Леонид Брежневтің жақын досы Дінмұхамед Қонаев басқарды. 1984 жылы Қонаевтың өлімі оның  орнына өршіл, жас (Кеңестер одағының стандарттарына сәйкес) реформатор Нұрсұлтан Назарбаевтың Министрлер Кеңесінің Төрағасы (КСРО Премьер -Министріне балама) болып тағайындалуына байланысты болды. Екеуінің билік үшін таласы 1986 жылдың қаңтарында Назарбаевтың бірінші хатшының ағасы Асқар Қонаевты Қазақстан Ғылым академиясын басқарғаны үшін жария түрде сынға алған кезде басталды, бұл шиеленіскен саяси дағдарысқа әкелді, нәтижесінде Қонаевтардың екеуі де қызметтерінен алынды. Алайда, бұл оқиға бірден Назарбаевтың пайдасына шешілген жоқ. Ел басшылығына бұған дейін Қазақстанда өмір сүрмеген ресейлік саясаткер Геннадий Колбин аяқасты тағайындалды. Бұл шешім этникалық қазақтар арасындағы наразылықтың күшеюіне әкелді. Алма-Атада (қазіргі Алматы) болған Желтоксан көтерілісі кезінде (Желтоқсан оқиғасы) наразылық шегіне жетті, шерушілер аяусыз жазаланды және 200 демонстрант осы оқиға кезінде көз жұмды. Сонымен, 1989 жылдың маусымында Назарбаев өзі қалаған жоғары лауазымға қол жеткізіп, Қазақстан Коммунистік партиясының бірінші хатшысы болып тағайындалды. Ол 1990 жылдың көктемінде қысқа мерзімге Жоғарғы Кеңестің төрағасы, содан көп ұзамай 1990 жылдың сәуірінде президент болды. Кеңестер Одағы ыдырағаннан кейін Қазақстан 1991 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін ресми түрде жариялаған соңғы республика болды және ТМД-ға  ресми түрде қосылды. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы 21 желтоқсанда Алматы хаттамасымен құрылды. Тәуелсіз ҚазақстанҚазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін өзге тәуелсіз республикалар сияқты көптеген проблемалармен күресті: кеңестік жоспарлы жүйеден еркін нарықтық жүйеге көшу барысында құлдырап бара жатқан экономиканы тұрақтандыруға; жаңадан құрылған елде ұлттық бірегейлік пен ынтымақтастықты қалыптастыруға; бүкіл аймақта туындауы мүмкін ұлтаралық шиеленісті болдырмауға тырысты. Соңғы екі мәселені тең деңгейде ұстау Қазақстандағы ең маңызды мәселе еді, әсіресе этникалық қазақтың саны соңғы деректер бойынша (1989 жылғы Кеңестер Одағының халық санағы бойынша) этникалық Ресей азаматтарының санымен шамалас болды (сәйкесінше 6 534 616 және 6,227,549). Ал, Қазақстанның солтүстік облыстарының көп бөлігінде этникалық Ресей тұрғындарының саны этникалық қазақтардан едәуір көп болды.[3] 1992 жылы және 1999-2000 жылдары тағы да солтүстіктің кейбір өңірлеріндегі орыс қауымдастықтары әртүрлі дәрежеде Ресеймен бірігуге тырысты, бірақ олардың барлығы Қазақстан үкіметінің ықтимал алаңдаушылықты жою үшін алдын алу жұмыстарын жүргізуі арқылы сәтсіздікке ұшырады.[4] Дегенмен, тәуелсіздік алғаннан бергі жылдар ішінде этникалық орыстардың Ресейге біртіндеп қоныс аударуы, этникалық қазақтардың Шығыс Азиядан оралуы және қазақ халқының арасында туу көрсеткішінің артуы нәтижесінде халықтың теңдік дәрежесі жағынан этникалық қазақ халқына ауысып, қазіргі таңда олардың саны  68 пайыздан асады деп болжануда[5]. Бұл өзгеріс «орыс мәселесінің» жиі көтерілуіне кедергі келтірмеді,  ресейлік ұлтшыл саясаткерлер қазақтарға қарағанда әлі де этникалық орыстар жиі қоныстанған  Солтүстік Қазақстан өңірін Ресейге қайта қосу туралы мәселені жиі көтереді.[6] 1990 жылдардағы орыс халқының қоныс аударуының басты себебінің бірі - 1991-1995 жылдар аралығында жылына орта есеппен тоғыз пайыздан артық қысқарып отырған Қазақстан экономикасының алғашқы кездегі күрделі ахуалы болды.[7] Алайда, 1990-шы жылдардың соңында табиғи ресурстар байлығы Қазақстан экономикасын тұрақтандыруға мүмкіндік берді (1998 жылғы ресейлік қаржылық дағдарыстың аймаққа әсеріне қарамастан), содан кейінгі жылдары ЖІӨ-нің күрт өсуі байқалды, 2002 жылдан бастап жан басына шаққандағы ішкі өнім (ЖІӨ) 6 есеге өсті.  Қазақстан анықталған мұнай қоры бойынша әлемде 12 -ші орында және 2018 жылға қарай көмір мен шикі мұнай экспорты бойынша әлемде тоғызыншы, сондай -ақ табиғи газ экспорты бойынша 12 -ші орынға шықты.[8] Бұл қазба байлық ресурстары Қазақстанға Орталық Азиядағы көршілес елдермен салыстырғанда жалпы өмір сүру деңгейін айтарлықтай жақсартуға мүмкіндік берді. Бұл елдің физикалық трансформациясына елеулі инвестиция тартты, ол ұлт құрудың тікелей және метафоралық оқиғасы ретінде әрекет етті. Бұл жоба 1994 жылы жарияланған ел астанасын халық жиі қоныстанған, бірақ жер сілкінісі қаупі бар Алматыдан (бір жыл бұрын Алма-Атадан Алматыға өзгертілген) елдің солтүстігіндегі шағын қала - Ақмолаға көшіру жоспарына негізделген болатын. Астана қаласы (бұл қазақ тілінде астана ұғымын білдіреді) Назарбаевтың қазіргі Қазақстан туралы көзқарасын бейнелейді және оның дизайны өзі насихаттауға ұмтылған қазақ халқының тарихы мен болмысының көрінісі. Қазақстан 30 жыл бойы толығымен Назарбаевтың саяси бақылауында болды. Кез келген президенттік сайлауда ол 1991 жылғы желтоқсандағы алғашқы сайлау кезіндегідей ешбір кедергісіз  сайлауға қатысып отырды, сайлауға түскен кандидаттардан ол 91% -дан 99% -ға дейінгі дауыс жинай алатын жалғыз кандидат болды. Тек бір ғана күтпеген жағдай ол 1995 жылғы референдумнан кейін Назарбаев сайлауы кейінге шегеріліп, шектеулер алынып тасталды, ал Коммунистік партияның кандидаты Серікболсын Әбділдин (қатаң шектеулермен және бұл процесті кеңінен қолдана отырып) президенттікке үміткер ретінде түскен кезде Назарбаев тек 81 пайыз дауысқа ие болды. Төменде толығырақ сипатталғандай, бюрократиялық кедергілер мен жиі күш қолданатын репрессиялар азаматтық қоғамда немесе билеуші ​​элитаның бұрынғы мүшелерінің оппозициялық қозғалыстар құруға деген шынайы талпынысына кедергі келтірді. Назарбаев пен оның отбасы және ең жақын серіктерінің саяси үстемдігі осы элитаның экономикалық мүмкіндіктерінің артуымен тығыз байланысты болды. Бұл олардың билігін одан әрі нығайтты және қазіргі жүйеге қандай да бір қауіп төну қаупін арттырды. Қазақстан көршілес Қырғызстанда болып  жатқан саяси дүрбелеңдерді елде болдырмас үшін сақтық шараларын қолданғанымен, 2008 жылғы қаржылық дағдарыс пен 2014 жылғы мұнай бағасының төмендеуі (әлі күнге мұнай бағасының төмендеуі жалғасуда) және 2014 -2015 жылдардағы Ресейдегі қаржылық дағдарыс жағдайы, яғни осының барлығы елдің экономикасына айтарлықтай әсер етіп, әлеуметтік ахуалды біршама тұрақсыздандырды. Жұмысшылардың толқулары жиіледі, әсіресе 2011 жылғы Жаңаөзендегі ереуіл мен одан кейінгі текетірес кем дегенде 14 демонстранттың өмірін алып кетті және кәсіподақ ұйымдарының тәуелсіз әрекеттерін басып тастады. Десек те, бұл жұмысшылардың еңбекақысына қатысты оларды жұмыстан шығаруға және нашар еңбек жағдайлары мен тиімсіз еңбекшарттары негізінде жұмысқа қайтадан қабылдауға байланысты наразылықтардың туындауына кедергі бола алмады. Себебі, үкімет мұнай секторын жекеменшік компанияларға берді.[9] 2016 жылы Қазақстанға Қытайдың басып кіру қорқынышымен байланысты экономикалық мәселе (халықтың аз қоныстанған ауылдық жерлері бұрын Ресейде шоғырланған шетелдіктердің қолына өтеді деген терең қорқынышты пайдалану) яғни шетелдіктерге ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді 25 жылға дейін жалға беруге рұқсат еткен Жер кодексіне сәйкес жүргізілетін реформаларға жауап ретіндегі жер наразылығы болды. Наразылық акциялары 2016 жылдың сәуірінде заңның шілдеде күшіне енуіне дейін бүкіл ел аумағына таралды, бұл құқықтық шектеулі жағдайға қарамастан халықтың наразылық білдіруге деген іс-әрекетін өзгертті[10]. Сәуірдің аяғы мен мамырдың басында үкімет тарапынан шаралар күшейе түсті. 2016 жылдың 17 мамырында наразылық акциясына қатысқаны және оны ұйымдастыруға көмектескені үшін қоршаған ортаны қорғаушы Макс Боқаев пен Талғат Аянов қамауға алынды. Ақырында оларды тұтқындау «әлеуметтік өшпенділік тудырды», «әдейі жалған ақпарат таратты» және «шеруге шығу тәртібін бұзды» деген айып тағу арқылы бес жылға бас бостандығынан айыруға және одан кейінгі үш жылға дейін саяси қызметке араласуға тыйым салу, яғни олардың «бас бостандықтарын шектеумен» аяқталды[11]. 21 мамырда бірнеше қалада болған наразылық акциясында полиция жүздеген адамды тұтқындады және оларға «бұзақылық жасады» деген бап бойынша айып тағылды[12]. Президент Н.Назарбаев өршіп келе жатқан тәртіпсіздіктерді басу үшін жер сатуға бес жылдық мораторий жариялады - бұл тыйым 2021 жылдың мамырында мерзімі аяқталғанға дейін үзіліс ретінде көрсетілді.[13] Соңғы жылдары Қытай мәселесі еңбек дауларынан бастап Байкал көліндегі суды пайдалануға және Шыңжаңдағы этникалық қазақтарға қатысты адам құқығының бұзылуына қарсы наразылықтарға дейінгі көптеген басқа наразылықтардың өлшемі болды.[14] 2019 жылдың ақпанында Астанада ата -анасының екеуі де түнгі ауысымдағы жұмысына кеткен кезде үйдегі өрттен болған бес қыздың (үш айдан 13 жасқа дейінгі) қайғылы қазасы бүкіл Қазақстандағы мүмкіндігі шектеулі бірнеше баласы бар аналарға әлеуметтік көмек көрсетуді, тұрғын үй жағдайы мен денсаулық сақтау қызметін жақсартуды талап еткен наразылық толқынын туғызды. Бұл «аналар наразылығы» Коллин Вудтың эссесінде егжей -тегжейлі түсіндірілгендей, елдегі теңсіздіктің айқындалуына әсер етті және жыл бойы бұрын-соңды болмаған саяси өзгерістерді көбейтті. 15 ақпандағы үлкен наразылықтан кейін президент Назарбаев премьер-министр Бақытжан Сағынтаевтың үкіметін әлеуметтік мәселелерді шешу жөніндегі нұсқауларын орындамағаны үшін отставкаға жіберді.  Президент наразылық білдірушілердің талабына жауап беру үшін бұл жаңа қаржыландыруды әлеуметтік төлемдерді ұлғайтуға және әлеуметтік мәселелерді шешуге және басқа шараларды қолдауға бағыттауды тапсырды. Алайда, арада бір ай өткенде, яғни 19 наурызда Назарбаев аяқасты президенттіктен кететінін және өзінің орнына Сенат төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаев болатынын (бұрын премьер-министр және сыртқы істер министрі болған) жариялады және ол бастапқыда белгіленген 2019 жылдың шілдесіндегі сайлауға дейін президент міндетін атқарды. Назарбаевтың президенттіктен кетуге тырысуы күтпеген жағдай емес еді, әсіресе оған  «Тұңғыш Президент» және «Елбасы» (ұлт көшбасшысы) ретінде берілген бірегей өкілеттіктер ол Президенттіктен кеткеннен кейін де сақталды. Бұл өмірлік өкілеттіктерге Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы қызметін (халықаралық істерде, құқық қорғау және қауіпсіздік мәселелерінде, саяси тағайындауларда ерекше маңызды рөл атқарады) атқару және биліктегі «Нұр Отан» партиясының көшбасшысы және Конституциялық Кеңеске мүшелік сияқты басқа да лауазымдары сақталды.[15] Бұл ерекше мәртебе Назарбаевқа өзінің және отбасының саяси және экономикалық мүдделерін қорғап қана қоймай, күнделікті атқаратын қызметін Президент Тоқаевқа берумен қатар, елдің дамуын қалыптастыруда маңызды рөл атқаруға мүмкіндік берді. Елде ішкі және сыртқы жүйеде биліктің нақты кімде екендігіне қатысты белгісіздік тудырды. Сонымен бірге Тоқаевтың жеке күн тәртібін айқындау қабілетіне нұқсан келтірді. Сондықтан көптеген бақылаушылар саяси жүйеде абсолютті билікті нақты тәуелсіз саяси базасы жоқ оның мұрагеріне емес, "Бірінші президентке" тиесілі деп санайды. Президенттің міндеттерін өткізу Назарбаев пен оның мұрасын ұлттық баяндауларда  негізгі блок ретінде одан әрі дамытуға айтарлықтай кедергі келтірмеді. Мәселен, қызметінен кеткеніне үш күн толмастан, Тоқаев Елбасының құрметіне Астананың атауын Нұр-Сұлтан деп өзгерту туралы Жарлыққа қол қойды (1997 жылы Астана атауы Ақмола деген атаудан өзгертілген). Сонымен қатар, біз Назарбаевтың тағы екі үлкен мүсінінің ашылғанын және ұлттық және халықаралық аудиторияға арналған режиссер Оливер Стоунның Назарбаев мұрасын көркемдеуге бағытталған "Қазақ: Алтын адамның тарихы" атты сегіз сағаттық деректі фильмінің түсірілімін көрдік.[16] Өтпелі кезең мен мерзімінен бұрын өткен сайлау елде саяси наразылықтар санын арттырды, олар қатаң түрде басылып отырғанымен, салыстырмалы түрде алғанда тұрақты авторитарлық жүйе саналатын биліктің болашағына сызат түсірді. Президент Тоқаев өз қызметіне кіріскен  алғашқы айларында Назарбаевтың мұрасын сабақтастыруды да, өзгерістерге деген артып келе жатқан сұраныстарға да жауап беру үшін де жүйелік реформаны ұсынатын адам ретінде өзіндік ұстаным жасауға тырысты. Ол өзінің көзқарасын «тыңдайтын мемлекет» деп сипаттағанымен, Назарбаевтың билігі мен ықпалы жағдайында ресми және бейресми түрде де оның тәуелсіз әрекет ету мүмкіндігі шектеулі болды. Салыстырмалы түрде алғанда Тоқаевтың Қазақстан президенті лауазымына кіріскеннен кейін бір жылдан кейін Қазақстан мен әлемді шарпыған дағдарысқа дейінгі мемлекеттік бюрократияға әсері әлсіз болған еді.[17] COVID-19COVID-19 дағдарысы бүкіл әлемдегі саяси жүйелердің күшті және әлсіз тұстарын айқын танытты және Қазақстан бұл ережеден тыс қалған жоқ. Қазақстанда вирустың алғашқы тіркелген жағдайы 2020 жылдың 13 наурызында анықталды және 15 наурызда президент Тоқаев мамырға дейін төтенше жағдай жариялап, Наурыз мерекесі (Тәжікстандағы әріптесінен айырмашылығы) мен Жеңіс күніне орай арнайы жоспарланған шараларды болдырмады. 19 наурыздан бастап Астана мен Алматы қалаларында карантин енгізілді, бұл тұрғындардың тұрғылықты жерлерінен басқа жаққа кетуіне мүмкіндік бермеді. 26 наурыздан бастап  халықтың азық-түлік алу немесе жұмысқа барудан басқа себепппен үйінен шығуына, үш адамнан артық жиналуға тыйым салынды және қоғамдық көлікте шектеулер болды, көп ұзамай айтарлықтай маңызы жоқ жұмыстарға шектеу қойылды.[18] Мұндай шаралар вирустың алғашқы кезеңде таралмауына ықпал еткенімен, Орта Азияның басқа аймақтарындағыдай мамырда жоспарлы түрде қайта ашылуы жағдайды күрделендіріп, ауырғандар саны бастапқы кезеңнен айтарлықтай артты және бұл жаз айларында бірқатар шектеулерді енгізуге себеп болды. 2021 жылы сәуірде Қазақстандағы короновирус індетінің саны күрт өсті және осы жазбаны жазу барысында анықталғаны 2020 жылдың сәйкес кезеңіндегі жағдайдан да артқан және маусымның ортасынан бастап Delta жұқпалы нұсқасының қосылуы індеттің одан ары таралуына  әкелді. Бұл жазбаны жазу кезіндегі (14 шілдедегі жағдай бойынша) деректер бойынша Қазақстанда 520,336 расталған COVID-19 жағдайы тіркелген, 8173 адам қайтыс болған, бірақ індеттің соңғы мәліметтеріне сай бұл көрсеткіштердің артуы әлі де жалғасады деп күтілуде[19]. COVID індетінің қазіргі жағдайы мемлекеттік бұқаралық ақпарат құралдарын жұртшылықты сендіру үшін және мінез -құлқын өзгерту үшін ауруханалардағы адамның көптігі туралы ашық айтуға мәжбүр етуде[20].  Шілденің ортасына қарай Қазақстанда аралас ресейлік Sputnik, қытайлық Sinopharm және қазақстандық QazVac вакцинасының жеті миллиондай жеке дозасы (18,5 миллион халық үшін)  салынды. Қазақстанда COVID-19-дың көптеген елдердегідей саяси және экономикалық салдары ауыр болды. Пандемия мен алғашқы карантиннің әсері Қазақстан үкіметі мен Ұлттық Қорының (елдің мұнай қоры) ақшалай инъекциясына қарамастан, 1998 жылғы Ресей экономикалық дағдарысынан кейін бірінші рет экономиканы 2020 жылы рецессияға (-2,6 пайыз) мәжбүр етті. 2021 жылы ел экономикасы қайта қалпына келеді деп күтілгенімен, COVID жағдайының соңғы толқындарының әсері дамуды баяулатуда. OpenDemocracy және Vlast.kz пен Mediazona-ның жергілікті журналистерінің таяуда жасаған баяндамасы пандемия көптеген қазақстандықтарда жалақының жоқтығынан отбасылық қаржының жетіспеушілігін жабу үшін олардың несиеге тәуелділігінің қалай артқанын көрсетті және 2020 жылы халықтың жеке несиелерінің көлемі 1,7 млрд. долларға жетті.[21] Дағдарыс тудырған саяси қиындықтар әр түрлі формада байқалды. Денсаулық сақтау министрлігінің аурухана жүйесі ресурстарының шамадан тыс жүктелуі мен бастапқы емдеуде жіберілген кемшіліктер, соның ішінде дәрі-дәрмектер мен тесттердің жетіспеушілігі туралы  алғашқы жауабы қатты сынға ұшырады. Денсаулық сақтау министрі Елжан Біртанов маусым айында вирусты жұқтырғаннан кейін қызметінен кетті, содан кейін денсаулық сақтауды цифрландыру бойынша Дамумед (Damumed) жобасына қатысты ұзақ уақытқа созылған айыптаулар негізінде сыбайлас жемқорлықпен айыпталып, тұтқындалды.[22] Орталық Азияның басқа өңірлеріндегідей, үкіметтің дағдарысқа қарсы әрекеті мен  оның кең ауқымды қызметін онлайн-сынаушыларға қарсы дезинформацияның таралуын шектеу  ​​шаралары қолданылды[23]. Мысалы, қоғам белсендісі Әлнұр Ілияшев жалған ақпарат таратқаны үшін бас бостандығын 3 жыл шектеу кезеңінде жыл сайын 100 сағат қоғамдық жұмысқа тарту және бес жылға бас бостандығын шектеу арқылы қоғамдық-саяси қызметке қатысуға тыйым салу жазасына кесілді. Бұл оның Facebook-тегі «Нұр Отан» партиясысының көшбасшылары Нұрсұлтан Назарбаев пен Президент Қасым Жомарт-Тоқаевты сынаған екі жазбасы үшін «Қоғамдық қауіпсіздікке қауіп төндірген» деп айып тағылған және оның осыған дейінгі жаңа тәуелсіз саяси партия құруға жасаған әрекеттері де қатты сынға алынған.[24] Сонымен бірге, COVID келесі тарауларда көрсетілгендей, мемлекетке өзінің саяси қарсыластарына қысымды күшейтуге мүмкіндік берді.[25] Пандемияны саяси мақсатта пайдаланудың басқа мысалдарына 2021 жылғы Мәжіліс (парламент) сайлауы қарсаңында ресми өкілдердің COVID-19 тестілеу хаттамаларын бұзып, тәуелсіз байқаушылардың жұмысына кедергі жасауы туралы айыптауларды жатқызуға болады[26]. Сонымен қатар, 2021 жылы 28 ақпанда өткен үкіметке қарсы шерудің қарсаңында  Нұр-Сұлтан қаласының шенеуніктері пандемия қаупінің деңгейін сарыдан қызылға дейін көтерді, бұл шерудің алдын алуға бағытталып, бір күн ішінде қозғалыс еркіндігіне қатаң шектеулер енгізілді.[27] Бүгінгі таңдағы жағдай: саясат және наразылықҚазақстанның басқарушы элитасы әлі де өтпелі кезеңде: Назарбаев президент Тоқаевқа ресми өкілеттіктерді біртіндеп тапсыруда және көпшілік алдына көп шыға бермейді, десек те, ұлттық және жергілікті деңгейде Тоқаев әкімшілігі мен басқа да билік тармақтарындағы тағайындауларға ықпалы әлі де сақталуда. Президент Тоқаевтың алғашқы реформалары өлім жазасын ресми түрде жоюды (мораторий 2003 жылдан бастап күшіне енгенімен) және ауылдық жерлерде жергілікті әкімдерді (әкімдерді) сайлауды қамтыды. Бұл соңғы бастама бойынша жанама сайлауды мәслихаттармен (жергілікті кеңестер) алмастыратын ауыл әкімдерінің тікелей жергілікті сайлауына тәуелсіз кандидаттарды ұсыну мүмкіндігімен 2021 жылы шілдеде өтті.[28] Бұл алдағы жылдары жергілікті басқарудың басқа деңгейлеріне тікелей сайлау моделін кеңінен енгізу қарсаңында жергілікті әкімдердің халық алдындағы жауапкершілігін арттыруға көмектеседі деп үміттенуге болады. Алайда, үміткерлер үшін мемлекеттік қызметте немесе жеке сектордағы басшылық қызметте жұмыс өтілінің болуын басты шарт ретінде енгізу әлеуетті сыншыларды іріктеу үшін қолданылатын түсініксіз критерий болып табылады.[29] Мемлекеттің кейбір салалары үкіметтік емес ұйымдармен (ҮЕҰ) және басқа сарапшылармен ұсынылған заңнамалық өзгерістер туралы кеңесу үшін жұмыс істеуге дайын болса, ал басқа  саласы оларға қатысты салықтық тергеулерді жалғастыруда және Тоқаевтың жүргізіп отырған реформасы жүйені либеризациялаудан да ықпалды болып отыр. Оның «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасы бұрынғы басшының қарапайым азаматтардың шағымдарын басқару мақсатын көздеген көзқарасын жалғастыруға арналған (жүйеге қарсы шыққандармен күресті жалғастыра отырып), дегенмен бұл Назарбаевтың президенттік аппарат арқылы тұлғалық басқаруға қарағанда институционализм мен сақтықпен басқару (министрлік деңгейінде) тәсілі арқылы жүргізілуде. Бұл тенденция министрліктерге, әсіресе Ішкі істер министрлігі мен Ұлттық қауіпсіздік комитетіне реформа жүргізу немесе әрекет етуге қатысты өз бетімен таңдау жасауда барынша еркіндік берді. Әдетте Үкіметтің жалпы қолданатын тәсілі транзакциялық болып қала береді, себебі мемлекет тұрақтылық пен экономикалық өсуді қамтамасыз етуге ұмтылғанымен, азаматтар билеуші ​​элита тарапынан бақылауды тұрақсыздандыруға ұмтылмайды (және оларға рұқсат етілмейді). Посткеңестік кезеңнің көп бөлігінде халықтың көпшілігі тәуекелге бейім емес, ал орта тап өзінің жағдайы үшін алаңдайды және саяси өзгерістердің белгісіз қаупінен қорқады. Мұның басты себебі - Айна Шорманбаева мен Амангелді Шорманбаев өз очерктерінде көрсеткендей, мемлекет пен билік құрылымындағы элитаның қоғам өмірінде барлық салаға араласуы, билікке қарсы шыққысы келетіндер немесе жауапкершілікке тартуды көздеушілерге үлкен кедергі болды. Алайда, егер әлі де саяси мобилизацияның кеңінен таралмауы болмаса, соңғы жылдары қоғамдағы теңсіздік пен дамудың баяулауынан наразылықтың арту тенденциясы байқалды. Қазақстанда 2010 жылы партиялық жүйе реформаланды деп болжануы мен 2017 жылы конституциялық реформа жасау барысында өкілеттіктердің парламентке ресми түрде берілуіне қарамастан, Қазақстан саясатында шынайы плюрализм қалыптасқан жоқ. 2016 жылы өткен парламенттік сайлаудан бері тоғыз рет талпыныс жасалғанымен, 2013 жылдан бері бірде-бір жаңа партия тіркелген жоқ[30]. Сонымен қатар, партияларға тіркеу талаптарының, атап айтқанда  партияға қажетті мүше адам санын 40 000-нан 20 000-ға дейін қысқарту сияқты формальды өзгерістер енгізгеніне қарамастан, шын мәнінде мәселе сол қалпында сақталуда. Мысалы, ЕҚЫҰ атап өткендей партиялар 1000 -нан астам адам қатысатын конгресс өткізуі тиіс және партияның құрылтай комитеті үшін де соншалықты мүше талап етіледі. Сонымен қоса, олардың барлығы жеке басын растау арқылы толығымен тексеріледі және жоғарыда аталғандай оған қатысушыларға қысым жасау қаупі бар. Қазіргі кезде жаңа партиялар бюрократиялық кедергілерден өткенімен, оларды сәтті тіркелуге рұқсат етілетіні белгісіз, себебі жаңа партияның құрылуына кедергі жасау үшін шексіз бюрократиялық мүмкіндіктер берілген. Қазіргі уақытта ішінара партиялық тізім жүйесін қолданудың нәтижесінде тәуелсіз кандидаттардың Мәжіліске сайлауға қатысуына рұқсат етілмейді. ЕҚЫҰ -ның Демократиялық институттар мен Адам құқықтары жөніндегі бюросы (ДИАҚБ) кең аймақтағы сайлауды бақылау миссиясының алтын стандартын басқарады, саяси процесті ашық бағалайды. Олар соңғы есебінде «Қазақстанда 10 қаңтарда өткен парламенттік сайлауда нағыз бәсекелестіктің болмағынын және саяси реформаларды жариялау қажеттілігін» атап өтті. Олар COVID-19 пандемиясы кезінде туындаған қиындықтарға қарамастан, техникалық тұрғыдан тиімді дайындалған. Сайлау үдерісіне бес партия қатысып және олардың кандидаттары бірдей еркін үгіт-насихат жұмыстарын жүргізгеніне қарамастан, оларға конституциямен кепілдендірілген негізгі бостандықтарын пайдалануға шектеулер саяси кеңістік тарапынан жасалды[31]. Бұл бес партия президентті және қазіргі саяси жүйені толығымен қолдайтын «конструктивті оппозиция» болғандықтан, оларға кандидат ретінде тіркелуге рұқсат берілген.Төменде айтылғандай, соңғы кезде танымал ҮЕҰ-ға қатысты салықтық тергеулердің парламенттік сайлау қарсаңында жүргізілуі ешбір таңқаларлық жайт емес[32]. Сонымен қатар, билік сайлауды бақылау мақсатында арнайы құрылмаған ҮЕҰ -ның сайлау процесін мұқият бақылауына алып, алдыңғы тәжірибеден алшақ болуға жол бермес үшін  фотоға түсіруге және бақылауға рұқсат етілгендерге шектеу қоюға арнайы шаралар қабылдады.[33] Нәтижесінде билік басындағы «Нұр Отан» партиясының жинаған дауыс саны аздап төмендеді, ал аз ғана дауыс «Ақ жол» партиясы мен «Қазақстан халық» партиясына тиесілі болды, ал елдегі пандемия жағдайына және дауыс берушілердің енжарлығына байланысты сайлауға қатысушылар саны (63,3%) 1999 жылдан бергі уақыт ішінде алғаш рет ең төменгі көрсеткішті көрсетті. Тоқаевтың алғашында берген саяси бәсекелестік туралы уәделеріне қарамастан, сайлауды мұқият тексеруге тырысатындарға көрсетілген қысым деңгейі, сайлаудағы бәсекенің төмендігі, барлық партияның үкіметті жақтауы, бұл жуырда болған ашық саяси оппозицияны қолдаушы экономикалық және әлеуметтік  наразылықтардың артуына негіз болды.[34] Қазақстанда Парламенттен тыс оппозициялық топтар бар, олар, кем дегенде, теориялық тұрғыдан болса да, осы әлеуетті вакуумды толтыруға тырысады. Жалпыұлттық социал-демократиялық партиясы (ЖҰСДП) 2000 жылдардың ортасынан бастап Назарбаевқа, соңғы кездері Тоқаевқа ашық түрде қарсы шығушы тіркелген жалғыз партия еді, алайда  Eurasianet.org сайтында оларға «өте ұстамды және бейімделген» партия деген сипаттама береді[35]. Бұл партия ақыр соңында ішкі алауыздықтың, әділетсіз сайлау жүйесінің жалғасуы мен өз жақтастарын «Нұр-Отан» партиясындағы (оларды жалған оппозициялық топ ретінде мазақ қылса да) келіспеушіліктерді тіркеу құралы ретінде пайдалану үшін социал-демократтарға дауыс беруге шақырған Мұхтар Әблязовтың араласуына байланысты (төменде толығырақ талқыланады) және партияға екі жақтан да қысым жасалуының белгісі ретінде 2021 жылғы сайлауға қатысудан бас тартуға шешім қабылдады[36]. ЖСДП партиясынан шықаннан кейін Әблязов Ресейдегі Алексей Навальныйдың «ақылды дауыс беру схемасын» қайталай отырып, үкіметке қарсылық көрсетудің әдісі ретінде («Ақ жолдың» Тоқаевты қолдауына қарамастан) «Ақ жолға» тактикалық дауыс беруге шақыруға назар аударды. Қалай болғанда да, саяси оппозицияның шуы мен белсенділігінің негізі басқаларға қатысты болды. Соңғы жиырма жылдың ішінде Мұхтар Әблязов Қазақстанның саяси өміріндегі ең атақты және даулы оппозиция қайраткері ретінде танылды[37]. Алғашында Әблязов 1990 жылдары Қазақстан электр желілерін басқару компаниясының басшысы ретінде белгілі болды, содан кейін 18 ай яғни 1999 жылдың қазанына дейін Энергетика, индустрия және сауда министрі қызметін атқарды. 2001 жылы Әблязов пен басқарушы элитаның кең спектрі, соның ішінде вице-премьер Ораз Жандосов, Еңбек министрі Әлихан Байменов және Павлодар облысының әкімі Ғалымжан Жақиянов парламенттік өкілеттіктерді кеңейтуді және өңірлік әкімдерді (басшыларды) сайлауды қоса алғанда, болашақта экономикалық және саяси либерализацияға шақыру платформасы ретінде «Қазақстанның демократиялық таңдауы» (қазақша QDT немесе орыс тілінде DVK деп аталады) атты саяси партияны құрды.[38] Содан кейін премьер-министр Тоқаев барлық биліктегі шенеуніктерді «қастандық жасаушылар» деп тез арада жұмыстан шығарды, ал үкімет топ мүшелеріне саяси қысымды күшейтті, сондықтан топтың қатардағы қарапайым мүшелері тыныштықпен қайта орындарына оралды. Кейіннен бұл топ «Ақ жол» партиясын құрды (қазіргі уақытта ол жоғарыда айтылған үкіметті қолдайтын саяси партия), кейінірек олардың кейбіреулері «Ақ жолдан» кетіп, ақыры Ұлттық социал-демократтармен бірігетін бөлек партия құрды. Дегенмен,  Әблязов өз партиясын талап етуді жалғастырды және көп ұзамай 2002 жылы наурызда басталған, бірақ осыдан кейін үш жыл бұрын жүргізілмеген сыбайлас жемқорлық тергеуі аясында тұтқындалды. Алғашында алты жылға бас бостандығынан айырылған Әблязов көп ұзамай Назарбаевтан кешірім сұрап, болашақта саясатқа араласудан бас тартқан соң босатылды. Сонымен Қазақстанның демократиялық таңдауының бірінші нұсқасы 2005 жылы аяқталды. Босатылғаннан кейін Әблязов өзінің қаржы саласындағы қызметіне қайта оралып, БТА банкінің басқарма төрағасының міндетін атқарды және банк қаржылық дағдарысқа дейін қарқынды дамып,  Қазақстанның ірі коммерциялық банкіне айналды. Алайда, банктің 2009 жылдың басында 10 миллиард доллар қарызы жария болғаннан кейін, ол мемлекет меншігіне өтіп жағдайы күрт төмендеді және Әблязов Лондонға қашып кетті. Кейінгі жылдары жоғалған ақшаны халықаралық деңгейде іздестіру және Ұлыбритания мен Америка Құрама Штаттарының соттарында оффшорлық холдингтердің күрделі желісі туралы ақпараттың ашылуы, солар арқылы қазіргі уақытта мемлекет меншігіне тиесілі БТА банк Әблязов ауқымды алаяқтық жасады деп мәлімдеді, алайда оның айтуынша қаржылық мәселені саяси қызметі үшін қудалау ретінде пайдалануда. Ұзақ жылдар бойы, негізінен Ұлыбритания соттарындағы даулардан кейін, БТА банкінің заңгерлері Әблязовке тиесілі деп саналатын активтер, соның ішінде Суррейдегі және Лондондағы Бишоп даңғылында («Миллиардерлер қатары» деген атпен танымал) орналасқан сәнді жылжымайтын мүлік пен әлемнің әр түкпірінде әлі күнге дейін жұмыс істеп тұрған бизнес-холдингтер бойынша 4,8 миллиард доллар қайтаруды талап еткен сот шешімін шығаруға қол жеткізді.[39] 2012 жылы Әблязов Лондонның Жоғарғы Сотында өзінің мүлкі туралы мәліметтерді айтудан бас тартқаннан кейін, оған сотты құрметтемеді деген кінә тағылды және ол Францияға бас сауғалап, ақыр соңында сол жерден баспана алды[40]. Алайда оның әйелі мен балалары Италиядан Қазақстанға қысқа мерзімге келді, себебі, Италия полициясы оны адам ұрлауға қатысқаны үшін түрмеге қамады, ал отбасы саяси қысымның күшеюінен кейін Италияға қайта оралады.[41] 2009 жылы Әблязов өзі мойындамағанымен Қазақстаннан кеткеннен кейін, алғашқы тұтқындалғаннан жылдардан бастап оппозициялық партиялар мен бұқаралық ақпарат құралдарына айтарлықтай қаржылық қолдау көрсетуін жалғастырғаны белгілі болды. Олардың құрамында 2005 жылы бұрынғы демократиялық таңдау мүшелері құрған тіркелмеген «Алға» партиясы бар деп есептелді, ол өзінің жетекшісі Владимир Козлов тұтқындалып, 2012 жылы экстремистік негізде тыйым салынғанға дейін ең үлкен оппозициялық топ болды.[42] Козлов Жаңаөзендегі наразылық шарасынан кейін жазалау шаралары аясында түрмеге жабылады, дегенмен оның жазасына байланысты ұзақ жылдар бойы халықаралық қысымнан кейін  2016 жылы бостандыққа шыққан.[43] 2017 жылға қарай Әблязов «Қазақстанның демократиялық таңдауы» партиясын саяси қозғалыс ретінде қайта қалпына келтіру арқылы Қазақстандағы саяси күресте өзін ашық жариялай бастады. 2018 жылғы наурызға дейін QDT/DVK саяси қозғалысының белсенділігін экстремистік деп ресми түрде тыйым салды және Қазақстандағы барлық әлеуметтік желілер Әблязов Facebook арқылы тікелей хабар таратқан кезде оны жылдам тоқтату үшін әртүрлі кедергілер жасады және шектеулер қойды[44]. Әблязов партиясына тыйым салынғаннан кейін жаңа «Көше» партиясы құрылып, белсенділік таныта бастады. Бірақ оған да QDT-мен байланысы бар деген күдікпен 2020 жылдың маусымында экстремизмге байланысты тыйым салды.[45] QDT мен «Көше» партиясын қолдаушылардың қоғамдық наразылықтары саяси ландшафтың маңызды бөлігіне айналды, өйткені олар Қытайдың осы өңірдегі рөліне, 2019 жылғы президенттік сайлауға (осы сайлау кезінде жүзден астам наразылық білдірушілер қамауға алынған) және соңғы уақытта туындаған әлеуметтік мәселелерге қатысты болған наразылықтарға белсене қатысқан.[46] Оларды үкімет тарапынан экстремистік қозғалыс деп тануы қатаң шара болды, себебі, бұл терроризм мен «экстремизмге» қарсы бағытталған заңдарды қозғалыстың бір бөлігі деп есептелетін демонстранттарға қарсы қолдануға мүмкіндік берді. Қылмыстық кодекстің 174 -бабы «Әлеуметтік, этникалық, рулық, нәсілдік, таптық немесе діни араздықты қоздыру» адамдарды тұтқындаудың қарапайым құралы ретінде қолданылса, соңғы кезде тыйым салынған экстремистік ұйымдарға мүшелік туралы 405-бап жиі қолданыла бастады және Адам құқығын қорғау (Human Rights Watch) 130 -дан астам осындай жағдайды тіркеген.[47] Бұл заңдар тек наразылық білдірушілерге ғана емес, сонымен қатар, «бас бостандығын» шектеу   наразылық туралы немесе QDT мен Көше партиясына қатысты тыйым салынған кез келген ақпаратпен бөліскен барлық белсенділерге де  қолданылды. Қазақстан Үкіметі тарапынан Әблязовтың әрекетіне ең жоғары деңгейде өшпенділік туғанын ескермеу мүмкін емес, ал Адам құқығы жөніндегі халықаралық бақылаушылар мен батыс мемлекеттері Қазақстан үкіметі бейбіт шеруге шығушыларға тыйым салуға тырысуда деген негізде QDT және Kөше партиясына қатысты тыйым салған бұйрықтарға қарсы шықты. Бұл топтар Қазақстанда билікті өзгертуге нақты ұмтылғанымен, қазіргі уақытта QDT мен Көше бұл мақсатқа қоғамдық қысымнан гөрі зорлық-зомбылық арқылы қол жеткізуге тырысатыны туралы ешқандай дәлел жоқ. Сонымен қоса, тәуелсіз тексеру үшін экстремизм туралы мәліметтермен Қазақстан Үкіметі бөліспейді.[48] Әблязовтың халық наразылығы мәселелеріне қатысудың ашық саяси тактикасын ескерсек, оның үкіметке қатысты кейбір сын-пікірлерімен бөлісушілер мен оны белсенді қолдайтын халықтың үлесін анықтау қиын. Десек те, QDT және Көше  наразылық акциясына белсенді түрде қатысушылар саны үкіметтің мұндай әрекетке баратындарға қысымын ескерсек,  салыстырмалы түрде аз көрінеді. Тіпті партияны ашық қолдайтындардың өзі жай ғана қарапайым белсенділер - бұл билікті күшпен құлатуға тырысушылар емес, қалыптасқан жүйеге наразылықтарын  білдірушілер екені айқын. Халықты Қазақстанның демократиялық партиясы (ҚДП немесе ДДТ) QDT-тен аулақ болуға шақыруға тырысқанымен әрқашан табысқа жете бермейді (халықтың қоғамдағы негізгі мәселелеріне қатысты тұрақты түрде жыл сайын бір уақытта үнемі наразылық білдіруге тырысатынын ескере отырып)[49]. Қазақстанның демократиялық партиясы QDP 2019 жылдың қазанында оппозицияның аға буын қайраткерлері (Төлеген Жүкеев сияқты) және  «Трибуна» газетінде кампания ұйымдастырғаны үшін үш жылға журналистік қызметіне тыйым салған,  2017 жылы Әблязовпен байланыста ақшаны жымқырды деген айыптау бойынша үкімет «бостандығын шектеген» 33 жастағы Жанболат Мамай бастаған жас белсенділердің қатысуымен құрылған.[50] Партия әлеуметтік наразылықтан туындаған өзгерістердің көңіл-күйі мен президент Тоқаев билікке келгеннен кейін биліктің ауысуы шын мәнінде үлкен саяси өзгерістер жасайды деп күтті және оны пайдалануға тырысты. Бүгінгі күнге дейін оған ресми партия ретінде тіркеуге тыйым салынды, бірақ 2020 жылдың қарашасында ол наразылық білдіруге ресми рұқсат алды, бұл өте сирек кездесетін  жағдай.[51] Жастарға негізделген «Оян Қазақстан» қоғамдық қозғалысы саяси партия болмаса да,  алғаш 2019 жылдың маусымында құрылғаннан бері қарай үнемі бейбіт шеруге шығып отырды,  олардың бұл наразылықтарына үкімет тарапынан репрессияға ұшырауына себеп болдыі.[52]  Жасөспірімдер мен  20 жасқа дейінгі жастар платформаны саяси қуғын-сүргінді тоқтату, билік тармақтары арасындағы билік бөлінісін реформалау, халықаралық стандарттарға сәйкес еркін сайлау мен өзін-өзі басқару жүйесі, яғни жергілікті деңгейде басқару сияқты идеяларды  қолдау үшіна наразылық білдіреді.[53] Қазіргі кезде билікке өз үнін жеткізуге тырысушылар тек оппозициялық тіркелмеген топтар мен реформаны жақтайтын қоғамдық қозғалыстар ғана емес. Жоғарыда айтылғандай, соңғы жылдары Қытайға қарсы ұлтшылдық көңіл-күй саяси наразылықтар мен алаңдаушылықтардың басты сипаты  болды. Бірақ Қазақстан батысқа қарсы ұлтшылдықпен байланысты  әлеуметтік консервативті белсенділігі жағынан Орталық Азияның басқа аймақтарынан кем түспейді. 2015 және 2018-19 жылдары LGBTQ + қарсы «үгіт-насихат» заң жобаларын қабылдауға күш салу халықаралық қысымның әсерінен кейінге шегерілді, бірақ парламентарийлер тарапынан соған ұқсас заңды қабылдауға жасалған тағы бір әрекетке наразылық білдірді. Осы жинақта берілген Әйгерім Камидоланың эссесінде аймақтық және ұлттық деңгейде  «антигендерлік» пікірталастардың артқаны туралы деректерді ұсынады. Сонымен қоса, соңғы кездері тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы заң жобасын қабылдауға талпыну төңірегіндегі пікірталастар Саналы KZ Бірлігі (Unity of Conscious KZ) және MOD халық бірлігі (MOD People's Unity) (мысалы, вакцинаға қарсы ақпараттар мен отбасы мәселелері бойынша әлеуметік консеративті құндылықтарды насихаттаушы азамат Go сияқты аймақтық және өңірлік желілермен байланысты) секілді онлайн-топтар тарапынан ұлтшылдық пен қастандық реакциясын тудырды.[54] 2019 жылғы бейбіт шеруге шығушыларды тұтқындауға қатысты жазбалар президент Тоқаевтың халықтың наразылық шеруі мәселелерін жеңілдету туралы уәдесін әлі орындамағанын аңғартады. Коллин Вуд өз эссесінде атап өткендей, 2020 жылдың мамырында қабылданған бейбіт шерулер туралы заңға енгізілген үкімет тарапынан ерекше маңызға ие деп бағалаған  реформаларды жергілікті белсенділер жай ғана көзбояушылық және оның қоғамда айтарлықтай маңызы жоқ деп қабылдады. Шеру өткізу үшін өтініш беру процесінде бұрын  рұқсат алу қажет болса, қазір ол алдын ала хабарлап, ескертуге өзгертілген. Десек те, іс жүзінде  билік заңды түрде өткізілетін шерулерге рұқсат алу жолдарын күрделендіруде. Биліктің шеру өткізу орынын таңдау,  сонымен қатар,  шеру өткізуге алдын ала берілген ұсыныстарды өзгерту немесе кері қайтаруға өкілеттілігі зор[55]. Алайда, тіпті жоғарыда аталған кейбір тыйым салынған топтарды айтпағанның өзінде, егер ұйым Үкіметте ресми тіркелмеген болса, ол наразылық акциясын ұйымдастыра алмайды.[56] Белсенділер бейбіт шеруге шығу кезінде үнемі қиындықтарға кездескеннен кейін, өздерінің мәселелеріне назар аударту үшін жеке бір ғана адамның наразылық шарасын өткізуге мәжбүр болды[57]. БҰҰ -ның бейбіт шерулер мен қауымдастықтардың еркіндік құқықтары жөніндегі арнайы баяндамашысының анықтағанындай, Қылмыстық кодекстің заңсыз наразылық акциясына «көмек көрсетуге» қатысты шектеулері әлеуметтік желілерде осындай оқиғалар туралы пікір білдірген немесе бөліскен қолданушыларға да бағытталған[58]. Қолданыстағы заң бойынша да неғұрлым терең реформалардың қажеттілігі өзекті болып қала бергенімен, жергілікті билік бейбіт шеру шараларын күшейту үшін орындауы тиіс міндеттер тізімі бар нақты нұсқаулық құру үшін талаптардың тізімін берумен шектелмей, көп шараны атқаруға болады. Сонымен қатар, Қазақстан үкіметі де, халықаралық қоғамдастық та заңмен рұқсат етілген наразылықтар санын тіркеуі тиіс.  Халықаралық қауымдастық тек белсенділердің тұтқындалуына ғана емес, сонымен қатар наразылық акциялары кезінде оларға полицейлер тарапынан болған әрекеттерге де алаңдаушылық білдіруде. Осы жинақта берілген Татьяна Чернобыльдің эссесінде ертеректе 1999 жылғы ДСҰ-ға наразылық кезінде Ұлыбритания митрополит полициясы шеруге қатысушыларды қоршауға алуда қолданған форманың бірі - кетлинг деп аталатын даулы полициялық тәсілдің мұнда кеңінен қолданылуына назар аударады[59]. Чернобыль атап көрсеткендей бұл тәсіл принципті түрде заңды деп танылғанымен, мысалы, Еуропалық адам құқықтары жөніндегі Сотта мойындалған, десек те наразылық білдірушілерді «қоршау» («kettle»), оны әсіресе ЕҚЫҰ нұсқауларында көрсетілген бейбіт шеруге қатысушыларға қатысты қолдану әлі шешімі табылмаған нәзік тақырып болып қала береді.[60] Мәселенің түйіні - мемлекет кез келген рұқсат етілмеген наразылықты өз бақылауына ықтимал қауіп ретінде қабылдайды, сондықтан, өте қауіпті жағдайларда жиі қолданылатын тәсілді  қолдануды заңдастыруға ұмтылуда. Адам құқықтары мен азаматтық қоғамдағы жағдайға кеңінен шолуОппозициялық белсенділер мен көше шерулеріне  қарсы қатал репрессиялаудан басқа, жалпы алғанда азаматтық қоғамның жағдайы біршама түсініксіз. Қазақстан Freedom House әлемдік рейтингісінде Ресей мен Орталық Азиядағы үш көршісінен біршама алда (ал Қырғызстан одан жоғары тұр), бұл оның саяси бостандық рейтингісіне қарағанда, азаматтық бостандықтарды жоғары бағалауына байланысты.[61] Қазақстандық жетекші Үкіметтік емес ұйымның (ҮЕҰ) белсендісі Қазақстанды қалыптастыратын үш бәсекелес күшке сипаттама берді: Тұлға (бірінші кезекте Назарбаев, сонымен қатар үкіметте, парламентте, сондай-ақ мемлекеттік жоғары деңгейлі кәсіпорындарда, министрліктер мен басқарушы элитаның басқа бөлімдерінің басшылары немесе белгілі бір салада кімнің ықпалы басым екеніне байланысты); Протекционизм (билеуші ​​элитаның байлығы мен билігін қорғауға және қалыптасқан жүйеге төнген қатерді жоюға ұмтылу); және Модернизация (мемлекет пен қоғамның саяси кво-статус жағдайында модернизациялауға және толық реформалауға ұмтылатын басқарушы элитаның технократиялық, көп жағдайда батыстық ұйымдасқан әрекеттер). Кейінгі бірнеше айда соңғы екі тенденция арасындағы қарама-қайшылық айқын аңғарылды. Біріншіден, өткен жылы саяси оппозицияға қысым күшейіп қана қоймай, 2021 жылдың қаңтарындағы сайлауға дейін де, одан кейін де дауыс беруге қатысты Қазақстандағы кейбір жетекші ҮЕҰ-ның қоғамдық белсенділігін шектеуге бағытталған мақсатты түрде қысым көрсету науқаны басталды. Соның ішінде адам құқықтары жөніндегі 13 жетекші ҮЕҰ (соның ішінде осы жинаққа үлес қосқан «Қадыр-Қасиет» және «Халықаралық құқықтық бастама» қоғамдық қоры бар) салық органдары тарапынан халықаралық грант есебінен қаржыландырылатын ұйым ретінде айыппұл салу қаупі  мен олардың қызметін уақытша тоқтату талабымен тексерілді.[62]  Бұл мәселеге халықаралық деңгейде назар аударылғанның арқасында қаңтарда өткен  сайлаудан кейін 2021 жылдың ақпан мен сәуір аралығында салықтың көпшілігі қысқартылды.[63] Жоғарыда аталған және басқа да көптеген ҮЕҰ жылдар бойы есептіліктің қатаң талаптарына сәйкес қысымға ұшырап отырды.[64] 2015 және 2016 жылдары ҮЕҰ-ды реттейтін заңның өзгеруіне байланысты олардың құқықтық база талаптары күшейе түсті, олардан өз қызметі туралы толық ақпарат беру талап етілді. Сонымен қатар, олардың қаржылық кірісі мен шығысы туралы егжей -тегжейлі ақпарат беру, соның ішінде шетелдік қаржыландырудан (жоғарыда айтылған кейбір соңғы жағдайлардағы валютаның айырбас бағамы өзгерісінің ықпалы туралы талқылаумен) қанша табыс тапқаны және оны қалай  жұмсағаны туралы ақпарат талап етілді.[65] Алайда, салық органдары тарапынан болған қысымға қарамастан, бұл ұйымдардың көпшілігі ресми жұмыс тобына қатысуға шақырылды және Үкіметке өз саласына қатысты саясатты қалыптастыруда кеңес берді, Президент Тоқаевтың адам құқықтары жөніндегі соңғы бастамасынан кейін осы мүдделі тараптармен өзара бірлесіп жұмыс істеуді  жалғастырды. 2021 жылы 9 маусымда Президент Тоқаев қол қойған «Қазақстандағы адам құқықтары жөніндегі әрі қарайғы шаралар туралы» Жарлық үкіметке келесі негізгі міндеттерді жүзеге асыруды көздейтін Адам құқықтары саласындағы басым шаралар жоспарын (Іс-шаралар жоспары) бекітуді тапсырады:[66]
  • БҰҰ-ның шарт органдарымен өзара әрекеттесу механизмдерін және БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесінің арнайы рәсімдерін жетілдіру;
  • Адам саудасы құрбандарының құқықтарын қамтамасыз ету;
  • Мүмкіндігі шектеулі азаматтардың адам құқықтары;
  • Әйелдерге қатысты дискриминацияны жою;
  • Бірлестіктер бостандығы құқығы;
  • Сөз бостандығына құқық беру;
  • Адамның өмір сүруге және қоғамдық тәртіпке құқығы;
  • Үкіметтік емес ұйымдармен өзара ықпалдасу тиімділігін арттыру;
  • Қылмыстық сот төрелігі және мәжбүрлеп орындау, азаптау мен қатыгез қарым-қатынастың алдын алу саласындағы адам құқықтары.
 Үкіметтің осы тізімдегі бірқатар тақырыптар бойынша соңғы жетістіктерін ескере отырып, көптеген бақылаушылар,  бірлестіктер бостандығы құқығы мен сөз бостандығына құқық беру туралы саяси талас тудыратын мәселелер бойынша уәделерге, басқаша дәлелденбейінше оларға үлкен күмәнмен қарайды. Дегенмен, үкімет пен азаматтық қоғам арасындағы жалғасып жатқан диалогтың ауқымы, кем дегенде, биліктің іргелі құрылымын түбегейлі өзгертуге бағытталмаған басқа да салаларда аз да болса жетістікке жетуге болады деген үміт бар екенін көрсетеді. Өкінішке орай, осы шолуда және бірқатар эсседе айтылғандай, саяси тақырыптардың барлығы даусыз емес, әсіресе қазіргі кездегі тұрмыстық зорлық-зомбылықпен күресу шараларына қатысты ұлтшылдық реакцияны ескерген жөн. Осылайша, азаматтық белсенділіктен оппозициялық саясатқа (әсіресе оппозициялық саясаттың элитаға bête noire байланысты сілтеме жасауы үшін) дейін мемлекет белгілеген межеден асып кетуден аулақ болғандар үшін, жүйенің шектеулері аясында үкіметті реформаның пайдасына оның жұмысын сынауға және онымен дауласуға көбірек мүмкіндік берілуі мүмкін. Бұл белсенділерге қандай да бір дәрежеде ықпал етуге мүмкіндік беру үшін жасалған стратегия (болжам бойынша «алдағы он жылда институционалдық өзгерістерді қалыптастыруға» көмектесу үшін), яғни жүйені бұрмалай көрсетуге қарамастан, саяси басшылықты өзгертуді ашық  талап ететін сынға жол бермес үшін ойластырылған шара. Үкімет көзқарасы тұрғысынан алғанда, азаматтық қоғаммен серіктестік жүйені өзгертуге талпыну емес, азаматтарға арналған жүйенің жақсы нәтижелерге қол жеткізуге бағытталуы, әсіресе билік басындағы жаңартылған бөлігі үшін өте маңызды. «Модернизация» - бұл қоданыстағы дұрыс сөз («либерализация» немесе «демократияландыру» емес), себебі бұл кез келген «реформизмді» нақты бір саясат аясында шоғырландыра отырып, күш құрылымдарының статус-квосын сақтауға бағытталған тәсіл. Яғни белгілі бір ҮЕҰ-ға қызмет көрсету үшін ұсынылған қаржыландыруды ұлғайта көрсету әдісі, бұл туралы Коллин Вудтың осы жинақта берілген эссе тақырыптарының жиынтығында кеңінен айтылады. Үкіметпен жұмыс істегісі келмейтіндердің жағдайы олардың саяси оппозицияға қатысы болуы немесе болмауына қарамастан өте күрделі, ал көптеген ҮЕҰ-ға билік тарапынан көрсетілген қысымның әсерінен саяси белсенділерге көмек көрсету қиынға соғады, бірақ кейбіреулері өз істері туралы ақпаратты кеңінен таратады және халықаралық стандарттарды сақтауға шақырады. Шенеуліктердің Қазақстанда саяси тұтқындар жоқ деп айтқан уәждеріне қарамастан, жергілікті адам құқын қорғаушылар олардың санын 20 -ға жуық деп есептейді (олардың көпшілігі тыйым салынған ұйымдарға қатысқаны үшін 405 -бап бойынша жауапқа тартылған), дегенмен Халықаралық Амнестиямен азаматтық белсенді Макс Боқаев 2021 жылы ақпанда босатылды.[67] 2018 жылы төрт жылға «саяси тұтқын» ретінде істі болған QDT (ҚДТ) белсендісі Әсет Әбішев 14 шілдеде, бұл есеп жарияланар алдында мерзімінен  бұрын босатылды. Әбішев 2021 жылы сәуірде түрме күзетшілерінің оған қарым-қатынасына наразылығы ретінде білегін кескеннен кейін оған халықаралық деңгейде алаңдаушылық туды[68]. Өкінішке орай, оның QDT партиясындағы серіктесі Дулат Ағаділдің ісі олай шешілмеді. Ағаділ 2020 жылдың ақпанында өзінің азаматтық белсенділігі үшін сотқа келу туралы өтінішке жауап бермегені үшін үйінде қамауға алынды. Ұзақ уақыт бойы азаматтық  белсенді ретінде танылған ол түсініксіз жағдайда полицияның қарауында қайтыс болды, отбасының пікірінше, ол халықтың наразылығы мен қоғамдастықтың ашу-ызасын тудырды.[69] Қазақстанда тұтқындауға қатысты даулы істердің бәрі бірдей жаңа болған емес. Ақын және наразылық білдіруші Арон Атабек полиция қызметкерінің өліміне әкелген наразылық акциясын ұйымдастырғаны үшін 2007 жылы 18 жылға бас бостандығынан айырылды және әлі түрмеде отыр. Халықаралық құқық қорғау ұйымдары мен жергілікті мәдениет қайраткерлері Атабекті босатуды талап етуде, әсіресе, түрмеде Назарбаевқа қатысты сын жарияланғаннан кейін оған деген қатыгез қарым-қатынас (соның ішінде ұзақ уақыт бір адамдық камерада ұстауы және күзетшілердің оның аяғын сындыруымен қоса) оны бостандыққа шығару қажеттігінің дәлелі.[70] 2021 жылы ақпанда Еуропалық парламент саяси тұтқындарды қудалауға және оппозициялық топтарды басуға баса назар аудара отырып, Қазақстандағы адам құқықтары жағдайының нашарлауын сынға алған қатаң қарар қабылдады[71]. Бұл үкіметтің саяси оппозицияға деген қарым-қатынасына әсер етпеген сияқты, себебі, Демократиялық партияның көшбасшылары қазіргі уақытта, осы жазба дайындалу барысында әкімшілік кодексті бұзғаны үшін көптеген тұтқынға алу жағдайлары болды.[72] Көптеген белсенділер «бостандықты шектеу» деп аталатын шартты түрде мерзімінен бұрын босату аясында бас бостандығынан айыру жазасына кесіледі немесе оның орнына саяси немесе журналистік қызметіне тыйым салынады[73].  Мысалы, 2020 жылдың маусымында азаматтық белсенді Ася Тулесова митингшілерді ұстауға қатысқан полиция қызметкерлерінің бірінің басынан фуражкасын қағып түсіргені үшін оны үш жылға дейін бас бостандығынан айырылады деп қорқытты. Халықаралық қауымдастық тарапынан туындаған наразылық пен екі айлық тергеу изоляторынан кейін, оның белсенділігіне «бостандығын шектеп», бір жарым жылға шартты түрде бас бостандығынан айырды[74]. Қазақстанда қызметіне тыйым салынған топтармен байланысы бар деп танылған белсенділерге қатысты ұзақ мерзімді жаза тағайындалады, мысалы, QDT-ның өңірлік белсендісі Марат Дүйсембиев үш жарым жылға бас бостандығынан айырылды[75].  «Бостандықты шектеудің» негізгі себебіне қарамастан, ол белгілі бір шектеулі уақыт ішінде айқындалcа да, саяси қызметтің кез келген түрі үшін бас бостандығынан айырылу қаупі жоғары. Оның мақсаты айқын, яғни азаматтық және саяси белсенділікке, әсіресе халықаралық қоғамдастық тарапынан теріс реакция тудырмас үшін, оны тезірек тоқтатуға тырысады, бұл белсенділерді түрмеге жабуға әкелуі мүмкін. 
Құқық қорғаушылардың қауіпсіздік жағдайын бақылауҚадыр-Қасиет қоғамдық бірлестігі «Қадыр-Қасиет» қоғамдық бірлестігі ай сайын Қазақстандағы құқық қорғаушыларға жасалған қысымға мониторинг жүргізеді. Мониторинг құқық қорғаушылардың сегіз санатына қатысты жүргізіледі: құқық қорғаушылар, азаматтық белсенділер, заңгерлер, журналистер, кәсіподақ белсенділері, діни бірлестіктер, саяси партиялар мен қоғам қайраткерлері. Белсенділердің сегіз санатының әрқайсысы бір немесе бірнеше негізгі адам құқықтары мен бостандықтарын қалай жүзеге асыруға болатынын қолдайды, қорғайды, насихаттайды немесе көрсетуге тырысады. Бұл өз кезегінде қандай құқықтар мен бостандықтарға қауіп төнетіні туралы түсінік қалыптастырады. 2020 жыл бойы және 2021 жылдың алғашқы бес айында тәуекелге ұшыраған құқықтар бірдей болды, олар: бейбіт шерулер, бірлестік бостандығы және сөз бостандығы. Тек 2020 жылдың өзінде 684 адамға қатысты 1,414 іс тіркелді. Олардың ішінде ең көп қауіп азаматтық қоғам белсенділеріне (482), журналистерге (64), саяси белсенділерге (48), құқық қорғаушыларға (45), адвокаттарға (24), діни бірлестіктердің белсенділеріне (10), қоғам қайраткерлеріне (6), кәсіподақ белсенділеріне қатысты (5) болды. 2021 жылдың бес айында 475 адамға қатысты 400 -ден астам қауіп болды. Кезеңді талдау нәтижесінде келесідей тенденциялар айқындалды:
  • Елде төтенше жағдайдың енгізілуіне байланысты қауіп-қатер саны азайды, ал журналистерге, медицина қызметкерлері мен белсенділерге қатысты шектеулер қолданылды. Сонымен қатар, COVID-19-ға байланысты оқиғаларды жариялайтын заңгерлер мен журналистерді қудалау басталды.
  • Төтенше жағдай тоқтатылды, бірақ карантиндік шаралар сақталды.
  • «Қазақстанның демократиялық таңдауы» мен «Көше» «партиясына»  тыйым салынды, оларға қатысты қылмыстық істер қозғалып, олардың мүшелерін жауап алуға шақырды.
  • Коронавирустың өршуіне және бейбіт шерулер туралы заңға өзгерістер енгізілгеніне қарамастан, Нұр-Сұлтанда, Алматыда және елдің басқа қалаларында рұқсат етілмеген митингілер өтті және оған қатысушылар тұтқынға алынды.
  • Марқұм белсенді Дулат Ағаділдің отбасында болған еске алу рәсіміне қатысқаны үшін Қазақстанның әр түрлі қалаларынан азаматтар бес күннен екі айға дейінгі мерзімге қамауға алынды және оларға 70 АЕК (195 000 теңге) көлемінде айыппұл салынды.
  • Кредиттік рақымшылық, саяси тұтқындарды босату және жерді шетелдіктерге беруге қарсы митингтер өтті.
  • Парламенттік сайлау алдында бірқатар коммерциялық емес ұйымдарға салық органдары «шабуыл жасады».
 Құқық қорғаушылар мен белсенділердің қауіпсіздік жағдайы елдегі оқиғалармен тығыз байланысты. Мысалы, 2020 жылы ең көп қауіп ақпан мен қазанда тіркелді. Ақпанда Дулат Ағаділ Нұр-Сұлтан қаласының тергеу изоляторында қайтыс болды. Оны еске алуға арнап өткізілген бейбіт шеруге қатысушыларды ұстап, айыппұл салынды және әкімшілік жауапкершілікке және / немесе қатысушылардың бостандығын шектеуге әкелді. Қазанда қауіпсіздік жағдайына саяси реформа мен қуғын -сүргінге қарсы билік рұқсат еткен митинг әсер етті. 2021 жылы ең көп саны қаңтардағы парламент сайлауына байланысты болды. Бүкіл ел бойынша сайлауды бақылаушылардың құқықтарын шектеу мен ұстау жағдайлары кездесті. Негізгі және қосалқы қауіптер: Полиция; Сот; Уақытша қамау изоляторы; Әкімдік; Белгісіз тұлғалар; Азаматтар; Ұлттық қауіпсіздік комитеті; Жергілікті билік және салық органдары. Ай сайынғы мониторинг есептері туралы ақпарат алу үшін төмендегі сайтқа кіріңіз https://kkassiyet.wordpress.com/projects/projectsrt/msdef/.
 Саяси салада және одан да тыс салада туындайтын адам құқығы мәселелерін шешуде полиция мен түрме жүйесін бақылауды жақсарту қажеттілігі туындауда. Полиция қызметінің мәдениетін өзгерту үшін Ішкі істер министрлігін реформалауды және полицияға қатысты шағымдарды жаңа тәуелсіз орган арқылы бақылауды жақсарту шаралары қажет. Тағы бір ықтимал мүмкіндік Тоқаевтың жергілікті әкімдерді біртіндеп сайлауы аясында басқарудың белгілі бір функцияларын жергілікті билікке беру болуы мүмкін, дегенмен елдің еркінен тыс орын алған құқық бұзушылықтарды шектеу үшін жалпыұлттық бақылау тетіктері сақталуы тиіс. Азамат Оразалының мал ұрлады деген күдікпен  ұсталып, полиция қолынан қаза табуы, полицейлер тарапынан ұсталғандарды азаптау мен қатыгездік көрсетуінің әлі күнге күрделі мәселе болып жалғасып келе жатқанын білдіреді[76]. Азаптаулардың алдын алудың ұлттық алдын алу тетігі (ҰАТ) арқылы хабарланған болжамды азаптау оқиғаларының санының көбеюі үнемі алаңдаушылық туғызады, дегенмен бұл механизм арқылы есептіліктің жақсаруын көрсетуі мүмкін, алайда қылмыскерлерді жазалау сирек және жеңіл болып қала береді[77]. Пандемияның әсері түрмелердің қатаң және антисанитарлық жағдайлары мен түрме қызметкерлерінің қатал қарым-қатынасы туралы бұрыннан келе жатқан қорқыныштарын күшейтті[78]. Осы аймақтағы басқа да елдердегідей, ҰАТ басқару жауапкершілігі жүктелген Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің үкіметтік кеңсесі үлкен мүмкіндіктерге ие, яғни мемлекеттің басқа субъектілерін жауапкершілікке тартуға өкілеттігін және саяси жүйеден тәуелсіз болуын арттырады. Қазақстанның көршілес мемлекеттердің көпшілігімен бірқатар проблемалары ортақ, заңның үстемдігіне ықпал ету және ешкімге тәуелсіз прокуратура (Айна Шорманбаева мен Амангелді Шорманбаев өз очерктерінде атап өткендей) және мемлекеттен тәуелсіздігі мен мүддесі жоқ сот жүйесінің тиімділігін арттыруға жылдар бойы халықаралық қоғамдастық тарапынан қолдау көрсетуге бағытталған реформалар мен бағдарламаларға қарамастан кедергі келтіруде. USAID бұл жағдайға былайша сипаттама береді: «Қазақстанда білімді және білікті судьялардың болуына қарамастан, сот жүйесі тұтастай алғанда (i) сот тәуелсіздігінің жоқтығынан, (ii) судьялардың жеткіліксіз дайындығынан зардап шегуде, яғни бұл күмәнді шешімдерге, (iii) мемлекетпен туындаған келіспеушілік жағдайларда шетелдіктерге нұқсан келтіруге және (iv) сыбайлас жемқорлыққа» жол беруде[79]. Мемлекеттің басқа өңірлеріндегідей, жеке пікір маңызды, себебі наразылық білдірушілер жеке тұлғаның пикет ұйымдастыруы және басқа да назар аударту әрекеттері арқылы отбасы мүшелерінің істеріне (саяси сипаттағы емес қылмыстар) шолу жасай алады[80]. Құқықтық жүйенің алдында тұрған кейбір қиындықтарды мойындай отырып, Нұр-Сұлтан қаржы орталығының кәсіпкерлері Ұлыбританияның 88-жастағы бұрынғы судьясы Лорд Вульф пен Ұлыбританияның құқық саласында танылған басқа да өкілдері басқаратын жалпы құқықтың ағылшын тілінде сөйлейтін жүйесін қолдана отырып, ұлттық құқықтық жүйені толығымен айналып өте алады[81]. 2021 жылдың шілдесінде алғаш рет Германия үкіметінің GIZ Даму агенттігі мен Германия Халықаралық құқықтық ынтымақтастық қорының (IRZ) [82] жетекшілігімен бірлесе дайындалған әкімшілік құқықты біріктіретін (азаматтық процесті қоса алғанда) жаңа Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс күшіне енді. Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекстің енгізілуіне байланысты елдегі жағдайдың, әсіресе саясаттан тыс мәселелер жақсарады деген үміт пайда болды. Сондай-ақ, Жоғарғы Соттың жаңа басшысы судьялардың неғұрлым тәуелсіз әрекет етуін қалайды деген қауесеттер таралды, десек те, мұны тәжірибеде дәлелдеу үшін әлі де ұзақ уақыт керек. Осы жинақта Анна Гусарова елдегі адам құқықтары мәселелерінің туындауына қатысты  өз жазбасында жаңа цифрлық технологияға көшу барысында құрылған жаңа дербес деректер базасының қауіпсіздігін сақтауға байланысты үкіметтің мүмкіндіктері мен іс-шараларына   алаңдаушылық білдіреді. Бұл мәселенің шешімін табу мақсатында Гусарова жаңа заңдар қабылдауды, шенеуніктер мен құқық қорғау органдарының біліктілігін жоғарылатуды және COVID кезеңінде қытайлық модельде бақылаудың интрузивті жүйесіне әкеліп соқпас үшін ашықтықты жақтайды. Қытайдың Қазақстан экономикасындағы рөлі мен күтілетін стратегиялық қаупі туралы мәселелер елді саяси және әлеуметтік тұрғыдан біріктіруде маңызды күшке айналды, бұл жоғарыда айтылғандай, Қазақстан үкіметі тарапынан қатты алаңдаушылық тудырды. Алайда, Қытайдағы бұл ішкі мәселелер жергілікті халықтың алаңдаушылық әрекеттеріне әкелген жалғыз тақырып емес. Қазақстандағы кейбір отбасылардың Қытайда туыстары болғандықтан Шыңжаң аймағындағы 1,5 миллион этникалық қазақтарды (сондай -ақ ұйғырларды) қудалау, саяси шиеленістің негізгі көзі болды. 2018 жылы осы мәселе төңірегінде наразылық қозғалыстары күшейе түсті, ал «Атажұрт Еріктілері» (Отан еріктілері) Шыңжаңдағы жағдайды заңдық негізде анықтауға бағытталған ғаламдық күш-жігерге қатысатын негізгі ҮЕҰ болды[83]. Қазақстан үкіметі жергілікті халықтың көңіл-күйі мен экономикалық және саяси ықпалы артып келе жатқан Бейжің тарапынан қатты қысымның арасында қалып қойды (және бірнеше бағыт бойынша қытайлықтарға қарсы наразылық артты). 2018 жылы бұл жағдайды жеңілдету үшін Қытайдағы 2500 этникалық қазақтың Қазақстанға кетуіне рұқсат берілді. Алайда, 2019 жылдың наурызында қазақстандық шенеуніктер «Атажұрт Еріктілері» ұйымының кеңсесіне тексеру жүргізіп, оның негізін қалаушы, этникалық қазақ Серікжан Біләшті Қытай үкіметін сынға алды, ұлтаралық араздықты қоздырып, алауыздық тудыруға бағытталған әрекеттер жасады деген күдікпен қамауға алды[84]. БҰҰ-ның ерікті ұстау жөніндегі жұмыс тобы Біләштің қудалануы адам құқықтары саласындағы халықаралық заңның бұзылуы деп мәлімдеп, Қылмыстық Кодекстің 174-бабын (әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, таптық немесе діни өшпенділікті қоздыру туралы) тым жалпылама, заңдық негізі жоқ деп сынға алғанына қарамастан, Біләш жеті жылға бас бостандығынан айырылып, түрмеге қамалмас үшін «бостандық, бостандық» бұйрығын қабылдап, өз қызметін тоқтатуға келісім берді[85].  Мемлекет тарапынан қысым, жаңа қылмыстық істер мен оның YouTube-тегі арнасын тартып алуға тырысқан адамдардың әсерінен Қазақстанда жұмысын жалғастыра алмаған ол 2020 жылдың жазында Түркияға, содан кейін АҚШ -қа қашып кетті.[86] Әйелдерден құралған шағын топтың Алматыдағы Қытай консулдығының алдында наразылық акцияларын жалғастыруы болмаса, бұл мәселе бойынша Қазақстанда жергілікті деңгейде белсенділік бәсеңдеген, полиция Байболат Күнболат (Біләштің тіркелмеген «Атажұрт» ұйымын басқаруды жалғастырушы) сияқты Қытайдағы туыстарын босату үшін наразылық акцияларын жалғастырған белсенділерді қудалауда[87]. Ұлтаралық қақтығыстар тек Қытайға немесе Ресейге ғана қатысты емес, сонымен қатар 2020 жылдың ақпанында жол-көлік оқиғасы салдарынан болған қанды зорлық -зомбылық жергілікті этникалық қазақтар мен дүнген ұлты өкілдері шағын тобының мүшелері арасындағы шиеленісті көрсетті. Масанчи ауылында болған осы ұлтаралық қақтығыстың салдарынан тоғыз дүнген мен бір қазақ қаза тапты, көптеген адамдар жарақаттанды, көптеген үйлер мен сауда орындары өртенді немесе қиратылды[88]. Қазақ ұлты арасындағы ұлтшылдықтың ұлғаюы Назарбаев  саяси жобасының негізі деп санаған ұлтаралық  тұрақтылыққа нұқсан келтіруі мүмкін қауіп туғызды. Еңбек құқығыОсыған дейін сөз болғандай және Михра Риттманның мақаласында айтылғандай, еңбек нарығындағы ахуал онжылдық үй шаруашылығының табысына қысым мен экономикадағы құрылымдық өзгерістерден кейін де күрделі мәселе болып қала беруде. Жаңаөзен оқиғасынан кейінгі жылдарда үкімет тарапынан болған күрес пен қуғын-сүргін мұнайшыларға өз құқықтарын қорғау үшін ірі шаралар ұйымдастыруға мүмкіндікті бұрынғыдан да қиындатты. Михра Риттманның эссесінде кәсіподақ жетекшілері Лариса Харькова, Амина Елеусінова мен Нұрбек Құшақбаевқа қатысты сот істері мен сотталулшылардың қайғылы оқиғаларының деректері берілген, оларға кәсіподақ қызметіне қатысуға «бостандықты шектеу» тыйымы салынған. Бұрын Лариса Харькова басқарған тәуелсіз конфедерациялар, алғашында Қазақстан тәуелсіз кәсіподақтар конфедерациясы (ҚСПК), содан кейін Қазақстан Республикасы тәуелсіз кәсіподақтар конфедерациясы (КХДРК) халықаралық қысым мен жергілікті наразылықтарға, яғни 2017 жылы кәсіподақтың 400 мүшесінің аштық жариялауына қарамастан, бюрократиялық қысымға байланысты біртіндеп таратылды[89].  Ең ірі, мемлекет мойындаған және мемлекет қолдаған кәсіподақтар конфедерациясы-Қазақстанның Кәсіподақтар федерациясы (ҚХРК) өзінің тәуелсіздікке қатысты стандарттарды сақтамағаны үшін Халықаралық кәсіподақтар конфедерациясының (ХАОК) мүшелігінен бас тартты[90]. Отын және энергетика өнеркәсібі қызметкерлері кәсіподақ ұйымының жетекшісі Ерлан Балтабай (Харьков КНПРК құрамына кіреді) 2017 жылдан бері түрмеде отырды және көптеген күмәнді айыптармен түрмеден босатылады, соның ішінде 2019 жылғы алғашқы жеті жылдық түрмеге қамау жазасы бар. Оның кәсіподақтағы қызметіне де осындай ұзақ уақытқа тыйым салынғанмен, халықаралық қысымнан кейін оның алғашқы бас бостандығынан айыру жазасына президенттің кешірімімен босатылғанымен, қайтадан бес айлық жаңа үкім шығарылды[91]. Ол ақыры  2020 жылдың наурызында бостандыққа шықты, алайда оның қызметіне қатысты «бостандығын шектеу» 2026 жылға дейін созылады[92]. Еңбек белсендісі Ержан Елшібаев 2019 жылы Жаңаөзендегі жұмыссыздық наразылығын басқарғаны және онымен қоса Назарбаевқа айтқан сынының Интернетте таралуына байланысты аса күмәнді айыптар бойынша бес жылға бас бостандығынан айырылып, түрмеге жабылады. Бұл БҰҰ -ның Ерікті ұстау жөніндегі жұмыс тобының оны тез арада босатуға шақырған қаулысына және түрме күзетшілерінің оған қатыгездік көрсетуі мүмкін деген алаңдаушылығына қарамастан, ешқандай оң шешімін таппады[93]. Кәсіподақ басшыларына қарсы қолданылған қамау әдістермен қатар, үкімет жұмысшыларды мұнай секторын «оңтайландыру» және мұнай өндіруші компаниялардың функцияларын жекешелендіру жөніндегі үкіметтің жоспарларына келістіруге тырысу үшін «зейнеткерлікке уақытынан бұрын шығу» яғни, бес жылдық жалақысының 50 пайызы көлемінде біржолғы төлем жасау схемасын ойлап тапты. Бұл көбінесе оларды басқа жұмыс түрлеріне немесе жеке кәсіп ашуға қайта даярлауға қолдау көрсетумен, сондай-ақ ірі саяси толқулардың алдын алу мақсатында ереуілдерді болдырмау немесе тоқтату секілді басқа да шараларымен қатар жүрді. Үкіметтің жүйені модернизациялау философиясына сәйкес, олар кәсіподақ қызметкерлеріне ереуілге бармай-ақ, еңбек кодексі арқылы өз шағымдарының шешімін қалай табуға болатынын үйретуді ұсынды. 2020 жылы кәсіподақ ұйымы туралы заңға енгізілген көптен күткен түзетулер дұрыс жүзеге асса, болашақтан үлкен үміт күтуге болады. Халықаралық еңбек ұйымының бірнеше рет сынынан кейін болған өзгерістер жергілікті немесе салалық кәсіподақтарды ұлттық федерацияның құрамына кіруге мәжбүрлемейді[94]. Алайда, отын-энергетика саласы қызметкерлерінің өнеркәсіптік кәсіподағы 2021 жылдың ақпанында 2014 жылғы ескі кәсіподақ заңының 2020 жылғы түзетулерде жойылған ережелерін сақтамағаны үшін алты айға тоқтатылғанын ескерсек, әзірше көңіл көншітерлік өзгеріс байқалмайды[95]. Алға жылжудың болмауы ХЕҰ 2021 жылдың маусымында Стандарттарды қолдану жөніндегі комитеттің отырысында Қазақстанның реформаларды жүзеге асыра алмауына қатысты сынды жалғастыруға мәжбүр етті[96]. Бүкіл әлемдегі серіктестері сияқты, соңғы жылдары Қазақстанның гиг-экономикасында айтарлықтай жақсару байқалды, соның ішінде пандемия кезінде жеткізіп беру қызметін арттыру секілді жұмысшылардың жалақылары мен еңбек жағдайларын жақсарту мақсатында басшылардың бірлесе қабылдаған жаңа шешімдері ерекше маңызға ие.  Соңғы бірнеше айда Wolt және Glovo халықаралық компанияларында жұмыс істейтін курьерлер қоғамдық наразылықтар мен бейресми ереуілдерге қатысты, ал жергілікті Chocofood фирмасы мұндай наразылықтарға қатысудан аулақ болды[97]. Компаниялар мен үкімет тарапынан репрессия қаупіне қарамастан курьерлерді кәсіподақ ұйымдарына біріктіру әрекеттері жалғасуда. БАҚ бостандығыЖоғарыда сипатталған саяси шиеленісті ескере отырып, Қазақстанда бұқаралық ақпарат құралдары бостандығының бірқатар проблемалары бар. Қазақстан «Шекарасыз репортерлер» (RSF) ұйымының 2021 жылға арналған Әлемдік баспасөз бостандығы индексінде 180 елдің ішінде 155 -ші орында[98]. Басқалар сияқты, мемлекеттің оппозициямен байланысы бар бұқаралық ақпарат құралдарына және оны сынайтын басқа ұйымдарға қатысты қарым-қатынаста белгілі бір дәрежеде дифференциация бар. Vlast.kz және Mediazona сияқты тәуелсіз ақпараттық сайттар оқырмандар санын арттырып, Тоқаев дәуірінде  салмақты журналистік зерттеулер жүргізе алды, ашық айта бастады және жүйенің рұқсат етілген сынау деңгейінің шегін тексерді. Қазақстанда Азат Еуропа/Азаттық радиосы (RFE / RL) елде жұмыс істей алды және АҚШ үкіметі олардың мүддесін қорғайтындықтан, белгілі бір қорғанысқа ие болды, бірақ журналистері наразылық акциялары мен басқа даулы мәселелерді жариялау кезінде қысымға ұшырайды. Instagram (елдегі ең көп қолданылатын әлеуметтік медиа платформасы) және YouTube сыншылар  мекеніне айналуда, дегенмен олар көбінесе партиялық саяси мәселелерге емес, әлеуметтік -экономикалық мәселелерге назар аударады[99]. Қазақстанда дәстүрлі БАҚ- тың мүмкіндігі айтарлықтай шектеулі: көптеген оппозициялық және тәуелсіз газеттер жабылуға мәжбүр болды. Тәуелсіз телеарналар 90 -шы жылдардың аяғында лицензиялық төлемақыларының қымбаттауы мен басшылықпен келіспейтіндерге  бюрократиялық қысымның күшеюінен кейін эфирден қуылды[100]. 2002-2016 жылдардағы билікпен мысық-тышқан ойынынан кейін Қазақстанның ең көрнекті оппозициялық «Республика» газетінің соңғы нұсқасы мен қосымшасы жабылуға мәжбүр болды, оның бірқатар журналистері түрмеге жабылды. Баспадан әлі жарық көріп келе жатқан бірнеше тәуелсіз баспасөзге, мысалы, Оралдағы «Уральская Неделя» мен Алматыдағы «Дат» газетіне әлі де қатты қысым көрсетілуде. Мысалы, «Уральская неделя» газетінің редакторы Лұқпан Ахмедьяров осы жылдың басында жергілікті сыбайлас жемқорлыққа қатысты сот ісінің деректері туралы ақпаратты жариялады деген күдікке тап болды[101]. 2012 жылдың басында Ақмедьяров тағы бір сыбайлас жемқорлық дауын әшкерелеген жазбасы үшін зорлық -зомбылыққа ұшырады. Шенеуніктер тәуелсіз журналистерді аккредитациядан өткізуден үнемі бас тартты, олардың үкіметтің ресми ақпараттарын жариялау мүмкіндігін шектеді, қазіргі таңда ережелер ресми түрде күрделенді, яғни олар журналистерді үкіметтік іс -шараларды жариялау кезінде оларды ресми сүйемелдеушілерден («қожайыннан») айыруды талап етеді. Осылайша, соңғы жылдары рұқсат етілмеген наразылық акциялары туралы хабарлау кезінде БАҚ қызметкерлері бірнеше рет тұтқынға алынды немесе қысымға ұшырады[102]. Ғалия Әженованың мақаласында көптеген  осындай оқиғаларға назар аударады. Қазақстандық интернет-БАҚ-тардың болашағында ескеретін арнайы ережелері бар. COVID кезінде жалған ақпаратты тарату туралы заңдар репортажды және атап айтқанда, саясатқа қатысы бар онлайн-комментаторлардың қызметін шектеу үшін қолданылды[103]. Полиция тұтқындап, Назарбаевқа қатысты пародиялары үшін өзінің инстаграмдағы арнасын жабуға мәжбүр болған (жалған ақпарат таратты деген күдікпен) сатирик Темірлан Еңсебектің ісі жақында «жала жабу» (жала жабу) бойынша қылмыстық құқық бұзушылық жойылғанын еске салғанымен, Қылмыстық кодексте «қорлауға» («басқа адамның ар-намысы мен қадір -қасиетін қорлауға») және атап айтқанда, мемлекеттік қызметшілерді қорлауға қарсы заңдар сақталған (соның ішінде 373-баптың нақты ережелеріне сәйкес, ұлт көсемі Назарбаевқа және оның отбасына тіл тигізгені үшін Еңсебекті  үш жылға дейін бас бостандығынан айыруға әкелуі мүмкін)[104]. Ғалия Әженова жала жабудың қылмыстық істер кодексінен әкімшілік кодекске ауысуы жергілікті полицияны сөз бостандығының күрделі мәселелерін шешуге тырысуға мәжбүрлегенін, сондықтан жергілікті билікті сынға алғаны үшін көптеген әкімшілік істер қозғауға мәжбүр еткенін атап өтеді. Ақпарат министрлігі цифрлық ақпарат құралдары (бұқаралық коммуникация) туралы жаңа заң жобасын дайындауда, оған «интернет-ресурстар» анықтамасы енуі мүмкін. Осылайша интернет БАҚ-тың қазіргі салыстырмалы  түрдегі бостандығын шектеу әдісі ретінде баспасөз бен теледидарда қолданылатын түрлі шектеулерді онлайн -платформаларға таратады. Таза пайдаҚазақстанның табиғи ресурстарға бай болуы саяси ықпалы бар кейбір адамдардың 90-жылдардың ортасы мен одан кейінгі даму жылдарындағы мұнай үшін күрес кезінде тұңғыш  президент Назарбаевтың отбасынан да артық баюға мүмкіндік берді. Отбасы байлығының шынайы мөлшерін бағалау қиынға соғады, бірақ Азаттық радиосының (RFE / RL) жақында жүргізген журналистік зерттеуі Назарбаевтың отбасы мүшелері мен олардың туыстарының 20 жыл ішінде алты елде, Еуропа мен АҚШ-та кемінде 785 миллион долларға жылжымайтын мүлік  сатып алғанын анықтады[105]. 2002-2003 жылдары қоғамның назарын аударған басқарушы элитаның сыбайлас жемқорлығы туралы алғашқы ірі қоғамдық пікірталастың бірі - «Қазақгейт» дауы болды, сол кезде АҚШ прокуратурасы Президент Назарбаев пен басқа да жоғары лауазымды тұлғалар Теңіз кеніштерінде келісімшарт жасауға көмектесу үшін пайдалануға америкалық мұнай компанияларының 80 миллион долларға жуық ақшасын Швейцарияның банк шоттарына аударды деп мәлімдеді. Осы істің негізгі бел ортасында жүрген америкалық кәсіпкер (және Қазақстан президентінің кеңесшісі) Джеймс Гиффен іс барысында ОББ -мен (ЦРУ-мен) жұмыс істегеніне нақты  негіз болуына байланысты, ол қаржылық аударылымдар жасағанына қарамастан, одан айыптаудың көп бөлігі алынып тасталып, нәтижесінде түрмеге қамалмады[106]. Бұл оқиға туралы жазған қазақ журналистерінің жолы болмады, себебі бұл істің негізгі тергеушілерінің бірі Сергей Дуванов кейін қыз зорлады деген айыппен түрмеге жабылды, ал «Республика» сияқты газеттерге бұл оқиғаны жариялауға қысым көрсетілді[107]. «Қазақгейт» сияқты, айыптаулар кейде Назарбаевтың өзіне тікелей қатысты болса да (соның ішінде жақында, америкалық дипломаттар өздерінің қаржылық көмекшісі деп санайтын кәсіпкер Болат Өтемұратов Британдық соттармен Әблязовтан 3 миллиард доллар активтері бар БТА активтерін өндіріп алу туралы оқиғаға қатысқан кезде), көбінесе отбасының әл -ауқаты туралы қоғамдық талқылаулар оның балаларына, әсіресе оның екі үлкен қызының күйеуіне қатысты болды[108]. Динара Құлыбаева мен оның күйеуі Тимур Құлыбаев, мемлекеттік қызметте (Самұрық-Қазына ұлттық әл-ауқат қорын қосқанда) және энергетика саласында (соның ішінде ресейлік энергетикалық алпауыт Газпром директорлар кеңесінің мүшесі) көптеген жоғары лауазымды қызметтерді атқарған кәсіпкер Тимур Құлыбаев Қазақстандағы байлығы жағынан екінші ірі тұлға болды[109]. Құлыбаевтар Ұлыбританияда қомақты активке ие, соның ішінде князь Эндрюдің бұрынғы үйінің (Саннингхилл-Парк) иесі екені белгілі және бұл байланыс яғни Құлыбаевтың Ұлыбританиядағы сауда палатасының өкілі болған кезде оған ханзаданың қолдауы мен оның бұрынғы сүйіктісі Гога Ашкеназимен жақындығы туралы ақпараттар жиі-жиі британдық баспасөзде жарияланып тұрады[110]. Жақында, 2000 жылдың желтоқсанында Financial Times басылымы Құлыбаевтың қытайлық құбыр келісімшартынан миллиондаған долларды заңсыз пайдалану схемасына қатысы бар екенін жариялады[111]. Назарбаевтың үлкен қызы Дариға Назарбаева ұзақ жылдар бойы Қазақстанның қоғамдық өмірінде ең жоғары беделге ие тұлға болды және оны әкесінің ықтимал мұрагері ретінде жиі атап жүрді. 1990 жылдары медиа мансаптан кейін, ол 2003 жылы өзінің «Асар» партиясымен саясатқа ресми түрде кірді, ал 2004 жылы Мәжіліске депутат болып сайланды. Оның партиясы ресми түрде әкесінің «Отан» партиясымен бірігіп, Қазақстанның осы күнге дейінгі басқарушы «Нұр Отан» партиясын құрды. Келесі парламентте белсенділік танытпай, 2012 жылы «Нұр-Отан» партиясының тізіміне қайта қосылды, 2014-2015 жылдары «Нұр-Отанның» парламенттік көшбасшысы және Мәжіліс төрағасының орынбасары, бір жыл премьер-министрдің орынбасары болды, содан кейін 2016 жылы сенатқа қосылды. Тоқаев президенттікке тағайындалғаннан кейін Дариға Сенат төрайымы және президенттікке ресми түрде келесі  үміткер болды. 2007 жылға дейін ол аты-шулы олигарх Рахат Әлиевте тұрмыста болды, оның қылмыспен байланысы мен қаржылық операцияларға қатысты әйгілі болған беделінің арқасында жүйенің сенімділігін бірнеше рет арттырды. Соңында Әлиев Венаға Австрия мен ЕҚЫҰ -дағы елші ретінде жіберілді, себебі оның екі банкирді өлтіруге қатысы бар деген қауесет тарала бастады[112]. Ақырында оған Қазақстанда осы қылмыстары үшін сырттай айып тағылып, үкім шығарылды, сонымен қатар оппозициялық саясаткер Алтынбек Сәрсенбаевтың өлтірілуі, оның бұрынғы сүйіктісі Анастасия Новикованың күдікті өлімі, азаптау, адам ұрлау айғақтары мен ақшаны заңсыз пайдалану туралы айыптаулар бар. Ақырында, Әлиев 2015 жылы банкирлер өліміне қатысты сот үкімін күту кезінде, Австрия түрмесінде дарға асылған күйінде табылды[113]. Назарбаева мен оның отбасына тиесілі құны 80 миллион фунт стерлинг көлеміндегі британдық үш үйге меншікті тоқтату үшін анықталмаған табыс шешімін қолдануға тырысқан Ұлыбританияның Ұлттық қылмыс агенттігінің Әлиевке қатысты іс әрекеті сәтсіз аяқталды. Қылмыспен күрес жөніндегі ұлттық агенттік бұл мүлік Әлиевтің адал емес табысынан алынғанын алға тартты, бірақ сот бұл активтер өзінің ақшасына сатып алынды деген Назарбаеваның ұстанымын қолдады[114].  Алайда, сот процесі аяқталғаннан кейін Дариғаны 2020 жылдың мамырында президент Тоқаев күтпеген жерден Сенат төрайымы лауазымынан (және президенттік мұрагерліктен) алып тастады және бұл оның байлығының ашылуына қоғамдық ықпал немесе оны алып тастауға әкелген ішкі билік күресі салдарынан болғаны екені әлі белгісіз. Кейінірек 2020 жылы Назарбаеваның Ұлыбританиядағы акцияларының мөлшері туралы жаңа мәліметтер, яғни ол Лондонның Орталық Бейкер көшесіндегі құны 140 миллион фунт стерлинг тұратын ғимарат иесі екені анықталған кезде белгілі болды. Жеке бас байлығының көлемі туралы жаңа деректердің айқындалуына қарамастан, ол 2021 жылы қаңтарда қазақ саясатына қайта оралып, Мәжіліске «Нұр Отан» партиясының депутаты болды[115]. Жоғарыда Назарбаев пен Мұқтар Әблязовтың қыздарының жағдайы көрсеткендей, Ұлыбритания - қазақстандық элитаның инвестициясы көп тартылған негізгі елдің бірі. Жақында жүргізілген талдау көрсеткендей, Қазақстан 2008-2015 жылдар аралығында Ұлыбритания резиденті мәртебесін алған 205 қазақстандық Ұлыбританияның бірінші деңгейдегі инвесторлық визасының (немесе оларды Алтын Виза деп атайды) негізгі бенефициарларының бірі болды. (Халықтың саны жағынан бесінші және жан басына шаққандағы шағын мемлекетті есептемегенде ең үлкен ел).  Элиталық жылжымайтын мүлік нарығы Қазақстан байлығының репозиторийі бола алғанымен, Ұлыбритания үкіметінің соңғы мәліметтері көрсеткендей, Қазақстаннан Ұлыбританияға шетелдік тікелей инвестиция 2019 жылы бір миллион фунт стерлингке жетпеді[116]. Бұрынғы бірінші отбасы тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстанда байлыққа қол жеткізе алатын саяси байланысы бар адамдардан алыстады. Нақты мысал ретінде жақында «Азаттық» RFE/RL радиосы Білім министрлігінің бұрынғы жоғары лауазымды тұлғалары, атап айтқанда Бақытжан Жұмағұловтың отбасы Қазақстанның коммерциялық колледждері мен университеттерінің көпшілігіне қалай иелік ететінін ашты[117]. Экономика секторындағы саяси ықпалға қол жеткізу шенеуніктерге, олардың отбасы мен серіктестерін байытуға мүмкіндік берді. ДінҚазақстандағы басқа да көптеген мәселелердегідей, мемлекеттің дінге көзқарасы оның азаматтар арасында да, тұтастай жүйе арасындағы тұрақтылықты қамтамасыз етуге ұмтылуына негізделген. Қазақстан - негізінен ислам дінін ұстанған ел (72%), бірақ елдегі орыс халқының өмір сүретінін ескерсек, православиялық христиандар басқа аз ғана топтармен байланысты  дін өкілдерінің үлесімен салыстырғанда айтарлықтай үлеске (23%) ие[118]. Осылайша, Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін демографиялық өзгерістер мен Назарбаевтың ұлт туралы өзіндік көзқарасының нәтижесінде Орталық Азиядағы көршілерімен салыстырғанда исламдық бірегейлік қазақтың ұлттық болмысының құрылыс материалы ретінде ерекше рөлге ие болмады (сонымен қатар қазақтардың бірегейлігіне қатысты алғашында ұстамдылық танытты және   этникалық қазақтың бірегейлігін танытудың өзіндік ерекшелігі ретінде Самұрық құсы сияқты қазақтың халықтық рәміздері арқылы сіңіруге тырысты). Осылайша, Қазақстан конституциясы өзінің зайырлы мәртебесін сақтай отырып, исламға немесе басқа да дінге ешқандай сілтеме жасамайды[119]. Қазақстан бұл тәсілді, яғни дінді отандық брендтің негізгі бөлігі ретінде отандық қана емес, әлемдік деңгейде қолданды. 2003 жылдан бастап Қазақстанда әлемдік және дәстүрлі дін көшбасшыларының съезі деп аталатын Назарбаевтың идеясына негізделген конфессияаралық бастама ұйымдастырылды, ол әлемдік діндердің ірі «негізгі» немесе «дәстүрлі» конфессияларының жоғары лауазымды тұлғаларын біріктіреді[120]. Ол Қазақстан үкіметінің көзқарасы бойынша, ұлттық деңгейде іс жүргізе алатын және оны толеранттылық пен бейбітшілік бейнесі ретінде халықаралық деңгейде танытушы өзара толеранттылық пен түсінікке құрылған негізгі институттарды, сондай-ақ Қазақстанның (және Назарбаевтың жеке рөлін) осы мақсаттарды жүзеге асырудағы ұйымдастырушы ретіндегі рөлін насихаттайды.  Алайда, «дәстүрлі ағымға» кірмейтін діни топтар үшін бұл әлдеқайда қиын болуы мүмкін. Нәтижесінде Қазақстан діни толеранттылықты насихаттау үшін халықаралық актерлерден қолдау табады және сонымен бірге АҚШ Мемлекеттік Департаментінің Халықаралық діни бостандық жөніндегі комиссиясының Діни бостандық бойынша арнайы бақылау тізіміне енгізу үшін ұсынылады (бірақ Мемлекеттік департамент әлі де бұл шешімді қабылдаған жоқ)[121]. Қазақстанда басқа зайырлы әлемдегі сияқты негізгі мәселе тіркелмеген діни топтарға байланысты, мемлекет оларды тіркеуді қиындатады және оған қатаң шаралар қолданады. Қазақстанның 2011 жылғы «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Заңында қандай топтарға және қалай тіркелуге болатыны жөнінде қатаң талаптар қойылған, жергілікті діни ұйымды құру үшін кемінде 50 қазақстандық азамат қажет, ал ұлттық ұйым құру үшін олардың саны 5000-нан кем емес (әр облыста және Алматы, Нұр-Сұлтан мен Шымкент қаласынан 300-ден) болу керек[122]. Сондай-ақ, діни материалдарды тек Иегова куәгерлері мен евангелистік протестанттық топтарға қатысты тек тіркелген діни топтардың оны таратуға рұқсат беру талаптары сияқты, конверсияға қатаң шектеулер бар. Алайда, жыл сайын осы заңға байланысты әкімшілік құқық бұзушылық санының төмендеу үрдісі байқалуда, мәселен, Forum 18 діни бостандық ұйымы мәліметтері бойынша, 2020 жылы 139 іс тіркелсе, бұл көрсеткіш 2017 жылы 284 болған[123]. Жаңа тәуелсіз мемлекет кеңестік діни басқару мен тіркеу мұрасына негізделіп, Қазақстан мұсылмандары діни бірлестігін құрды, оған барлық тіркелген мешіттер кірді. Мектептерде мектеп формасы саясатын кеңінен қолдану арқылы, хиджаб сияқты діни киімдерді киюге қатысты шектеу қойылды[124]. Басқа аймақтардағы сияқты, діни радикализация бойынша қауіп терроризм қаупі мен мемлекеттік бақылаудан тыс топтардың көбеюінен де туындайды. «Таблиғи жамағат» және «Хизб-ут-Тахрир» сияқты зорлық-зомбылықсыз экстремистік топтарға тыйым салынған және «экстремистік» термині зорлық-зомбылықпен байланысы жоқ үкіметке сын айтушыларды (діни және зайырлы) тұтқындауда кеңінен қолданылады. Әйел және LGBTQ+ құқығыҚазақстандағы әйелдердің саяси көшбасшылығына қатысты ЕҚЫҰ 2021 жылғы қаңтардағы парламенттік сайлау кезінде «әйелдер 17 (аймақтық) әкімнің тек біреуі және 22 министрлік лауазымның екеуін ғана атқарғанын» атап өтеді. 30 пайыздық квота енгізілгеніне қарамастан, жаңадан сайланған Мәжілістегі әйелдер саны іс жүзінде 29 орыннан 28 орынға қысқарды[125]. Жоғарыда және доктор Халида Әжіғұлованың эссесінде айтылғандай, әйелдердің құқықтарын жақсартуға арналған жаңа заңнаманы енгізу әрекеттері консервативті әлеуметтік күштердің қарсылығына тап болды. Қазіргі уақытта Қазақстанда тұрмыстық зорлық -зомбылыққа қарсы күрес туралы заңнамалар әлсіз және оған қатысты істер әдетте Қылмыстық кодекстің (бұл тек ауыр шабуыл кезінде қолданылады) емес, әкімшілік кодекстің (кішігірім құқық бұзушылықтар) негізінде қаралады, бұл тұрмыстық зорлық -зомбылық жағдайларына қарағанда көшеде темекі қалдығын тастағаны үшін айыппұл салудың (ұсақ бұзақылық ретінде жіктеледі) қатаң екенін көрсетеді[126].  2020 жылы әкімшілік кодекспен 45 000 тұрмыстық зорлық-зомбылық істері қозғалды, бірақ бұл жағдай есепке алынбағандықтан шынайы жағдайдың деңгейінен әлдеқайда төмен, тіпті 60%-дан астам іс отбасылық татуластыру мақсатында қысыммен шешім шығарылғанға дейін тоқтатылды[127]. Президент Тоқаев өзінің адам құқықтары туралы соңғы Жарлығының бір бөлігі ретінде тұрмыстық зорлық -зомбылық туралы заңды қайта қабылдағаны дұрыс шешім деп бағалауға келеді, бірақ «жеңіл соққы» қылмыстық құқық бұзушылық ретінде қарастырылады ма, жоқ па, оның егжей-тегжейлі талқылануы мүмкін[128]. Сонымен қатар,   әлеуметтік консервативті күштердің қысымымен жыныстық қудалауға қарсы заң шығару әрекеті тоқтап қалды. Халықаралық әйелдер күні (8 наурыз) көбінесе Орталық Азиядағы әйелдер құқығын қорғаушылар мен әлеуметтік консервативті күштер үшін қызу уақыт болды. 2021 жылы Әйелдер шеруіне алғаш рет Алматы қаласы әкімшілігінің рұқсат беруін оң қадам деп бағалауға болады және 500 -ден 1000 -ға дейін әйелдер құқығын қорғаушылар Қазақстандағы ең үлкен әйелдер шеруі деп аталып кеткен наразылық акциясына шықты[129]. Алайда, мемлекет бұрынғысынша әйелдер мен LGBTQ + құқықтары үшін «радикалды» үгіт-насихат жүргізетін топтардың әрекетіне жол бермеуді жалғастыруда. «Фемината» тобына бірнеше рет ресми тіркеуден бас тартылды және жақында Шымкентте гендерлік теңдік мәселесі бойынша жабық кездесу кезінде  полицияның «өз қауіпсіздігі үшін» ұстағанына дейін оның басшыларына белгісіз біреулер шабуыл жасаған[130]. Жалпылама мағынада LGBTQ+ қазақстандықтар үшін жағдай ауыр болып қала береді. 1998 жылы гомосексуализм декриминализацияланды (Өзбекстан мен Түркіменстаннан айырмашылығы), бірақ қоғамды қорғаудың құқықтық негізі бөлшектелген (Конституцияның кемсітушілікке қарсы жалпы ережелеріне негізделген) және қоғамның басым бөлігінде оларға деген мәдени қарым-қатынас терең дұшпандық күйінде қалып отыр[131]. 2015 және 2018-19 жылдары үкімет LGBTQ + қоғамдастығы мүшелері мен құқық қорғаушылардың жыныстық бейімділігі туралы ашық сөйлеу мүмкіндігін шектейтін ресейлік үлгілегі «дәстүрлі емес жыныстық бейімделуді насихаттау» заңын қабылдауға тырысты[132]. Бұған жергілікті кампаниялар мен Қазақстанның батыстық серіктестерінің қысымына байланысты кейінге шегерілді, бірақ жуық арада парламентте осыған қатысты әрекеттерді қайталауға тырысуы мүмкін деген қауіп бар. Әйгерім Камидоланың эссесінде кемсітушілікке қарсы қолданыстағы заңнан «гендерлік» терминді алып тастайтын және оны «гендерлік теңдікпен» алмастыратын «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне отбасы және гендерлік саясат мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасын қабылдау бойынша қолданыстағы шаралар көрсетілген. Бұл қадам посткеңестік кеңістіктегі либералды емес немесе батыстық «гендерлікке қарсы» белсенділердің гендер ұғымын ЛГБТ + мен әйелдердің құқықтарына («гендерлік идеология») бекітілген жалпы белгі ретінде стигматизацияланған оқиғаны көрсетеді. Сонымен қоса,  транссексуалдардың құқықтары мен оның қорғалуы туралы пікірталастарда тар мағынада қолданылады. Халықаралық ықпалОсы уақытқа дейін Қазақстан көп векторлы сыртқы саясатты сәтті жүргізді, бұл оған күрделі аймақтық қатынастар орнатуға және әлемдік аренада елдің оң имиджін қалыптастыруға мүмкіндік берді. Қазақстан Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы, Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы, жақында Еуразиялық экономикалық одақ сияқты Мәскеуге бағдарланған посткеңестік аймақтық инфрақұрылымның бөлігі болып қала берді. Ішкі саяси мәселелердің шиеленісуіне қарамастан, Қытай өз ықпалын тұрақты түрде арттырып, Қазақстанның жалпы саудасының 18 пайызынан астамын және ішкі инвестицияларының жалпы көлемінің бес пайызын қамтамасыз етті, сонымен қатар Шанхай Ынтымақтастық Ұйымына мүше болумен қатар, қауіпсіздік қатынастарын тереңдете түсті[133]. Ұзақ уақыт бойы Президент Назарбаев билігі кезінде Қазақстан Орталық Азиядағы аймақтық көшбасшы рөлін белгілі бір дәрежеде өз мойнына алды, дегенмен соңғы жылдары Өзбекстан президенті Мирзиёев өз елінің оқшаулануын жойды. Соның нәтижесінде халқының саны жағынан ең көп ел (Өзбекстан) мен ең бай ел (Қазақстан) арасындағы аймақтық тепе-теңдік біршама төмендеді. Сонымен қатар, Қазақстан жоғарыда талқыланғандай Батыспен экономикалық байланыстарын күрт тереңдетті. Еуропалық Одақ Қазақстанның сыртқы саудадағы ірі серіктесі ретінде сыртқы саудасының 30 пайызын құрайды және бұл ел Орталық Азияда бірінші болып 2020 жылы күшіне енген жаңа әріптестік пен ынтымақтастық туралы жаңа келісімді (EPCA) жасады. Еуропалық Одақ институттары адам құқықтары мен басқару мәселелерін өздерінің адам құқығы жөніндегі ресми диалог процестерінің бір бөлігі ретінде көтеруге бейім, дегенмен Еуропалық Парламент EPCA ратификациясына қарамастан бұл мәселелерде жиі белсенділік танытуда[134]. ЕҚЫҰ әрқашан Қазақстанның дипломатиялық бастамаларының маңызды бөлігі болды, мәселен 2010 жылы Қазақстан оған төрағалық етті және осы ұйымның үкімет басшыларының сирек кездесетін саммитін өткізу мүмкіндігін пайдаланды (мұндай шара соңғы рет 1999 жылы өткен, бұл содан кейінгі ЕҚЫҰ саммиті) [135]. Қазақстанның ЕҚЫҰ-ға қатысуын жалғастыру белгісі ретінде бұрынғы сыртқы істер министрі Қайрат Әбдірахманов 2020 жылы желтоқсанда ЕҚЫҰ-ның Аз ұлттар ісі жөніндегі Жоғарғы комиссары болды. Жоғарыда атап өткеніміздей, әлемдік және дәстүрлі діндер және «Астана процесі» аясында 2017 жылдан бері Қазақстанда Сирия дағдарысы бойынша бейбіт келіссөздер жүргізілуде. Қазақстанның халықаралық қатынастардың кең базасымен жақсы байланысы бар салыстырмалы түрде дамыған мемлекет ретіндегі позициясы оның адам құқықтары траекториясына халықаралық әсер етудің белгілі бір ауқымы бар екенін білдіреді, бірақ оны асыра бағалауға болмайды. Оның билік басындағылары, әсіресе, бірқатар жас шенеуніктер мен көшбасшылары Қазақстанның беделі туралы ойлады және оны жақсы серіктес, қазіргі заманға сай ел ретінде халықаралық деңгейде таныту үшін көп еңбек етті. Қазақстан шетелдік инвестициялар мен қаржылық қолдауды алуға ынталы болып қала береді, әсіресе әлем қазба отыныннан бас тарту кезеңінде. Алайда, бұл пікірлер, әсіресе, мемлекеттің жоғары эшелоны мен қауіпсіздік аппаратында саяси және экономикалық кво-статусын сақтауға деген ұмтылыстан асып түсетіні белгісіз. Image by Jussi Toivanen under (CC). [1] Francisco Olmos, State-building myths in Central Asia, Foreign Policy Centre, October 2019, https://fpc.org.uk/state-building-myths-in-central-asia/[2] Wudan Yan, The nuclear sins of the Soviet Union live on in Kazakhstan, Nature, April 2019, https://www.nature.com/articles/d41586-019-01034-8[3] Institute of Demography named after A.G. Vishnevsk National Research University Higher School of Economics, 1989 All-Union Population Census National composition of the population in the republics of the USSR: Kazakh SSR, http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=5[4] Alimana Zhanmukanova, Is Northern Kazakhstan at Risk to Russia?, The Diplomat, April 2021, https://thediplomat.com/2021/04/is-northern-kazakhstan-at-risk-to-russia/; RFE/RL, A Tale Of Russian Separatism In Kazakhstan, August 2014, https://www.rferl.org/a/qishloq-ovozi-kazakhstan-russian-separatism/25479571.html[5] CIA World Factbook, Kazakhstan, https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kazakhstan/#people-and-society[6] Alimana Zhanmukanova, Is Northern Kazakhstan at Risk to Russia?, The Diplomat, April 2021, https://thediplomat.com/2021/04/is-northern-kazakhstan-at-risk-to-russia/[7] The World Bank, GDP growth (annual per cent) – Kazakhstan, https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=KZ[8] IEA, Kazakhstan energy profile, April 2020, https://www.iea.org/reports/kazakhstan-energy-profile[9] Maurizio Totaro, Collecting beetles in Zhanaozen: Kazakhstan’s hidden tragedy, openDemocracy, May 2021, https://www.opendemocracy.net/en/odr/yrysbek-dabei-zhanaozen-kazakhstans-hidden-tragedy/[10] Abdujalil Abdurasulov, Kazakhstan's land reform protests explained, April 2016, https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-36163103[11] UN Human Rights, “Kazakhstan should release rights defenders Bokayev and Ayan” – UN experts, December 2016, https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=20990&LangID=E; Sarah McCloskey, Why Kazakh political prisoner Max Bokayev should be released, openDemocracy, April 2019, https://www.opendemocracy.net/en/odr/why-kazakh-political-prisoner-max-bokayev-should-be-released/[12] Catherine Putz, Kazakhstan Cracks Down on Weekend Protests, The Diplomat, May 2016  https://thediplomat.com/2016/05/kazakhstan-cracks-down-on-weekend-protests/; Eurasianet, Kazakhstan Takes Autocratic Turn With Mass Detentions, May 2016, https://eurasianet.org/kazakhstan-takes-autocratic-turn-mass-detentions[13] Catherine Putz, Kazakhstan Bans Sale of Agricultural Lands to Foreigners, The Diplomat, May 2021, https://thediplomat.com/2021/05/kazakhstan-bans-sale-of-agricultural-lands-to-foreigners/[14] David Trilling, China’s water use threatens Kazakhstan’s other big lake, Eurasianet, March 2021, https://www.intellinews.com/china-s-water-use-threatens-kazakhstan-s-other-big-lake-207026/[15] The move also came 30 years after his elevation to become First Secretary of the Communist party.[16] Paolo Sorbello, Kazakhstan celebrates its leader with two more statues, Global Voices, July 2021,  https://globalvoices.org/2021/07/06/kazakhstan-celebrates-its-leader-with-two-more-statues/; Andrew Roth, Oliver Stone derided for film about ‘modest’ former Kazakh president, The Guardian, July 2021, https://www.theguardian.com/world/2021/jul/11/oliver-stone-film-ex-kazakhstan-president-nursultan-nazabayev; Joanna Lillis, Kazakhstan’s golden man gets the Oliver Stone treatment, Eurasianet, July 2021,  https://eurasianet.org/kazakhstans-golden-man-gets-the-oliver-stone-treatment[17] Catherine Putz, Kazakhstan Remains Nazarbayev’s State, The Diplomat, October 2019, https://thediplomat.com/2019/10/kazakhstan-remains-nazarbayevs-state/[18] Global Monitoring, COVID-19 pandemic – Kazakhstan, https://global-monitoring.com/gm/page/events/epidemic-0001994.sOJcVU487awH.html?lang=en[19] World Health Organisation, COVID-19 Kazakhstan, https://covid19.who.int/region/euro/country/kz[20] Qazaqstan TV News, Doctors of the capital showed the situation inside the hospital, July 2021, https://qazaqstan.tv/news/143209/[21] William Tompson Twitter post, Twitter, April 2021, https://twitter.com/william_tompson/status/1385102759117180931?s=20; Dmitriy Mazorenko, Dariya Zheniskhan and Almas Kaisar, Kazakhstan is caught in a vicious cycle of debt. The pandemic has only made it worse, openDemocracy, June 2021, https://www.opendemocracy.net/en/odr/kazakhstan-caught-vicious-cycle-debt-pandemic-has-only-made-it-worse/[22] Bagdat Asylbek, Diagnosis: "devastation". Kazakhstani health care and pandemic, Radio Azattyq, August 2020, https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-coronavirus-national-health-system/30768857.html; Almaz Kumenov, Kazakhstan: Former health minister arrested, Eurasianet, November 2020, https://eurasianet.org/kazakhstan-former-health-minister-arrested[23] Bakhytzhan Toregozhina, Pandemic and Human Rights: Only Repressive System is Functioning in Kazakhstan, Cabar Central Asia, July 2020, https://cabar.asia/en/pandemic-and-human-rights-only-repressive-system-is-functioning-in-kazakhstan?pdf=36177. Though Kazakhstan already had laws in place against ‘disinformation’ that were able to be used.[24] Madina Aimbetova, Freedom of expression in Kazakhstan still a distant prospect, says prosecuted activist, Global Voices, July 2020, https://globalvoices.org/2020/07/15/freedom-of-expression-in-kazakhstan-still-a-distant-prospect-says-jailed-activist/[25] IPHR, Kazakhstan: Massive restrictions on expression during Covid-19; sudden banning of peaceful opposition, August 2020, https://www.iphronline.org/kazakhstan-massive-restrictions-on-expression-during-covid-19-sudden-banning-of-peaceful-opposition.html;Asim Kashgarian, Rights Groups: Kazakh Authorities Use Coronavirus to Smother Political Dissent, VOA News, November 2020, https://www.voanews.com/extremism-watch/rights-groups-kazakh-authorities-use-coronavirus-smother-political-dissent[26] Jeff Bell, Twitter post, Twitter, January 2021, https://twitter.com/ImJeffBell/status/1347934173433106435?s=20[27] Almaz Kumenov, Kazakhstan: Authorities use pandemic to quash protests, Eurasianet, March 2021, https://eurasianet.org/kazakhstan-authorities-use-pandemic-to-quash-protests[28] DW, Kazakhstan abolishes death penalty, January 2021, https://www.dw.com/en/kazakhstan-abolishes-death-penalty/a-56117176[29] Radio Azattyk, Direct elections of rural akims: the campaign has not started yet, but obstacles are already being raised, May 2021, https://rus.azattyq.org/a/31240547.html[30]OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights, Parliamentary Elections, January 2021, https://www.osce.org/odihr/elections/kazakhstan/470850[31] OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights, Parliamentary Elections, January 2021, https://www.osce.org/odihr/elections/kazakhstan/470850[32] Joanna Lillis, Kazakhstan: Civil society complains of pre-election pressure, Eurasianet, December 2020,   https://eurasianet.org/kazakhstan-civil-society-complains-of-pre-election-pressure[33] Almaz Kumenov, Kazakhstan: Nervous authorities keep election observers at arm’s length, Eurasianet, January 2021, https://eurasianet.org/kazakhstan-nervous-authorities-keep-election-observers-at-arms-length[34] The Economist, All the parties in Kazakhstan’s election support the government, January 2021, https://www.economist.com/asia/2021/01/09/all-the-parties-in-kazakhstans-election-support-the-government[35] Almaz Kumenov, Kazakhstan: Nervous authorities keep election observers at arm’s length, Eurasianet, January 2021, https://eurasianet.org/kazakhstan-nervous-authorities-keep-election-observers-at-arms-length[36] RFE/RL, Kazakh Opposition Figure Calls On Supporters To Vote To Expose 'Opposition' Party, November 2020, https://www.rferl.org/a/kazakh-opposition-figure-calls-on-supporters-to-vote-to-expose-opposition-party/30956477.html[37] For a good summation of the history of the history of this case see the chapter in Joanna Lillis, Dark Shadows: Inside the Secret World of Kazakhstan, IB Taurus, October 2018.[38] Ibid.[39] Hogan Lovells, Hogan Lovells Secures Major High Court Victory for BTA Bank in US $6bn Fraud Case, August 2018, https://www.hoganlovells.com/en/news/hogan-lovells-secures-major-high-court-victory-for-bta-bank-in-us-6bn-fraud-case[40] Rupert Neate, Arrest warrant for Kazakh billionaire accused of one of world's biggest frauds, The Guardian, February 2012, https://www.theguardian.com/business/2012/feb/16/arrest-warrant-kazakh-billionaire-mukhtar-ablyazov[41] RFE/RL Kazakh Servicem Italian Officials Imprisoned Over 'Unlawful' Deportation Of Former Kazakh Banker's Wife, Daughter, October 2020, https://www.rferl.org/a/30895138.html[42] Dmitry Solovyov and Robin Paxton, Kazakhstan in move to ban opposition parties and media, Reuters, November 2012,  https://www.reuters.com/article/uk-kazakhstan-opposition-idUKBRE8AK0SE20121121; Human Rights House, Kazakhstan opposition leader sentenced in politically motivated trial, October 2012, https://humanrightshouse.org/articles/kazakhstan-opposition-leader-sentenced-in-politically-motivated-trial/[43] Vladimir Kozlov, https://www.wikiwand.com/en/Vladimir_Kozlov_(politician)#[44] Almaz Kumenov, Kazakhstan is throttling the internet when the president’s rival is online, Eurasianet, July 2018, https://eurasianet.org/kazakhstan-is-throttling-the-internet-when-the-presidents-rival-is-online[45] Manshuk Asautay, Activists demanded the removal of the "Street Party" from the list of banned organisations, Radio Azattyq, https://www.azattyq.org/a/31318167.htm;l RFE/RL Kazakh Service, Kazakh Activists Start Hunger Strike To Protest Opposition Party Ban, June 2021, https://www.rferl.org/a/kazakh-hunger-strike-koshe-party/31318852.html[46] RFE/RL Kazakh Service, Hundreds Rally In Kazakhstan To Protest Growing Chinese Influence, March 2021, https://www.rferl.org/a/kazakhstan-almaty-anti-china-rally-arrests/31172559.html; Joanna Lillis, Nazarbayev ally wins big in Kazakhstan election after hundreds arrested, The Guardian, June 2019, https://www.theguardian.com/world/2019/jun/09/hundreds-arrested-as-kazakhs-protest-against-rigged-election; See footage here via Maxim Eristavi’s Twitter feed: https://twitter.com/MaximEristavi/status/1348182003351511042?s=20[47] Andrey Grishin, When Kazakhstan Will Stop Making “Extremists” of Ordinary People? CABAR Central Asia, March 2020, https://cabar.asia/en/when-kazakhstan-will-stop-making-extremists-of-ordinary-people; Legislationline, Criminal codes – Kazakhstan, https://www.legislationline.org/documents/section/criminal-codes/country/21/Kazakhstan/show; Article 405 of the Criminal Code states - ‘Organisation and participation in activity of public or religious association or other organisation after court decision on prohibition of their activity or liquidation in connection with carrying out by them the extremism or terrorism’; Human Rights Watch, Kazakhstan: Crackdown on Government Critics, July 2021, https://www.hrw.org/news/2021/07/07/kazakhstan-crackdown-government-critics; From Our Member Dignity – Kadyr-kassiyet (KK) from Kazakhstan and Bir Duino from Kyrgyzstan – Anti-Extremist Policies in Russia, Kazakhstan, the Kyrgyz Republic and Tajikistan. Comparative Review, Forum-Asia, April 2020 https://www.forum-asia.org/?p=31521[48] Human Rights Watch, Kazakhstan: Crackdown on Government Critics, July 2021, https://www.hrw.org/news/2021/07/07/kazakhstan-crackdown-government-critics; European Parliament, RC-B9-0144/2021, https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/RC-9-2021-0144_EN.html[49] For example both groups chose to protest on Capital day this year, despite meeting at different times both were swept up in the same rounds of ‘preventative’ arrests. See Joanna Lillis, Twitter post, Twitter, July 2021, https://twitter.com/joannalillis/status/1412272738547421187?s=20[50] RFE/RL’s Kazakh Service, Kazakh Journalist Convicted Of Money Laundering, Walks Free In ‘Huge Victory’, September 2017, https://www.rferl.org/a/kazakh-journalist-mamai-convicted-money-laundering-ablyazov/28721897.html[51] RFE/RL’s Kazakh Service, Kazakh Activist Demands Registration Of Party Before Parliamentary Vote, November 2020, https://www.rferl.org/a/kazakh-activist-demands-registration-of-party-before-parliamentary-vote/30942877.html; RFE/RL’s Kazakh Service, Kazakh Opposition Group Allowed To Hold Rally Challenging Upcoming Polls, November 2020, https://www.rferl.org/a/kazakh-opposition-group-allowed-to-hold-rally-challenging-upcoming-polls/30933581.html; Radio Free Europe/Radio Liberty, Twitter post, Twitter, November 2020, https://twitter.com/RFERL/status/1327704146221412352[52] Bruce Pannier, Hectic Times in Kazakhstan Recently, And For The Foreseeable Future, RFE/RL, June 2019, https://www.rferl.org/a/hectic-times-in-kazakhstan-recently-and-for-the-foreseeable-future/30000862.html[53] Colleen Wood, New Civic Movement Urges Kazakhstan to ‘Wake Up’, The Diplomat, June 2019, https://thediplomat.com/2019/06/new-civic-movement-urges-kazakhstan-to-wake-up/[54] Medet Yesimkhanov, Pavel  Bannikov and Asem Zhapisheva, Dossier: Who is behind lobbying for the abolitions of laws and the spread of conspiracy theories in Kazakhstan, Factcheck.kz, February 2021, https://factcheck.kz/socium/dose-kto-stoit-za-lobbirovaniem-otmeny-zakonov-i-rasprostraneniem-konspirologii-v-kazaxstane/; Medet Yesimkhanov, Dossier: CitizenGO – an ultra-conservative lobby disguised as a petition site, Factcheck.kz, November 2020, https://factcheck.kz/v-mire/dose-citizengo-ultrakonservativnoe-lobbi-pod-vidom-ploshhadki-dlya-peticij/[55] Mihra Rittmann, Kazakhstan’s ‘Reformed’ Protest Law Hardly an Improvement, Human Rights Watch, May 2020, https://www.hrw.org/news/2020/05/28/kazakhstans-reformed-protest-law-hardly-improvement[56] Legislation Online, On the procedure for organising and holding peaceful assemblies in the Republic ofKazakhstan, May 2020, https://www.legislationline.org/download/id/8924/file/Kazakhstan%20-%20Peaceful%20assemblies%20EN.pdf[57] Mihra Rittmann, Kazakhstan’s ‘Reformed’ Protest Law Hardly an Improvement, Human Rights Watch, May 2020, https://www.hrw.org/news/2020/05/28/kazakhstans-reformed-protest-law-hardly-improvement[58] Human Rights Council, Rights to freedom of peaceful assembly and of association, United Nations General Assembly, May 2019, https://undocs.org/en/A/HRC/41/41[59] Indymedia UK, A brief history of “kettling”, November 2010, https://www.indymedia.org.uk/en/2010/11/468945.html As described by the OSCE, kettling (or corralling) is a ‘strategy of crowd control that relies on containment […], where law enforcement officials encircle and enclose a section of assembly participants.’[60] Paul Lewis, Human rights court backs police ‘kettling’, The Guardian, March 2012, https://www.theguardian.com/uk/2012/mar/15/human-rights-court-police-kettling[61] Freedom House, Countries and Territories, https://freedomhouse.org/countries/freedom-world/scores?sort=desc&order=Total%20Score%20and%20Status[62] Front Line Defenders, Authorities pressurize human rights groups – Kazakhstan, December 2020, https://www.frontlinedefenders.org/ru/statement-report/human-rights-groups-under-pressure-kazakhstan?fbclid=IwAR2g_4jdv1OeFfSHHc92lmuVz11RnJxNYdFbl2FqEggOm8gpRlnH7A-_vjg; ACCA, Kazakhstan may suspend the activities of the International Journalism Center, January 2021, https://acca.media/en/kazakhstan-may-suspend-the-activities-of-the-international-journalism-center/; Almaz Kumenov, Kazakhstan: Government’s war on NGOs claims more victims, Eurasianet, January 2021, https://eurasianet.org/kazakhstan-governments-war-on-ngos-claims-more-victims[63] RFE/RL’s Kazakh Service, Kazakh Authorities Drop Changes Against NGOs After Outcry, February 2021, https://www.rferl.org/a/kazakh-authorities-drop-charges-ngos-outcry/31087863.html; Bagdat Asylbek, Human Rights Bureau and NGO Echo won lawsuits against tax service, Radio Azattyq, April 2021, https://rus.azattyq.org/a/31190073.html[64] OMCT, Harassment on the part of the Kazakh tax authorities against human rights NGOs international legal initiative, June 2021, https://www.omct.org/en/resources/urgent-interventions/harassment-on-the-part-of-the-kazakh-tax-authorities-against-human-rights-ngo-international-legal-initiative; Human Rights Watch, Kazakhstan: Rights Groups Harassed, February 2017, https://www.hrw.org/news/2017/02/22/kazakhstan-rights-groups-harassed[65] ICNL, Kazakhstan, May 2021, https://www.icnl.org/resources/civic-freedom-monitor/kazakhstan[66] Government of Kazakhstan, President Tokayev Signs a Decree on Further Measures of the Republic of Kazakhstan in the Field of Human Rights, June 2021, https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-delhi/press/news/details/215657?lang=kk[67] ACCA, Expert: there are no political prisoners in Kazakhstan, but they are, July 2021, https://acca.media/en/expert-there-are-no-political-prisoners-in-kazakhstan-but-they-are/[68] RFE/RL’s Kazakh Service, Jailed Kazakh Political Prisoner In Solitary After Slitting Wrists, Rights Group Says, RFE/RL, April 2021, https://www.rferl.org/a/jailed-kazakh-political-prisoner-in-solitary-after-slitting-wrists-rights-group-says/31193040.html; EU in Kazakhstan, Twitter post, Twitter, April 2021, https://twitter.com/EUinKazakhstan/status/1380141287760859141; RFE/RL Kazakh Service, Jailed Opposition Activist Unexpectedly Granted Early Release, July 2021, https://www.rferl.org/a/kazakh-activist-abishev-release/31359606.html[69] U.S. Department of State, 2020 Country Reports on Human Rights Practices: Kazakhstan, https://www.state.gov/reports/2020-country-reports-on-human-rights-practices/kazakhstan/; Chris Rickleton, Kazakhstan: Activist dies in detention, piling pressure on the authorities, Eurasianet, February 2020, https://eurasianet.org/kazakhstan-activist-dies-in-detention-piling-pressure-on-the-authorities[70] RFE/RL’s Kazakh Service, Kazakh Writers Urge President To Release Dissident Poet Atabek, RFE/RL, February 2021, https://www.rferl.org/a/kazakh-writers-urge-president-to-release-dissident-poet-atabek/31121177.html; English PEN, Kazakhstan: take action for imprisoned poet Aron Atabek, https://www.englishpen.org/posts/campaigns/kazakhstan-take-action-for-imprisoned-poet-aron-atabek/[71] European Parliament, RC-B9-0144/2021, https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/RC-9-2021-0144_EN.html[72] Kazakhstan International Bureau for Human Rights and Rule of Law, Dostiyarov was reportedly beaten, July 2021, https://bureau.kz/kk/ysty%d2%9b/belsendi-dostiyarovtyng-soqqygha-zhyghylghany-habarlandy/[73] ACCA, Expert: people are deprived of civil and political rights in Kazakhstan, May 2021, https://acca.media/en/expert-people-are-deprived-of-civil-and-political-rights-in-kazakhstan/[74] IPHR, Kazakhstan: Massive restrictions on expressions during COVID-19; sudden banning of peaceful opposition, August 2020, https://www.iphronline.org/kazakhstan-massive-restrictions-on-expression-during-covid-19-sudden-banning-of-peaceful-opposition.html; IPHR, Kazakhstan: Free civil rights defender Asya Tulesova, June 2020, https://www.iphronline.org/kazakhstan-free-civil-rights-defender-asya-tulesova.html; RFE/RL’s Kazakh Service, Kazakh Court Convicts Activist Charged With Assaulting Police, August 2020, https://www.rferl.org/a/kazakh-court-convicts-activist-charged-with-assaulting-police/30779401.htmlIPHR, Kazakhstan: Free civil rights defender Asya Tulesova, June 2020, https://www.iphronline.org/kazakhstan-free-civil-rights-defender-asya-tulesova.html[75] RFE/RL, Kazakh Activist Receives Sentence For Links With Banned Political Group, December 2020, https://www.rferl.org/a/another-kazakh-activist-receives-parole-like-sentence-for-links-with-banned-political-group/31015204.html[76] Asemgul Mukhitovna, A resident of Makanchi died at the police station. A case was initiated under the article “Torture”, Radio Azattyq, October 2020, https://www.azattyq.org/a/30900922.html[77] U.S. Department of State, 2020 Country Reports on Human Rights Practices: Kazakhstan,  https://www.state.gov/reports/2020-country-reports-on-human-rights-practices/kazakhstan/; Human Rights Commissioner in the Republic of Kazakhstan, https://www.gov.kz/memleket/entities/ombudsman/activities/1030?lang=en[78] See State Department Ibid and ACCA, Kazakhstan: tired of bullying, convict threatens to hang himself, March 2021, https://acca.media/en/kazakhstan-tired-of-bullying-convict-threatens-to-hang-himself/[79] Duke University, Kazakhstan Rule of Law project, January 2020, https://researchfunding.duke.edu/kazakhstan-rule-law-project[80] Saniyash Toyken, A group of people who demanded a meeting with Asanov spent the night in the building of the Supreme Court, Radio Azattyq, June 2021, https://www.azattyq.org/a/31310280.html[81] Court, An Introduction, https://court.aifc.kz/an-introduction/[82] Christian Schaich and Christian Reitemeier, The Republic of Kazakhstan’s New Administrative Procedures Code, ZOIS, June 2021, https://en.zois-berlin.de/publications/the-republic-of-kazakhstans-new-administrative-procedures-code; Code of the Republic of Kazakhstan, Administrative Procedural and Procedural Code of the Republic of Kazakhstan, (with changes as of 01.07.2021), https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=35132264#pos=1;-13[83] Mehmet Volkan Kasikci, Documenting the Tragedy in Xinjiang: An Insider’s View of Atajurt, The Diplomat, January 2020, https://thediplomat.com/2020/01/documenting-the-tragedy-in-xinjiang-an-insiders-view-of-atajurt/[84] Reid Standish, Astana Tried to Silence China Critics, Foreign Policy, March 2019, https://foreignpolicy.com/2019/03/11/uighur-china-kazakhstan-astana/[85] Agence France-Presse, Xinjiang activist freed in Kazakh court after agreeing to stop campaigning, The Guardian, August 2019, https://www.theguardian.com/world/2019/aug/17/xinjiang-activist-freed-in-kazakh-court-after-agreeing-to-stop-campaigning; Freedom Now, Kazakhstan: UN Declares Detention of Human Rights Activist Serikzhan Bilash a Violation of International Law, November 2020, https://www.freedom-now.org/kazakhstan-un-declares-detention-of-human-rights-activist-serikzhan-bilash-a-violation-of-international-law/[86] Bruce Pannier, Activist Defending Ethnic Kazakhs In China Explains Why He Had To Flee Kazakhstan, RFE/RL, January 2021, https://www.rferl.org/a/31051495.html[87] Reid Standish and Aigerim Toleukhanova, Kazakh Activism Against China's Internment Camps Is Broken, But Not Dead, April 2020, https://www.rferl.org/a/kazakhstan-protests-china-xinjiang-rights-abuses/31186209.html[88] Joanna Lillis, Kazakhstan’s Dugan community stunned by spasm of deadly bloodletting, February 2020, https://eurasianet.org/kazakhstans-dungan-community-stunned-by-spasm-of-deadly-bloodletting; Joanna Lillis, Kazakhstan: Trial over deadly ethnic violence leaves bitter taste for Dungans, Eurasianet, April 2021,  https://eurasianet.org/kazakhstan-trial-over-deadly-ethnic-violence-leaves-bitter-taste-for-dungans[89] ITUC CSI IGN, Kazakhstan: Statement of the ITUC Pan-European Regional Council, April 2017, https://www.ituc-csi.org/kazakhstan-statement-of-the-ituc; RFE/RL’s Kazakh Service, Hunger Strike Protests By Oil Workers Growing In Western Kazakhstan, January 2017, https://www.rferl.org/a/kazakhstan-oil-workers-hunger-strike/28241775.html[90] ITUC CSI IGN, List of affiliated organisations, November 2019, https://www.ituc-csi.org/IMG/pdf/list_of_affiliates_nov_2019.pdf[91] IndustriALL Global Union, IndustriALL calls for release of Kazakh trade union leader, July 2019, http://www.industriall-union.org/industriall-calls-for-release-of-kazakh-trade-union-leader[92] IndustriALL Global Union, Kazakh union leader Erlan Baltabay released, March 2020, http://www.industriall-union.org/kazakh-union-leader-erlan-baltabay-released[93] Human Rights Council, Advance Unedited Version, Freedom Now,  May 2021, https://www.freedom-now.org/wp-content/uploads/AUV_WGAD-Opinion_2021-5-KAZ.pdf; Freedom Now, Kazakhstan: Freedom Now Condemns Treatment of Imprisoned Labour Activist, July 2021,https://www.freedom-now.org/kazakhstan-freedom-now-condemns-treatment-of-imprisoned-labor-activist/[94] Mihra Rittman, Kazakhstan Adopts Long-Promised Amendments to Trade Union Law, Human Rights Watch, December 2020, https://www.hrw.org/news/2020/12/17/kazakhstan-adopts-long-promised-amendments-trade-union-law[95] Human Rights Watch, Kazakhstan: Independent Union Under Threat of Suspension, January 2021, https://www.hrw.org/news/2021/01/28/kazakhstan-independent-union-under-threat-suspension[96] International Labour Conference, Committee on the Application of Standards, July 2021, https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_norm/---relconf/documents/meetingdocument/wcms_804447.pdf[97] Radio Azattyk, In Almaty, Glovo couriers who went on strike tried to block the street, July 2021, https://rus.azattyk.org/a/v-almaty-obyavivshie-zabastovku-kurery-glovo-popytalis-perekryt-ulitsu/31345823.html[98] RSF, 2021 World Press Freedom Index, https://rsf.org/en/ranking#[99] Sher Khashimov and Raushan Zhandayeva, Kazakhstan’s Alternative Media Is Thriving—and in Danger, Foreign Policy, July 2021,  https://foreignpolicy.com/2021/07/12/kazakhstan-alternative-media-thriving-danger/[100] Ibid.[101] RSF, Regional newspaper editor harassed after investigating real estate scandal, February 2021, https://rsf.org/en/news/regional-newspaper-editor-harassed-after-investigating-real-estate-scandal[102] Order of the Minister of Culture and Information of the Republic of Kazakhstan dated June 21, 2013 No. 138, https://online.zakon.kz/m/document/?doc_id=31431046#sub_id=100CPJ, Kazakhstan adopts new accreditation requirements that journalists fear will promote censorship, March 2021, https://cpj.org/2021/03/kazakhstan-adopts-new-accreditation-requirements-that-journalists-fear-will-promote-censorship/[103] IPHR, Kazakhstan: Massive restrictions on expression during COVID-19,; sudden banning of peaceful opposition, August 2020, https://www.iphronline.org/kazakhstan-massive-restrictions-on-expression-during-covid-19-sudden-banning-of-peaceful-opposition.html[104] Paolo Sorbello, Kazakhstan Decriminalizes Defamation, Keeps Hindering Free Media, June 2020, https://thediplomat.com/2020/07/kazakhstan-decriminalizes-defamation-keeps-hindering-free-media/; Legislationline, Penal Code of the Republic of Kazakhstan, July 2014, https://www.legislationline.org/download/id/8260/file/Kazakhstan_CC_2014_2016_en.pdf[105] Mike Eckel and Sarah Alikhan, Big Houses, Deep Pockets, RFE/RL, December 2020, https://www.rferl.org/a/kazakhstan-nazarbayev-family-wealth/31013097.html?fbclid=IwAR38vC-WSkYBgPMTm--5XVsTgP5c3oesqt7eomZmsfeUiOjahO5QThDmcGU[106] RFE/RL, After Seven Years, ‘Kazakhgate’ Scandal Ends With Minor Indictment, August 2010, https://www.rferl.org/a/After_Seven_Years_Kazakhgate_Scandal_Ends_With_Minor_Indictment_/2123800.html; Steve LeVine, Was James Giffen telling the truth?, Foreign Policy, November 2010, https://foreignpolicy.com/2010/11/19/was-james-giffen-telling-the-truth/[107] Joanna Lillis, Kazakhstan: Nazarbayev-linked billionaire sucked into UK court battle, Eurasianet, December 2020, https://eurasianet.org/international-criticism-of-duvanov-conviction-mounts-against-kazakhstan. See also Joanna Lillis, Dark Shadows: Inside the Secret World of Kazakhstan, IB Taurus, October 2018.[108] https://eurasianet.org/kazakhstan-nazarbayev-linked-billionaire-sucked-into-uk-court-battle[109] https://forbes.kz/ranking/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_-_2020[110] Robert Booth, Prince Andrew tried to broker crown property deal for Kazakh oligarch, The Guardian, July 2016, https://www.theguardian.com/uk-news/2016/jul/03/prince-andrew-broker-crown-property-kazakh-oligarch; Ian Gallagher, Kazakh-born socialite ‘Lady Goga’ who partied with her ‘very, very close friend’ Prince Andrew at her 30th birthday reveals she leads a far quieter life after turning 40, Mail Online, March 2020, https://www.dailymail.co.uk/news/article-8113173/The-quiet-life-Lady-Goga.html[111] Financial Times, The secret scheme to skim millions off central Asia’s pipeline megaproject, December 2020, https://www.ft.com/content/80f25f82-5f21-4a56-b2bb-7a48e61dd9c6; Eurasianet, Financial Times: Kazakh leader’s son-in-law skimmed millions from Chinese loads, December 2020, https://eurasianet.org/financial-times-kazakh-leaders-son-in-law-skimmed-millions-from-chinese-loans[112] See: Joanna Lillis, Dark Shadows: Inside the Secret World of Kazakhstan, IB Taurus, October 2018.[113] Joanna Lillis, Kazakhstan: Rakhatgate Saga Over as Former Son-in-Law Found Hanged, Eurasianet, February 2015, https://eurasianet.org/kazakhstan-rakhatgate-saga-over-as-former-son-in-law-found-hanged[114]BBC News, Kazakh family win Unexplained Wealth Order battle over London homes, April 2020, https://www.bbc.co.uk/news/uk-52216011[115] Sumaira FH, Nazarbayev’s Daughter Secured Seat In Kazakh Parliament On Ruling Party’s Ticket, Urdu Point, January 2021, https://www.urdupoint.com/en/world/nazarbayevs-daughter-secured-seat-in-kazakh-1138712.html[116] Department for International Trade, Trade & Investment Factsheets, Kazakhstan, UK Gov, July 2021, https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/998607/kazakhstan-trade-and-investment-factsheet-2021-07-07.pdf[117] Ron Synovitz and Manas Kaiyrtayuly, How Top Officials, Relatives Scooped Up Kazakhstan’s Higher – Education Sector, RFE/RL, June 2021, https://www.rferl.org/a/kazakhstan-universities/31326535.html[118] Pew Research Center, Religious Composition by Country, 2010-2050, https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/[119] Legislationline, The Constitution of the Republic of Kazakhstan, https://www.legislationline.org/download/id/8207/file/Kazakhstan_Constitution_1995_am_2017_en.pdf[120] Congress of Leaders of World and Traditional Religions, http://religions-congress.org/[121] United States Commission on International Religious Freedom, Annual Reports, https://www.uscirf.gov/annual-reports[122] Legislationline, The Law of the Republic of Kazakhstan of October 11, 2011, No 483-IV, On Religious Activity and Religious Associations, https://www.legislationline.org/download/id/4091/file/Kazakhstan_Law_religious_freedoms_organisations_2011_en.pdf[123] Felix Corley, Kazakhstan: 134 administrative prosecutions in 2020, Forum 18, February 2021, https://www.forum18.org/archive.php?article_id=2634[124] Zhanagul Zhursin and Farangis Najibullah, The Hijab Debate Intensifies As School Starts In Kazakhstan, RFE/RL, September 2019, https://www.rferl.org/a/the-hijab-debate-intensifies-as-school-starts-in-kazakhstan/30148088.html[125] OSCE, Kazakhstan - Parliamentary Elections, 10 January 2021, https://www.osce.org/odihr/elections/kazakhstan/470850[126] Amina Chaya, What’s wrong with the domestic violence law in Kazakhstan? Part two, Masa Media, November 2020, https://masa.media/ru/site/chto-netak-szakonom-obytovom-nasilii-vkazakhstane-chast-vtoraya[127] Evgeniya Mikhailidi, Alina Zhartieva, Nazerke Kurmangazinova, Victorious Violence, Vlast, February 2021, https://vlast.kz/obsshestvo/43869-pobedivsee-nasilie.html[128] Kazinform, Domestic and domestic violence: MPs and experts talked about the new law, October 2020, https://www.inform.kz/ru/semeyno-bytovoe-nasilie-deputaty-i-eksperty-rasskazali-o-novom-zakone_a3710389[129] Malika Autalipova and Timur Nusimbekov, The Largest Women’s March in the History of Kazakhstan, Adamar, March 2021, https://adamdar.ca/en/post/the-largest-women-s-march-in-the-history-of-kazakhstan; Asylkhan Mamashevich, National values, LGBT rights and “justification before the European Parliament”. How did the society evaluate the women’s march?, Radio Azattyq, March 2021, https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-gender-equality-different-opinions/31142716.html[130] Human Rights Watch, Kazakhstan: Feminist Group Denied Registration, September 2019, https://www.hrw.org/news/2019/09/13/kazakhstan-feminist-group-denied-registration; Mihra Rittmann, Activists Detained in Kazakhstan ‘For Their Own Safety’, Human Rights Watch, June 2021, https://www.hrw.org/news/2021/06/01/activists-detained-kazakhstan-their-own-safety[131] The Constitution contains Article 14. 2 which promises ‘No one shall be subject to any discrimination for reasons of origin, social, property status, occupation, sex, race, nationality, language, attitude towards religion, convictions, place of residence or any other circumstances’. See The Constitution of the Republic of Kazakhstan, Legislationonline, https://www.legislationline.org/download/id/8207/file/Kazakhstan_Constitution_1995_am_2017_en.pdf; RFE/RL Kazakh Service, Sexual Minorities In Kazakhstan Hide Who They Are To Avoid Abuse, June 2021 https://www.rferl.org/a/kazakhstan-lgbt-hide-from-abuse/31316186.html[132] Draft Law ‘On protection of children from information harming their health and development’, 2015; Ministry of Information and Communication of the Republic of Kazakhstan, the Instruction ‘On Classification of Informational Products’ and ‘Methodology of Defining Informational Products for Children (Not) Harming Their Health and Development’, 2018.[133] Zhanna Shayakhmetova, Positive Dynamics Observed in Trade Between Kazakhstan and China, The Astana Times, April 2021, https://astanatimes.com/2021/04/positive-dynamics-observed-in-trade-between-kazakhstan-and-china/[134] Ayia Reno, “You need to have not only beautiful reform packages.” EU special envoy on relations with Kazakhstan, Radio Azattyq, January 2021, https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-eu-relations-peter-burian-special-representative-central-asia/31029755.html; European Parliament, RC-B9-0144/2021,  https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/RC-9-2021-0144_EN.html[135] OSCE, Summits, https://www.osce.org/summits [post_title] => Кіріспе: Қазақстандағы адам құқықтарына қысым көрсету туралы зерттеу [post_excerpt] => [post_status] => publish [comment_status] => open [ping_status] => open [post_password] => [post_name] => %d0%ba%d1%96%d1%80%d1%96%d1%81%d0%bf%d0%b5-%d2%9b%d0%b0%d0%b7%d0%b0%d2%9b%d1%81%d1%82%d0%b0%d0%bd%d0%b4%d0%b0%d2%93%d1%8b-%d0%b0%d0%b4%d0%b0%d0%bc-%d2%9b%d2%b1%d2%9b%d1%8b%d2%9b%d1%82%d0%b0%d1%80 [to_ping] => [pinged] => [post_modified] => 2021-09-30 14:44:40 [post_modified_gmt] => 2021-09-30 13:44:40 [post_content_filtered] => [post_parent] => 0 [guid] => https://fpc.org.uk/?p=6087 [menu_order] => 0 [post_type] => post [post_mime_type] => [comment_count] => 0 [filter] => raw )[3] => WP_Post Object ( [ID] => 6107 [post_author] => 3 [post_date] => 2021-09-30 15:00:14 [post_date_gmt] => 2021-09-30 14:00:14 [post_content] => Қазақстан тәуелсіздігінің 30 жылдық мерейтойы қарсаңында жарияланып отырған бұл басылым елдің өз тарихында маңызды бетбұрыс кезеңінде тұрғанын көрсетті. Қазақстанда тұңғыш Президент Н.Назарбаев билігінің біртіндеп Президент Тоқаевқа өтуі және халықтың басым көпшілігінде өмір сүру деңгейінің төмендеуі себебінен әлеуметтік наразылықтардың артуына байланысты, сонымен қоса, қазба байлықтарды пайдаланудан ғаламдық бас тарту болашаққа деген сенімді азайтқан тұста, ел экономикасының болашағы кідіруге және ойлануға итермелейді. Соңғы 30 жыл ішінде Қазақстандағы билік өкілдері қол жеткізген қарқынды экономикалық даму негізінен биліктің пайдасына және елдегі түрлі этникалық топтар арасындағы тұрақтылықты сақтауға қызмет етті.  Шын мәнінде, бұның барлығы саяси тәуелсіздік пен көптеген азаматтардың бас бостандығы есебінен жүргізілді. Үкімет пен оның жақтастары бұрынғысынша Қазақстанның демократияға бет бұруы мен елдегі саяси мәдениетті «дамытуға» біртіндеп қадам жасау арқылы қол жеткізуге болады деп есептесе, оларды сынаушылар соңғы 30 жылда саяси жүйеде ешбір өзгерістің болмағанын айтады. Елдегі реформалар халықтың өмір сүру деңгейі мен мемлекеттік қызмет көрсетуді жақсартқанымен, саяси күш  элитадан азаматтық қоғамға ауысқан жоқ. Мәселен, Қазақстандағы жалғыз саяси таңдау - Тоқаевтың президенттік таққа отыруын билік басындағылар жасады. Президент Тоқаев «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» құруға және еркіндік пен Үкіметтің жауапкершілігін арттыратын реформалар жүргізуге уәде берді, алайда қазірше бұл саладағы өзгерістер шектеулі сипатқа ие болды. Президент Тоқаевтың  ұстанымы негізінен қазіргі авторитарлық билік құрылымдарын сақтай отырып, мемлекеттің ықпалдылығы мен нәтижелерін жақсартатын «демократиясыз модернизация» немесе «жүйе ішіндегі реформалар» жолын жалғастыру сипатына ие.. Халықтың басым бөлігі осы уақытқа дейін тұрақсыздық пен қуғын-сүргін арасындағы келісімді қабылдауға келіскенімен (кей кездері еріксіз), соңғы кездері болған наразылықтар болашақта мұндай жағдайды кездейсоқ қабылдауға болмайтынын көрсетті. Қазақстанның мұнай мен газ байлығының болашағына жағымсыз болжамдар қоғамдағы теңсіздікті одан әрі ушықтыруы және қазіргі жүйенің клептократиялық сипатына наразылық артуы мүмкін.[1] Сонымен, Қазақстанда нақты өзгерістерді жасау жолдарын зерттегенде, жергілікті белсенділер екі негізгі жолды ұстанады. Коллин Вуд эссесінде айтылғандай: «Кейбіреулер билікті тәрбиелеу мен мемлекеттік органдармен ынтымақтастық орнату арқылы біртіндеп жүзеге асатын реформаға сенеді. Бұған заң бұзушылықтарды мұқият бақылау және оларды түзету үшін тиісті заңды қолдану кіреді; Ол саяси партияны тіркеу үшін қажетті барлық кедергілерден өтуді, үгіт-насихат жүргізуді және өзіне қажет орынды алуды қамтиды. Екіншілері, біртіндеп реформалауға қарағанда, Қазақстанның басқару жүйесін суперпрезиденттіктен парламенттік жүйеге өзгерту сияқты ауқымды өзгерістер жасауды дұрыс деп санайды. Олар үкіметтің жұмыс топтары мен комитеттеріне наразылық білдірудің қажетті процесін айналып өтуді ақтау үшін олардың конституциямен қорғалатын бейбіт шерулерге құқығын көрсете отырып, тікелей әрекет ету мен көшедегі наразылық шараларын таңдайды. Бұл идеологиялық және тактикалық плюрализм «тиімді» болмауы мүмкін, бірақ барлығының саясатқа қатысу құқығын қамтамасыз ету үшін Қазақстандағы адам құқықтарының жағдайын жақсартуда маңызды орынға ие». Халыққа пайдасы тұрғысынан да, жүйенің сипаты жағынан да Қазақстанда түбегейлі өзгерістер енгізу үшін екі тәсілді бірдей қолдану қажет болады. Белсенділердің екі тобына да әр бағыт бойынша жүруді жеңілдету үшін нақты өзгерістерді қолдау үшін жергілікті деңгейде мобилизация және халықаралық қолдау қажет болады. Президент Тоқаевтың 2021 жылғы маусымдағы «Қазақстандағы адам құқықтары бойынша одан әрі әрекет ету туралы» жарлығы мен алдағы адам құқықтары жөніндегі іс-қимыл жоспары жергілікті және халықаралық серіктестердің ұсыныстарына жауап ретінде үкіметтің ағымдағы бағытын өзгертуге дайындығын бағалау үшін пайдалы негіз болып табылады. Тоқаев Үкіметке негізгі мәселелерді шешу үшін келесі қадамдар жасауға уәде берді:
  • БҰҰ шарттық органдарымен өзара әрекеттесу механизмдері және БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі кеңесінің арнайы рәсімдері;
  • Адам саудасы құрбандарының құқықтарын қамтамасыз ету;
  • Мүмкіндігі шектеулі азаматтардың құқықтарын қорғау;
  • Әйелдерге қатысты кемсітушілікті жою;
  • Бірлестіктердің тәуелсіздік құқығы;
  • Сөз бостандығы құқығы;
  • Адамның өмір сүруге және қоғамдық тәртіпке құқығы;
  • Үкіметтік емес ұйымдармен өзара әрекеттесу тиімділігін арттыру; және
  • Қылмыстық сот төрелігі мен құқық қолдану саласындағы адам құқықтары, азаптау мен қатыгездіктің алдын алу. [2]
 Бұл тақырыптар маңызды болғанымен, өткен жетістіктерді ескере отырып, күн тәртібіндегі ең даулы мәселелерді осы қадамдар арқылы айтарлықтай өзгертеді дегенге күмәнмен қарауға болады. Бұл басылымда Қазақстан үкіметі қажет деп тапса, оған күмәнданушыларының қателіктерін дәлелдеудің бірнеше негізгі жолдары көрсетілген. Мысалы, егер үкімет жергілікті азаматтық қоғаммен серіктестік үлгісін құруға және онымен «байланысты жақсартуға» шын ниетімен дайын болса, онда ол үкіметтік емес ұйымдарға 2015-16 жылдары қысым жасауға арналған салықтық тексеру жүргізуді тоқтатып, есептің күрделі талаптарын жеңілдетуі керек. Олардың мүшелері қоқан-лоққы мен қудалаудан қорғалуы тиіс, ал президент Тоқаев өз министрліктері мен ведомстволарының әрекеттері үшін жауапты және олардың өзара қақтығысуына жол бермеуі тиіс. Жергілікті әкімдерге тәуелсіз кандидаттарды қабылдау туралы шешім - бұл маңызды қадам, бірақ кандидаттарды іріктеу алдындағы шектеулер алаңдаушылық туғызады. Алайда, қорыта келгенде, жүйенің біртіндеп өзгеруі 20 000 мүше мен құрылтай конференциясының 1000 қатысушысына және қол қоюшылардың дәл сондай санына қойылатын талаптарға қарағанда, саяси партиялардың тіркеуді жеңілдету арқылы «бірлестік еркіндігін» беруді қажет етеді. Айна Шорманбаева мен Амангелді Шорманбаев партияларды тіркеу үшін 200 адам ең қолайлы сан болатынын болжайды.Тіпті қағаз жүзіндегі заңнан гөрі, президент Тоқаев тарапынан саяси партия құруға қатысы барлар жауапқа тартылмайтыны туралы нақты саяси жауап болуы маңызды. Бұл қазіргі уақытта тіркелмеген немесе жаңадан пайда болған саяси партияларға, тіпті қуғынға ұшырағандардың өзі кейіннен алдағы сайлауларға тіркелуге және қатысуға рұқсат берілуі тиіс. Қазіргі уақытта биліктің кез келген деңгейінде шынайы бәсекелестікке жол беру үшін билік басындағылар Қазақстандағы партиялық жүйенің сипатын айтарлықтай өзгерткісі келетінін көрсететін ешқандай белгі жоқ. Демек, жергілікті тікелей сайлауда, егер олар барлық лауазымды ішкі биліктен немесе қолданыстағы билік құрылымдарымен байланысы бар адам алатын болса, қазіргі уақытта талап ететін саяси мәдениеттің біртіндеп дамуы үшін бәсекелестік әлі қалыптасқан жоқ. Партияларды қаржыландыру көздеріне қатысты халықаралық озық тәжірибе әдетте шетелден ақша ағынына тыйым салатынын және оның қайдан келгенін анықтайтынын ескерсек, қазіргі кезде тыйым салынған саяси партиялардың жағдайы біршама күрделі. Саяси жүйені өзгерткісі келетін бейбіт белсенділерді үкімет экстремистік деп санайтын ұйымдарға мүшелік үшін (Мұхтар Әблязовпен байланысы бар) қуғынға ұшыратқаны және қудалайтыны түсінікті, бірақ бұл белсенділер үкіметті халықаралық қауымдастықпен бөлісетін күш қолдану арқылы құлатқысы келетіні туралы ешқандай дәлел жоқ. Үкімет Қылмыстық кодекстің 405 және 174 -баптарына сәйкес өз өкілеттіктерін қолдануды реформалауы керек, бұл жекелеген наразылық білдірушілерді немесе әлеуметтік желілерде тыйым салынған топтар (QDT / DVK және Көше) туралы жазбаларды ұнататындарды және олардың бостандық құқықтарын қорғайды.[3] 2020 жылғы мамырдағы «Бейбіт жиналыс туралы» Заң реформасынан бастап, 2021 жылы алғаш рет әйелдер шеруін заңды түрде өткізу мүмкіндігі сияқты кейбір жақсартулар болғанымен, бейбіт шеру бостандығын жақсартуға ықпал ету шектеулі болды. Қайта қаралған заң бойынша азаматтар да, «ересек азаматтар тобы» да наразылық туралы хабарлауға болатынын ескере отырып, тіркелмеген партиялар мен топтардың бейбіт шеру бостандығына құқықтарын іске асыруды қиындататын тыйым неге қосылғандығы түсініксіз болып көрінеді. [4]  «Оян Қазақстан» және «Демократиялық партия» сияқты тіркелмеген топтардың белсенділеріне бірнеше рет қысым көрсету президент Тоқаевтың бейбіт шерулер бостандығы мен сөз бостандығын реформалау туралы уәдесіне нұқсан келтіреді. Бейбіт жиналыстар туралы заңдарды тереңірек реформалау қажеттілігі өзекті болып қалғанымен, тіпті қолданыстағы заң шеңберінде де, жергілікті билік тізімін берумен шектелмей, бейбіт наразылық шараларын белсенді түрде қамтамасыз ету үшін орындауы тиіс міндеттер тізімі бар нақты наразылық білдірушілерге қойылатын талаптар бойынша нұсқаулықтар жасау үшін көп нәрсе атқаруға болады. Қазақстан үкіметі де, халықаралық қауымдастық та заңмен рұқсат етілген наразылықтар санын жазуы тиіс. Бұл саладағы одан әрі жетілдіру «бірлестік бостандығына» және «сөз бостандығына құқықты» іске асыру үшін адам құқықтары жөніндегі іс -қимыл жоспарын жетілдірудің негізгі бөлігі болуы керек. Татьяна Чернобиль өз эссесінде көрсеткендей, «кеттлинг» - бұл полицияның бейбіт шерулерге арналған қарапайым рәсімі ретінде емес, наразылықтар зорлық-зомбылыққа ұласу қаупі бар төтенше жағдайларда қолдануға арналған полиция тактикасы. Оны «қылмыстық сот төрелігі мен құқық қорғау органдарында адам құқықтарын» қорғауда қолдануды қамтамасыз ету үшін шектеу керек. Мұны қамауға алудың және наразылық білдірушілерге әкімшілік жаза қолданудың жеңіл баламасы ретінде қарастыруға болмайды, себебі бейбіт шерушілер Конституция мен адам құқықтары жөніндегі халықаралық заңға сәйкес қорықпай, кеттлингсіз немесе тұтқындалусыз бейбіт шеруге шығу бостандығына өз құқықтарын еркін пайдалана алуы тиіс. Қазақстан үкіметінің тәуелсіз белсенділікті шектеуге бағытталған әрекетінің ең жасырын аспектілерінің бірі - белсенділердің үкіметті сынға алу жұмыстарын жалғастыруына кедергі келтіретін түрме жазасының бір бөлігі немесе орнына «бостандыққа шектеулерді» қолдану. Тіпті белсенділер халықаралық қысымнан кейін күмәнді үкімдерден босатылса да, көбінесе олардың блог жүргізуіне, саяси, әлеуметтік немесе кәсіптік одақ белсенділігіне шектеулер сақталады. Бұл саяси, әлеуметтік және еңбек белсенділерінің түрмеге жабылуымен бірге жүретін халықаралық наразылықтың көп бөлігін шектей отырып, азаматтық қоғамға тежеу ретінде әсер ететін үгіттеушілерді қатаң ұстау механизмі. Қазіргі көзқарас бойынша «бірлестік бостандығы құқығын», «сөз бостандығына құқықты» және «қылмыстық сот төрелігі мен құқық қорғау органдарындағы адам құқықтарын» айқын түрде бұзады. Кіріспе мен жеке эсселерде белсенділерден, соның ішінде Макс Боқаев, Әлнұр Ілияшев, Асия Тулесова, Лариса Харьковская, Амина Елеусінова және Ерлан Балтабайдан алынып тасталуы тиіс көптеген шектеулер туралы мысалдар келтірілген. Дәл осылай, «сөз бостандығы» саласында адам құқықтары жөніндегі іс-қимыл жоспары саясаткерлер мен басқа да қоғам қайраткерлерінің «Қоғамдық қорлау мен ар-намысы мен қадір -қасиетіне басқа кедергілерге» қатысты қазақстандық заңдарды реформалауды қамтуы тиіс. Интернетте таралған «қорлау» үшін үш жылға дейін бас бостандығынан айыруға жазаланатын бұл шектеулер саяси сынды шектеу үшін кеңінен қолданылады.[5]  Ғалия Әженованың эссесі жала жабу туралы заңнаманы Қылмыстық кодекстен Әкімшілік кодекске ауыстыру бойынша реформалар жергілікті полицияның журналистерге қатысты көптеген әкімшілік құқық бұзушылықтарды ашуға қалай әкелгенін көрсетеді, бұл қысқа мерзімде оқыту мен қадағалауды жақсарту, жала жабуды азаматтық мәселеге айналдыру үшін одан әрі реформалар қажеттілігін көрсетеді. Сондай-ақ, журналистің қызмет барысында әрекетіне полиция тарапынан қудалау мәселесін шешу қажет. Михра Риттманның эссесінде баяндалған тәуелсіз кәсіптік одақтар бойынша қолданыстағы шектеулер алынып тасталуы керек, соның ішінде отын-энергетика өнеркәсібі одағы жұмысының тоқтатылуы және тәуелсіз конфедерациялар тіркеуге және кедергісіз жұмыс істей алуы керек. Бұл шектеулер мен ереуілге қатысты шектеулер, соның ішінде Риттманның пікірінше, Қылмыстық кодекстің 402-бабы, «бірлестік бостандығына құқықты», сондай-ақ ұйымдастыру құқығын бұзады және бейбіт шерулердің танылуын қамтамасыз ететін шаралармен ауыстырылуы тиіс. ХЕҰ конвенциялары мен ХЕҰ Стандарттарды қолдану жөніндегі комитеті бірнеше рет қабылдаған қорытындыларға сәйкес заңды құқық ретінде тануы тиіс. Президенттің мәлімдемесінде көрсетілген «Әйелдерге қатысты кемсітушілікті жою» мақсаттарын орындау үшін тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы жаңа заң дайыгдау және оған құқық қорғау органдары мен жергілікті биліктің реакциясын жақсарту бойынша тоқтатылған заңнамалық күш-жігерге қол жеткізу маңызды болады. Сондай-ақ, қазіргі кезде тоқтап тұрған сексуалдық зорлық-зомбылықпен күресуге арналған заңнамалық шараларды ілгерілету бойынша шаралар қабылдау қажет. Әйгерім Камидоланың эссесінде айтылған гендерлік теңдік тұжырымдамасын қазақ заңынан алып тастау бойынша қолданылып жатқан әрекеттер ел саясатындағы әйелдердің де, LGBTQ + құқықтарына да нұқсан келтіретін және жеккөрушілік қылмыстардың көбеюіне әкелетін күштерді арттырады. Бұл өзгерісті енгізу, сонымен қатар, ПХХРР мен БХКЭК 2 баптары мен CEDAW 1 бабы бойынша оның халықаралық міндеттемелерін бұзуы мүмкін. Камидола өз эссесінде атап көрсеткендей, Еуропалық Кеңестің Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық пен тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу және оған қарсы күрес жөніндегі Стамбул конвенциясын ратификациялау мен орындауды жеделдету Қазақстанның «әйелдерге қатысты кемсітушілікті жоюға», сонымен қатар «адам саудасы құрбандарының құқықтарын қамтамасыз етуге» көмектесетін маңызды қадам болмақ. Анна Гусарованың Қазақстанның цифрлық кеңістігіндегі адам құқықтары туралы эссесінде қамтылған тақырыптар Президент Жарлығындағы бірнеше тақырыптармен сәйкес келеді және оларды адам құқықтары жөніндегі шаралар жоспарындағы арнайы әрекет аймағы ретінде қарастыруға болады. Ол заңнаманы жетілдіру (мысалы, құпиялылық туралы қолданыстағы заң), үкіметтің әлеуетін жоғарылату үшін бірқатар маңызды аргументтер келтіреді (мысалы, цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің Ақпараттық қауіпсіздік комитетін күшейту, деректерді қорғауды күшейту агенттігі Қазақстанда цифрлық құқықтардың қорғаушысы ретінде әрекет етеді) және олардың цифрлық кеңістіктегі жұмысының ашықтығын арттырады. Анна Гусарева Қазақстанның көршілес мемлекеттері Қытай мен Ресейдің бақылау  технологиялық құралдары мен қадағалау тактикасын қолданбауды дұрыс ескертеді, керісінше ЕО-ға мүше мемлекеттермен, АҚШ пен Ұлыбританияның деректерді қорғау агенттіктерімен ынтымақтастықты күшейтуге шақырады. Ол Қазақстанға ЕО GDPR жүйесіне сәйкес деректерді қорғау мен басқару ережелерін әзірлеуді ұсынады. Президенттің адам құқықтары туралы Жарлығынан басқа, оның Қазақстанды «халық үніне құлақ асатын мемлекетке» айналдыру туралы уәдесін орындау үшін әлі де атқарар шаруа көп. Жергілікті өзін-өзі басқаруды реформалауға арналған жергілікті әкімдерді тікелей сайлауға мүмкіндік бар, олар осы айдан бастап ауыл деңгейінде басталады, содан кейін болашақта жергілікті басқару деңгейіне дейін көтеріліп, басқару стандарттары мен жергілікті есеп беруді айтарлықтай жақсартады. Алайда, бұл шынайы тәуелсіз кандидаттардың қатысуына рұқсат етілген және (жоғарыда ұсынылған тіркеуге енгізілген өзгерістерден кейін) жаңа партиялар қатыса алатын шынайы сайлау бәсекелестігі болған жағдайда ғана болады. Ашық саяси орта болмаса, тікелей сайлауға көшу жергілікті шенеуніктер тұрғындарға емес, орталық мемлекетке есеп беретін жүйені алмастырады және оны жоғары деңгейдегі Нұр Отан» немесе басқа да үкіметшіл партиялардың көшбасшылары билік орындарында шенеуніктермен алмастырады. . Атап өткендей, ұлттық деңгейде саяси плюрализм нақты перспективаға айналғанға дейін ұзақ уақыт керек, бірақ қазіргі жүйеде мәжіліс пен Адам құқы Омбудсмені кеңсесі секілді ресми бақылау органдарының рөлін одан әрі күшейтуге күш салуы тиіс. Халықаралық құқықтық бастамалар қорының Айна Шорманбаева мен Амангелді Шорманбаевтың эссесінде шағын жергілікті аймақтарды құру және президенттен парламентке елеулі өкілеттіктерді беру арқылы мүмкін болатын құрылымдық реформалар туралы кеңірек көзқарас көрсетілген. Олар бұл ұсыныстар арқылы конституцияны кеңінен реформалау керек деп есептейді. Қазақстанның адам құқықтары саласындағы қызметін жақсартуға әсер еткісі келетін халықаралық қауымдастық мүшелерінің әлеуетті құралдарын зерттей отырып, қазіргі кездегі мүмкіндіктерді де, шектеулерді де мойындау қажет. Қазақстанның орташа табысы жоғары ел ретіндегі ұстанымы халықаралық көмекті айтарлықтай қажет етпейді және дамыған көп векторлы сыртқы және экономикалық саясаты оның басшыларына еркін әрекет етуге үлкен мүмкіндік береді.[6] Өзінің ірі сауда серіктесі ретінде ЕО-мен жасалған жаңа серіктестік пен ынтымақтастық туралы келісімшарты, оның аймақтық көршілерінен бұрын күшіне енді.[7] Алайда, бұл Қазақстанда адам құқықтарына қатысты халықаралық ықпал немесе қысымға төтеп берер иммунитеті жоқ дегенді білдірмейді. Оның басшылығы, әсіресе, бірқатар шенеуніктер мен жас ұрпақтың көшбасшылары Қазақстанның беделі туралы ойлайды және ол өзін жақсы серіктес және заманауи ел ретінде халықаралық деңгейде таныту үшін көп жұмыс жасады. Қазақстан шетелдік инвестициялар мен қолдауды алуға ынталы болып қала береді, әсіресе әлем қазба отыннан алыстап бара жатқан уақытта. Ол сондай-ақ Ресей мен Қытаймен қарым-қатынасты теңестіруге мүдделі, себебі, ол бұрынғы және қазіргі қол сұғушылық пен ықпалдан қорқады. Алайда, бұл пікірлер, әсіресе, мемлекеттің және қауіпсіздік аппаратының жоғары эшелондарының арасында, саяси және экономикалық статус-кво сақтауға деген ұмтылыстан асып түсе ме, жоқ па, белгісіз. Алайда, осы жарияланымда көрсетілгендей, Батыс үкіметінің жергілікті науқандарға қолдау көрсетуі үшін халықаралық құқық қорғау ұйымдарының араласуы мен қысымы адам құқықтарын өрескел бұзу жағдайларында және саяси тұтқындарды босатуда өзгерістерге әкелуі мүмкін. ЕО Қазақстанмен адам құқықтары бойынша құрылымдық диалог жүргізеді, ол көптен бері жабық есік жағдайында мінез-құлыққа әсер етудің кейбір мүмкіндіктері туралы ақпарат береді деп айтылады, дегенмен кейбір белсенділер бұл механизмді қолдануға күмәнмен қарайды. Ұлыбритания ЕО EPCA-ны алмастыру үшін келіссөздер жүргізіп жатқан жаңа екіжақты келісім арқылы адам құқықтары бойынша құрылымдық диалогты қайталауға тырысады деп үміттенемін.[8] Қазақстан саяси биліктің астарлы сипатына неғұрлым шектеулі әсер етіп, қазіргі жүйеде реформаларға қол жеткізу үшін өз жағдайын жаңғыртуға және мемлекеттік қызметтер көрсетуге көмектесу үшін халықаралық техникалық көмекке жүгінуді жалғастыруда. Сондай-ақ Қазақстан қазіргі уақытта халықаралық қаржы институттарынан, соның ішінде 2,43 миллиард еуро портфелі бар ЕҚДБ сияқты 13 жобаға және EBRD сияқты аймақтық даму банктеріне 4,15 миллиард доллар көлемінде Дүниежүзілік банктен қомақты несие алды.[9] Қайталап айтарымыз, қаржылық және техникалық сараптаманың бұл үйлесімділігі нақты нәтижелерді жақсартуға және егер халықаралық қоғамдастық осылайша қолдануға шешім қабылдаса, 62 млрд. мұнай қоры бар Қазақстан ұлттық мұнай қорының шамалы деңгейді  қамтамасыз етуге көмектеседі.[10] Осыған дейін Қырғызстан мен Тәжікстанға қатысты «Шегіну құқығы» туралы жарияланымдарда айтылғандай, сыбайлас жемқорлыққа қарсы жаһандық шаралардың (мысалы, Ұлыбританияның түсіндірілмейтін Әл-ауқат ордері) біртіндеп алға жылжуы мен сыбайлас жемқорлық пен адам құқықтарына бағытталған «Магнитский» санкциялары Батыс елдері үшін авторитарлық және клептократиялық мемлекеттер көшбасшыларын есепке алуға мүмкіндіктер ашуда. Қазіргі кезде «Магнитский» санкцияларын АҚШ, ЕО немесе Ұлыбритания Қазақстанға қолданған жоқ. Ұлыбританияның Қылмыстық істер жөніндегі ұлттық агенттігі практикалық және дипломатиялық себептер бойынша Дариға Назарбаеваға қатысты ісі сәтсіз аяқталғаннан кейін, Қазақстанға қатысты әл-ауқат туралы түсініксіз талаптардың жаңа істерін қабылдауға құлықсыз болуы мүмкін, бірақ оның пікірінше, дәлелдер әрі қарай әрекет етуді талап ететін істерді болашақта жалғастырса, бұған қолдау көрсетілетініне сенімді болу маңызды.. Ұлыбритания мен басқа да елдер қазір талқылап жатқан тағы бір шара-инвесторларға арналған «алтын визалар» деп аталатын реформа. Қазіргі уақытта кемінде 205 қазақстандық бұл инвестициялық визаны иеленеді, бірақ соңғы тіркелген жылы (2019 ж.) Қазақстаннан Ұлыбританияға бір миллион фунттан аз тікелей шетелдік инвестиция енгізді, бұл Ұлыбританияның бірінші кезекте люкс жылжымайтын мүлік нарығында, экономикалық тиімді инвестициялар үшін кең мүмкіндік ретінде емес, жеке байлық үшін пайдаланылғанын көрсетеді.[11]  Ұлыбританияның бенефициарлық меншік реестрін құру бойынша ұзақ мерзімді міндеттемелерін орындауы және оның салықтық баспана туралы есеп беру талаптарына өзгерістер енгізуі Қазақстанның билік элитасы жинаған байлық туралы ашықтықты арттыруға көмектеседі Сонымен бұл жарияланымда зерттеушілер Қазақстан өтпелі кезеңді басынан өткеруде және оның бүгіні мен жақын  болашағы өткенге қарағанда біршама алаңдатады деген қорытындыға келеді. Қазақстандағы адам құқығы саласындағы мәселелерінің ауқымы айтарлықтай үлкен, әсіресе ол елдің билік өкілдері пайда көріп отырған саяси  және экономикалық талаптарды бұзуы мүмкін кез келген нәрсеге қатысты, Президент Тоқаевтың «халық үніне құлақ асатын мемлекет» құруға уәдесі, оның адам құқықтары жөніндегі жақында қабылдаған жарлығы мен реформалар туралы көптеген уәделері тиімділікті бағалауға арналған көрсеткіштер. Бұл міндеттемелерді орындауда жергілікті азаматтық қоғамға қолдау көрсету өте маңызды болды, бұл халықаралық қысымның жиынтығымен (жүйелік өзгерістер үшін де, белгілі бір бұзушылықтарға жауап ретінде) және тіпті қазақстандық азаматтар үшін де нәтижені жақсартатын демократияландырусыз қазіргі модернизация жүйесінде тұрақты техникалық қолдау. Батыс заңнамаларындағы ашықтық пен сыбайлас жемқорлыққа қарсы реформалар қолданыстағы жүйені теріс пайдаланғандарды жауапқа тартуға көмектеседі деп үміттенеміз. Осы жарияланымның зерттеу нәтижелеріне сәйкес Қазақстан Үкіметі:
  • Үкіметтік емес ұйымдарды салықтық тексерумен және есептіліктің күрделі талаптарымен қудалауды тоқтату;
  • Партияларды тіркеуді жеңілдету және саяси белсенділерді үкіметтің қудалауынан қорғау;
  • Қылмыстық кодекстің 405 және 174-баптарына сәйкес экстремизмге қарсы заңнамалық өкілеттіктерді наразылық білдірушілерге немесе әлеуметтік желілерде оппозициялық тұрғыдағы ақпараттарға қолдау білдірушілер немесе таратушыларды қудалау үшін пайдалануды тоқтату;
  • Тіркелмеген топтарға қойылатын шектеулерді алып тастау үшін қоғамдық шерулер туралы заңды одан ары қарай реформалау;
  • Бейбіт шеруге қатысушыларға кеттлингті (қоршауға алу) полицейлік әдіс ретінде қолдануды тоқтату;
  • Үкіметті жауапкершілікке шақыратын белсенділер мен блоггерлерге қатысты шешім шығаруда олардың болашақта жұмысын жалғастыруға кедергі келтіретін «бостандығын шектеу» жазасын қолдануды тоқтату;
  • Тәуелсіз кәсіби ұйымдар мен ереуілге шығушы жұмысшыларға қатысты қудалауларды тоқтату;
  • Сынау фактілерін азайту үшін қоғамдық ресми тұлғаларға жала жабатын және қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін заңдарды қолданыстан шығару;
  • Деректерді қорғау мен реттеуді және құпиялылықты сақтауды жақсарту; және
  • Гендерлік теңдік құқығын қорғауды сақтай отырып, отбасылық зорлық-зомбылық пен жыныстық қысым көрсету туралы жаңа заңдарды дайындау туралы міндеттемелерді орындау.
 Халықаралық қауымдастық міндетті:
  • Жеке өмірде және қоғамдық өмірде де кездесетін жүйелі проблемалар мен жекелеген қиянат көрсету жағдайларын көтеру; және
  • Сыбайлас жемқорлық пен клептократияға қарсы күрестің халықаралық тетіктерін, соның ішінде ашықтық талаптарын жақсарту, ‘golden visas’ («алтын виза») реформасын, «Магнитский» санкцияларын және қажет болған жағдайда иесі белгісіз байлықты анықтау сияқты сыбайлас жемқорлыққа қарсы құралдарды қолдануды зерттеу.
 [1] Casey Michel, Nazarbayev and the Rise of the Kleptocrats, October 2016,  https://thediplomat.com/2016/10/nazarbayev-and-the-rise-of-the-kleptocrats/[2] Ibid.[3] Legislationline, Criminal Code of the Republic of Kazakhstan (2014, amended 2016) (English version), https://www.legislationline.org/documents/section/criminal-codes/country/21/Kazakhstan/show[4] Legislationline, On the procedure for organising and holding peaceful assemblies in the Republic ofKazakhstan, May 2020, https://www.legislationline.org/download/id/8924/file/Kazakhstan%20-%20Peaceful%20assemblies%20EN.pdf[5] Legislationline, Criminal Code of the Republic of Kazakhstan (2014, amended 2016) (English version), https://www.legislationline.org/documents/section/criminal-codes/country/21/Kazakhstan/show[6] For example Kazakhstan no longer receives bilateral allocations from the EU’s Development and Cooperation Instrument (DCI) but does have access to some funding from regional programmes. See EU DG International Partnerships, https://ec.europa.eu/international-partnerships/where-we-work/kazakhstan_en[7] EU Commission, DG Trade, https://ec.europa.eu/trade/policy/countries-and-regions/countries/kazakhstan/index_en.htm[8] It should be noted that the UK-Uzbekistan PCA contains human rights as a subset of the wider political dialogue but whatever the format there needs to be a specific process for addressing human rights challenges within the relationship.[9] EBRD, Kazakhstan data, https://www.ebrd.com/kazakhstan-data.html[10] Sam Bhutia, Tracking Kazakhstan’s sovereign wealth funds through the last oil slump, Eurasianet, January 2020, https://eurasianet.org/tracking-kazakhstans-sovereign-wealth-funds-through-the-last-oil-slump[11] Department for International Trade, Kazakhstan Investment Factsheet, July 2021,  https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/998607/kazakhstan-trade-and-investment-factsheet-2021-07-07.pdf [post_title] => Құқықтық шегініс - Қазақстанд: Қорытынды мен ұсыныстар [post_excerpt] => [post_status] => publish [comment_status] => open [ping_status] => open [post_password] => [post_name] => %d2%9b%d2%b1%d2%9b%d1%8b%d2%9b%d1%82%d1%8b%d2%9b-%d1%88%d0%b5%d0%b3%d1%96%d0%bd%d1%96%d1%81-%d2%9b%d0%b0%d0%b7%d0%b0%d2%9b%d1%81%d1%82%d0%b0%d0%bd%d0%b4-%d2%9b%d0%be%d1%80%d1%8b%d1%82%d1%8b%d0%bd [to_ping] => [pinged] => [post_modified] => 2021-09-30 15:07:14 [post_modified_gmt] => 2021-09-30 14:07:14 [post_content_filtered] => [post_parent] => 0 [guid] => https://fpc.org.uk/?p=6107 [menu_order] => 0 [post_type] => post [post_mime_type] => [comment_count] => 0 [filter] => raw )[4] => WP_Post Object ( [ID] => 6060 [post_author] => 3 [post_date] => 2021-09-30 00:10:56 [post_date_gmt] => 2021-09-29 23:10:56 [post_content] => Почти 30 лет прошло после того, как Таджикистан приобрел независимость, и страна оказалась в очень трудном положении: крайняя форма бедности в ней столкнулась с системой, которая не допускает инакомыслия. Авторитарная форма правления в Таджикистане установилась не сразу. С 1997 года, года окончания Гражданской войны, становление этого процесса стало неизбежным, т.к. с помощью превосходящей силы президент подавлял любые формы инакомыслия, в том числе, и незначительные, и консолидировал всю власть в своих руках, а также в руках членов своей семьи и близких соратников. В настоящее время Таджикистан оказался в самом низу глобальных рейтингов свободы, которые изучают политическую конкуренцию, гражданское пространство, средства массовой информации и свободу вероисповедания. Это произошло в силу того, что для нейтрализации альтернативных голосов, использующих широко распространенную культуру самоцензуры, режим осуществил эффективное применение своего многопланового подхода – "подавить, уступить и использовать". Перед страной стоят реальные проблемы, от которых зависит решение о взаимодействии с ней, и если такое решение принимается, то дальше возникает вопрос о том, когда и каким образом лучше осуществить это взаимодействие, т.к. любой контакт с Таджикистаном подразумевает под собой принятие нелегких решений, при которых первостепенная задача развития и прав человека не всегда соответствует краткосрочной перспективе. Ограниченным остается положительное влияние международных субъектов Запада на ситуацию, которая установилась в стране. Однако важно, чтобы эти субъекты по-прежнему стремились к поиску имеющихся рычагов давления, которые можно использовать для противостояния дальнейшему регрессу и оказания давления на режим с целью сдерживания его злоупотреблений.  Хотя иногда в кулуарах дипломатическое давление и играет определенную роль, деньги остаются наиболее важным инструментом, доступным для тех, кто стремится изменить ситуацию на местах. Это касается как изучения вопроса о том, что еще можно сделать для обеспечения или пересмотра предоставляемой международной помощи, инвестиций и кредитования, так и принятия мер в тех случаях, когда коррупционное движение финансовых средств, источником которых является таджикская элита, проникает в международную финансовую и экономическую систему. За пределами страны предстоит еще многое сделать для того, чтобы защитить эмигрировавших активистов от преследований и экстрадиции со стороны режима, который не рассматривает национальные границы в качестве препятствия для репрессий. Основные рекомендацииПравительству Таджикистана следует: 
  • прекратить преследования критиков режима, проживающих в стране и за рубежом. Также прекратить применение пыток;
  • отменить законы, которые запрещают "оскорбление" президента и государственных служащих;
  • ограничить применение законодательства по противодействию экстремизму с целью противодействия его использования против политических конкурентов;
  • развернуть борьбу с широкомасштабной коррупцией, которая расцвела в самом центре государства;
  • создать настоящие независимые надзорные механизмы, которые будут использоваться для расследования злоупотреблений;
  • прекратить медицинские осмотры, обязательные для каждого гражданина, который хочет вступить в брак, и тесты на ВИЧ, которые являются фактическим требованием для тех, кто устраивается на работу или поступает в образовательное учреждение;
  • прекратить блокировку сайтов независимых новостных агентств;
  • отменить систему прописки – системы регистрации и ограничений передвижений внутри страны;
  • предоставить доступ к Генеральным планам городов и привлечь население к их разработке;
  • реформировать и расширить процесс регистрации объектов, представляющих архитектурную и историческую ценность; и
  • разработать меры по поощрению участия женщин в трудовой деятельности и их работе на государственных должностях, а также по борьбе с насилием в семье, сексуальными домогательствами и злоупотреблениями со стороны правоохранительных органов.
 Западным странам и международным организациям следует:
  • пересмотреть инвестиции международных финансовых институтов и программы оказания помощи, которые предоставляют бюджетную поддержку правительству Таджикистана;
  • применять санкции Магнитского и другие меры по борьбе с коррупцией против нарушителей;
  • настоятельно рекомендовать операторам социальных сетей улучшить обработку жалоб и модерацию контента о Таджикистане;
  • приостановить усилия ЕС по включению Таджикистана в схему "Генеральной системы преференций - плюс" (GSP +) и создать новое расширенное Соглашение о сотрудничестве и партнерстве;
  • добавить Таджикистан в британский список приоритетных стран, где существуют проблемы в области прав человека; и
  • улучшить доступ к убежищу и временному убежищу для граждан Таджикистана, которые находятся в группе риска, в том числе, применить меры по содействию воссоединению семей в тех случаях, когда родственники активистов подвергались жестокому обращению.
 Фотография Rjruiziii под лицензией Creative Commons (CC). [post_title] => Исчезающие права - Таджикистане: Краткий обзор [post_excerpt] => [post_status] => publish [comment_status] => open [ping_status] => open [post_password] => [post_name] => %d0%b8%d1%81%d1%87%d0%b5%d0%b7%d0%b0%d1%8e%d1%89%d0%b8%d0%b5-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b2%d0%b0-%d1%82%d0%b0%d0%b4%d0%b6%d0%b8%d0%ba%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%b0%d0%bd%d0%b5-%d0%ba%d1%80%d0%b0%d1%82%d0%ba [to_ping] => [pinged] => [post_modified] => 2021-09-29 19:05:13 [post_modified_gmt] => 2021-09-29 18:05:13 [post_content_filtered] => [post_parent] => 0 [guid] => https://fpc.org.uk/?p=6060 [menu_order] => 0 [post_type] => post [post_mime_type] => [comment_count] => 0 [filter] => raw )[5] => WP_Post Object ( [ID] => 6062 [post_author] => 3 [post_date] => 2021-09-30 00:09:48 [post_date_gmt] => 2021-09-29 23:09:48 [post_content] => Настоящая публикация является второй из серии публикаций, подготовленных "Центром внешней политики" на тему исчезающих прав. Ее целью является подготовка детального обзора ситуации, в которой находится Таджикистан, – страна, которая сталкивается со значительными проблемами в области прав человека и государственного управления, а также с серьезными трудностями в области развития. Однако, прежде чем перейти к описанию нынешних событий и определить, какие шаги можно предпринять для улучшения ситуации, стоит кратко рассказать о том, как страна оказалась на данном пути развития. Краткая история ТаджикистанаТаджикистан расположен между Кыргызстаном на севере, Узбекистаном на западе, Афганистаном на юге и Китаем на востоке. Сюда входит часть Ферганской долины, расположенная на севере, и Памирский тракт. На этой территории в ходе исторического развития проживали разные народности, но что касается современного таджикского народа, то он стал вести свою родословную от империи Саманидов (875-999 гг. н. э.), которая правила территорией из близлежащих Самарканда и Бухары. После приобретения независимости Таджикистан назвал свою валюту "сомони" в честь Исмаила Самани, царя Саманидов.[1] Принимая во внимание связь с Саманидами, таджикский язык в отличие от остальной части Центральной Азии по своему происхождению тесно связан с персидским (фарси), а не с тюркским. Земли, которые входят в состав нынешнего Таджикистана, у Бухарского эмирата и Кокандского ханства отобрала Российская империя. Это произошло постепенно – в период с 1864 по 1885 года. Во время Первой мировой войны противники принудительной воинской повинности помогли поднять восстание басмачей для того, чтобы мусульмане приобрели независимость от контроля России в Центральной Азии. В начале 1920-х годов они вели 2 типа войны: обычную войну без применения ядерного оружия и партизанскую войну, направленную сначала против Имперской России, а затем – против советских войск.  По мере усиления советского контроля в 1924 году была создана Таджикская Автономная Социалистическая Советская Республика (ТАССР) (в составе Узбекской ССР). В конце концов, несмотря на то, что преимущественно этнические таджикские города того времени – Самарканд и Бухара – остались частью Узбекской ССР, в 1929 году ТАССР стала полноправной составной республикой (Таджикская ССР). В 1985 году в результате коррупционного скандала свергли Рахмона Набиева, первого секретаря Коммунистической партии. Вместо него первым секретарем стал Кахор Махкамов. 30-го ноября 1990 года Махкамов станет первым президентом Таджикской ССР (в то время Таджикистан еще входил в состав Советского Союза). Его отстранят от должности в августе следующего года после того, как он поддержит попытку государственного переворота против Горбачева, президента СССР. Его отстранение произошло на фоне нестабильности, которая, несмотря на бурные дебаты вокруг таджикской национальной идентичности (в результате которой из страны уехала часть этнических русских, немцев и евреев), роли ислама и развивающейся динамики местной власти, в дальнейшем  привела к Гражданской войне в Таджикистане. [2] Когда 9 сентября 1991 года в Таджикистане была провозглашена независимость (появилась Республика Таджикистан), в скором времени в условиях вакуума власти во главе страны снова становится Рахмон Набиев, которого в ноябре 1991 года провозглашают первым избранным президентом Таджикистана. Набиев представляет Коммунистическую партию. Однако, по мере того, как различные группировки стремятся к захвату контроля над государством и его ресурсами, нарастают беспорядки, в результате которых в мае 1992 года вспыхнет Гражданская война, и президент раздаст оружие своим соратникам, чтобы те постарались подавить протесты оппозиции, которые происходили в Душанбе. В конечном счете, произойдет слияние бесчисленных фракций и местных воинских формирований в две широкие коалиции. Правительственная фракция, которая состояла из элиты Коммунистической партии и обладала политической силой на севере страны (Ленинабад, ныне известный как Худжанд), смогла объединить свои отряды с вооруженными группами, которые находились в Кулябе (город на юго-западе страны) и его окрестностях (часть Хатлонской области), и стояли во главе "Ситоди милли" (Народного фронта Таджикистана [НФТ]). Их противниками были этнические таджикские националисты, демократы (в том числе Демократическая партия, которая на выборах 1991 года выступала против Набиева), исламисты (во главе с Партией исламского возрождения Таджикистана - ПИВТ) и этнические группы – выходцы из центральной части страны ("гармцы", жившие в долине Рашт) и Горно-Бадахшанской автономной области ("памирцы"), которая расположена на востоке страны и, в основном, состоит из горной системы Памир.[3] После провокации оппозиционных сил, которая произошла в сентябре 1992 года, президент Набиев был вынужден уйти в отставку.[4] К концу года представитель кулябской группировки Эмомали Рахмонов (позже сменил имя на Эмомали Рахмон) стал председателем Верховного Совета и фактическим главой правительства (пост президента был временно отменен). Подобная смена власти ознаменовала переход контроля от ленинабадской коммунистической элиты, большая часть которой все еще составляла раннее "Правительство национального примирения", к кулябским вооруженным формированиям и "Народному фронту". Вскоре проправительственные силы смогли получить решающее военное преимущество за счет того, что в ноябре-декабре 1992 года Душанбе был отвоеван у условной оппозиции, которая контролировала город после свержения Набиева. В ходе насильственной агрессивной кампании, которая была направлена на регионы, поддерживающие оппозицию, сожгли и разрушили 55 000 домов. Кровопролитные сражения привели к тому, что десятки тысяч людей были вынуждены бежать из Таджикистана. Среди сбежавших оказались и многие оппозиционные лидеры.[5] Те оппозиционные фракции, которые продолжили свое существование, формально объединяются в Объединенную таджикскую оппозицию (ОТО – во главе с Саидом Абдулло Нури из ПИВТ) и продолжают борьбу с военных баз, расположенных в Афганистане. Их курирует правительство, которое существовало до прихода Талибов к власти. Во главе этого правительства стояли этнические таджикские лидеры – президент Бурхануддин Раббани и генерал Ахмад Шах Масуд.  Узбекистан, а в итоге и Россия, сыграли значительную роль в оказании поддержки правительству и его сил. В ноябре 1994 года пост президента был восстановлен. В ходе Гражданской войны наступило перемирие, и в поддержку фактического инкумбента [претендент на выборную должность, занимающий ее на момент выборов] были брошены административные ресурсы. ОТО не смогли выдвинуть своего кандидата, а также провести кампанию в его поддержку. И на выборах президента победил Рахмонов, который опередил кандидатуру бывшего премьер-министра Абдумалика Абдулладжанова. Официальное завершение войны пришлось на июнь 1997 года, когда было подписано "Общее соглашение об установлении мира и национального согласия в Таджикистане". Обсуждение условий об урегулировании гражданской войны, прописанных в данном соглашении, длилось почти два года. [6] Согласно условиям об урегулировании, в стране продолжало действовать размещение развернутой Миссии наблюдателей ООН (МНООНТ). Миссия была создана в 1994 году, и ее цели выражались в следующем: наблюдение за более ранним процессом временного прекращения огня; прекращение запрета политических партий-членов ОТО; требование о 30-процентном представительстве ОТО в органах исполнительной власти (министерствах, департаментах, местных органах власти, судебных и правоохранительных органах); интеграция воинских подразделений ОТО в вооруженные силы Таджикистана; создание условий для возвращения беженцев и вынужденных переселенцев; а также оказание содействия в обеспечении акта "взаимного прощения" и "закона об амнистии", которые должны были освободить всех военнопленных и простить все преступления, связанные с конфликтом.[7] По данным Международной кризисной группы, в ходе Гражданской войны "было убито от 60 000 до 100 000 человек, около 600 000 человек – одна десятая населения – попали в категорию внутренне перемещенных лиц, и еще 80000 человек бежали из страны". [8] В течение нескольких лет после окончания войны правительство было не в состоянии полностью контролировать определенные районы страны. Среди них были Гарм и Раштская долина – там местные командиры не приняли условия мирного урегулирования, и в этих районах продолжал процветать бандитизм. 1997-2014Несмотря на то, что с наступлением мира в стране в систему попали ПИВТ и другие политические соперники, Рахмонов непрестанно укрепляет свою власть. Он выиграл повторные выборы 1999 года, когда набрал 97,6% голосов. Незадолго до начала голосования основная оппозиция собиралась бойкотировать эти выборы. На парламентских выборах 2000 года Народно-демократическая партия Таджикистана, которую Рахмонов возглавлял с 1998 года, переняла у коммунистов роль политического инструмента правящей элиты, т.к. от нее в Парламент прошли 15 кандидатов, от коммунистов – 5, а от ПИВТ – только 2.[9] В конечном итоге, правительство Рахмонова не выполнило свое обещание о 30-процентном представительстве бывших членов ОТО в органах исполнительной власти, хотя в высших эшелонах власти Мирзо Зиеев, бывший главнокомандующий ОТО, был назначен на пост главы Министерства по чрезвычайным ситуациям, а Ходжи Акбар Тураджонзода назначили первым заместителем премьер-министра страны. Также, процесс амнистии оказался более ограниченны в реальности, нежели это было прописано в мирных соглашениях.[10] Тем не менее, со слов Джона Хитершоу и Парвиза Муллоджанова, авторитарная консолидация успешно обеспечила "нелиберальный мир", в основе которого оказалась "сделка элит", которая разделила (скудные) ресурсы, находившиеся под контролем государства, с теми, кто был готов оказать поддержку режиму. Эта сделка была сопряжена со значительным уровнем риска, т.к. происходила консолидация государства и корректировка режима. [11] Эксперты отмечают, что со временем от власти отстранили как проправительственных, так и оппозиционных полевых командиров периода Гражданской войны. Многих из них посадили в тюрьму (в том числе Махмадрузи Искандарова, бывшего лидера Демократической партии и генерального директора "ТаджикГаз") или убили (в том числе в 2009 году убили Зиеева), т.к. произошел неизбежный переход власти к семье президента и его окружению.[12] Таджикистан остался бедной страной, зависимой от наличия денежных переводов, неформальной трансграничной челночной торговли, которую вели региональные базары, международной помощи и торговли наркотиками.[13] Наркотики стали побочным результатом того, что Таджикистан расположен на юге Афганистана, в связи с чем большую часть этого времени через страну проходит транзитный маршрут примерно 30 процентов афганских наркотиков. В 2001 году торговля наркотиками составляла 30-50 процентов национального дохода Таджикистана, а к 2011 году она приносила 2,7 миллиарда долларов незаконного дохода в год – это больше, чем доход от других законных источников, расположенных внутри страны.[14] Подобная ситуация способствовала расцвету коррупции как среди сотрудников таможни, так и среди других государственных служащих, которые были готовы закрыть глаза на торговлю наркотиками или оказать ей активное содействие. В то же самое время для борьбы с наркотиками и улучшения послевоенной безопасности они привлекали международную помощь и содействие в обучении служб безопасности, что, в конечном итоге, усилило контроль правительства над обществом.[15] При отсутствии настоящей оппозиции президент выигрывает на перевыборах 2006-го года и выборах 2013-го года. В 2006 году ПИВТ бойкотируют выборы, а в 2013 оппозиционной коалиции не удается набрать 210 тыс. голосов, необходимых для участия в выборах 2013-го года, т.к. режим полностью сменился на авторитарный.[16] В 2007 году президент пытается создать новую постсоветскую таджикскую идентичность, отсекает окончание "-ов" от своей фамилии и меняет фамилию на Рахмон. Своих соотечественников он призывает последовать его примеру, и в последующие годы государственные служащие с готовностью следуют завету президента.[17] В дальнейшем президент Эмомали Рахмон, у которого уже была обновленная фамилия, предпринял многочисленные попытки по дерусификации названий улиц и памятников архитектуры. В апреле 2020 года, когда мир боролся с COVID-19, в Таджикистане был принят закон, согласно которому этнические таджики не могут использовать русские имена при выборе имени новорожденному ребенку и при получении нового удостоверения личности.[18] Другой попыткой, направленной на продвижение нового Таджикистана, стало провозглашение Душанбе местом, где с 2011 по 2014 года находился самый высокий флагшток в мире – сразу после того, как флагшток возвели во Дворце президента (Дворец Нации). В 2014 году и без того ограниченное политическое и гражданское пространство Таджикистана резко сократилось, т.к. Рахмон предпринял срочные шаги, которые были направлены против потенциальных политических конкурентов и других источников потенциальных проблем, которые исходили со стороны гражданского общества. Политические преследования начались в то время, когда из-за замедления темпов роста российской экономики в 2014-2015 годах резко сократилось количество денежных переводов из России (в 1-ой половине 2015 года – до 696 миллионов долларов США. По сравнению с 1,7 миллиардами долларов США за аналогичный период в 2014 году), и тысячи бывших мигрантов вернулись домой.[19] В начале октября того же года бизнесмен в изгнании Умарали Куватов (жил в Москве, Стамбуле и Дубае и пытался избежать экстрадиции на родину) сделал публичное обращение и призвал к проведению акции протеста 10-го октября 2014 года, которая была бы направлена против правительства Рахмона. Принимая во внимание маленькое количество подписчиков Куватова, результат оказался похож на паническую реакцию, которая наступила 5 октября: в Таджикистане были заблокированы Facebook, YouTube и сотни других сайтов.[20] 9 октября 2014 года Верховный суд запретил Политическое движение "Группа 24", которое основал Куватов (в Таджикистане партия не была зарегистрирована) и обвинил его в экстремизме. Неудивительно, что 10 октября никто не присутствовал на запланированном митинге, но на всякий случай в этот же день власти приостановили функционирование всех служб по обмену текстовыми сообщениями. С 2015 года по настоящее времяКуватова убили в Стамбуле 5 марта 2015 года. Его самого, его жену и двоих сыновей пригласили домой на ужин к другому гражданину Таджикистана. Во время ужина гостям стало плохо (впоследствии было доказано, что их отравили). Куватова убили выстрелом в голову, когда он на улице ждал приезда скорой помощи. Семья бизнесмена выздоровела в больнице.[21] Вскоре после убийства Куватова троих таджикских активистов "Группы 24" посадили в тюрьму на срок от 16,5 до 17,5 лет. Еще двоих приговорили к тюремному заключению на срок от трех до трех с половиной лет.[22] Успех после уничтожения "Группы 24" придал уверенности Рахмону, и его внимание переключилось на полный запрет старого врага – ПИВТ – с помощью шага, который отменил мирное урегулирование 1999 года и который за последние шесть лет породил новую волну репрессий, направленных против членов ПИВТ и их предполагаемых сторонников, которые жили в Таджикистане и за рубежом. В результате выборов, которые прошли в марте 2015 года, ПИВТ уже потеряла два места в парламенте. В июне 2015 года на фоне роста напряженности лидер партии Мухиддин Кабири уехал из страны и решил остаться за рубежом в добровольном изгнании.[23] В конце августа Министерство юстиции сообщило ПИВТ, что партию вычеркнут из списка политических партий, и что местные отделения ПИВТ должны закрыться, т.к. для самой партии ее исключение из парламента является признаком того, что она больше не является партией "республиканского уровня", и поэтому нельзя проводить партийный съезд, который она ранее запланировала.[24] 4 сентября 2015 года в результате нападения на склад военного оружия, расположенный в Душанбе, вспыхнуло насилие. Погибли 26 человек, в том числе девять милиционеров. По утверждению правительства произошедшее было попыткой государственного переворота, организованного заместителем министра обороны Абдухалимом Назарзода, оппозиционера времен Гражданской войны.[25] Некоторые наблюдатели расценили поведение Назарзоды больше как попытку избежать неминуемого ареста, который мог произойти во время процесса "смены режима", а не как настоящую попытку государственного переворота. Но все это закончилось насильственной смертью как для Назарзоды, так и для его последователей.[26] Однако, под предлогом экстремизма правительство использовало это насилие для запрета ПИВТ. При этом официальные лица утверждали, что за предполагаемым восстанием стояло руководство ПИВТ. 16 сентября были задержаны и позже приговорены к длительному тюремному заключению 13 лидеров ПИВТ, в том числе Махмадали Хаит и Сайдумар Хусайни, заместители председателя партии.[27] Впоследствии рабочая группа ООН по произвольным задержаниям установит, что Хаита, которого приговорили к пожизненному, заключили в тюрьму незаконно. Она потребует освобождения Хаита, но его по-прежнему не выпускают. Согласно достоверной информации, Хаита подвергают пыткам.[28] К 29 сентября 2015 года Верховный суд утвердил запрет, согласно которому все материалы, которые имеют какое-либо отношение к партии (в том числе, веб-сайт и газета), должны быть объявлены незаконными по причине экстремизма.[29] После такого богатого на события периода, когда все конкуренты, которые жили в Таджикистане, были ликвидированы, наступил конец 2015 года, когда Рахмону присвоили новый официальный титул "Основатель мира и национального единства — Лидер нации".[30] В результате репрессий против каждого, кто пытался поддержать или оказать непосредственную помощь членам ПИВТ, в тюрьму на 23 года посадили Бузургмехра Ерова, адвоката, который защищал Хаита и других обвиняемых по делу ПИВТ.[31] К лету 2018 года по обвинению в связях с ПИВТ арестовали свыше 100 человек. 27 из них получили тюремные сроки длительностью от трех до 25 лет. Среди них был Алиджон Шарипов, который не был членом партии, но которого осудили на 9 с половиной лет только за то, что он "лайкал" посты партии и делился ими в социальных сетях.[32] Правительство Таджикистана даже попыталось возложить ответственность за убийство четырех западных велосипедистов, которое совершила группа самопровозглашенных сторонников Исламского государства (ИГ), на ПИВТ, что вызвало значительную долю скептицизма у международного сообщества.[33] Со своей стороны, в сентябре 2018 года ПИВТ вместе с тремя другими группировками ("Форум свободомыслящих Таджикистана", "Ассоциация мигрантов Центральной Азии" и народное движение "Реформы и развитие" в Таджикистане") сформировали объединенное оппозиционное движение под названием "Национальный альянс Таджикистана".[34] Географические границы Таджикистана не ограничивают репрессии такого рода, т.к. активисты оппозиционного движения подвергались преследованиям, запугиванию и насилию далеко за пределами страны. Параллельно с этим на их родственников, которые проживают на родине, может оказываться огромное давление для того, чтобы диссиденты, проживающие в изгнании, замолчали, а активисты вернулись домой. Подготовленная Университетом Эксетера база данных, содержащая в себе информацию о людях, изгнанных из Центральной Азии, выявила 68 случаев, когда граждане Таджикистана, которые были за границей, подверглись нападениям.[35] Это второй по величине показатель по Центральной Азии, согласно которому Центральная Азия входит в разряд самых злостных нарушителей на долю населения. Эту тему автор рассматривал в предыдущих исследованиях: в отчете 2017 года "Closing the Door: the challenge facing activists from the former Soviet Union seeking asylum or refuge" [Закрывая дверь: проблема, с которой сталкиваются активисты бывшего Советского Союза, которые ищут убежище или защиту], в публикации 2016 года "No shelter: the harassment of activists abroad by intelligence services from the former Soviet Union" [Убежища нет: преследование спецслужбами активистов бывшего Советского Союза, которые выехали за рубеж] и в публикации 2014 года  "Shelter from the Storm" [Укрытие от шторма].[36] Тесное сотрудничество со службой безопасности и агитационная форма борьбы с исламским терроризмом (сочетание непрекращающихся усилий по ликвидации политической оппозиции и реальных проблем, а также радикализации в диаспоре, которая включает в себя поддержку более радикальных групп, чем ПИВТ) привели к многочисленным случаям экстрадиции из России, Турции и других стран в Центральную Азию, что стало нарушением временных мер против экстрадиции, которые Европейский суд по правам человека принял для ряда случаев. [37] Жертвами экстрадиции стали сторонники ПИВТ и "Группы 24". Среди них был бывший заместитель лидера "Группы 24" Шароффидин Гадоев, которого в 2019 году при сотрудничестве со службой безопасности Таджикистана похитила российская полиция на одной из улиц Москвы. По всей видимости, прежде чем сильное международное давление добилось освобождения Гадоева и его высылки в Нидерланды, где ему было предоставлено убежище, сразу перед выдворением Гадоева из России на родину, ему посоветовали обратиться к другим активистам с призывом вернуться домой.[38] COVID-19Как и во многих странах мира, COVID-19 раскрыл некоторую правду о том, каким образом происходит государственное управление в Таджикистане. Реакция правительства Таджикистана выражалась в том, что как руководители высшего звена, так и их подчиненные отрицали, что COVID-19 в стране существует. Также, отмечалось давление на тех, кто осмеливался оспорить официальную версию.[39] В то время, как в середине марта Казахстан, Узбекистан и Кыргызстан ввели карантин у себя в странах, Рахмон и его правительство закрыли внешние границы страны, но на начальной стадии кризиса не поступили как соседи и не предприняли никаких дальнейших действий. Рахмон, которого не испугала глобальная паника, провел массовые гуляния по случаю празднования Навруза (с 20 по 24 марта 2020 года). Празднование включало в себя проведение собраний и парадов, а также отсутствие соблюдения социального дистанцирования. Послание Президента было о том, что Таджикистан может снизить риск распространения вируса с помощью смекалки бытового уровня: гражданам было поручено содержать свои дома в чистоте.[40] Массовые скопления людей, запланированные на День столицы, отменили только 16 апреля. Приостановку пятничных молитв в таджикских мечетях начали только 18 апреля.[41] Незадолго до 30 апреля – дата прибытия группы экспертов по инфекционным заболеваниям, которую ВОЗ направила в Таджикистан, – в стране официально зарегистрировали первые случаи заболевания COVID-19. В статьях Себастьяна Пейруза, Энн Сандер-Плассманн и Рэйчел Гасовски говорится о том, что, в основном, реакция режима была направлена на отрицание наличия COVID в стране, т.к. принятие реальности могло ускорить осознание того, что халатность и коррупция ослабили и подорвали систему здравоохранения. Также все это могло указать на общую способность правительства справиться с кризисом. В июле 2020 года президент подписал новый закон, который запрещал распространение "ложной", "неточной" и "неправдивой" информации о распространении COVID-19, а также налагал штраф и предусматривал административный арест на срок до 15 суток за нарушение данного закона.[42] Многие восприняли эти меры, не как простое определение тех, кто за счет преднамеренной дезинформации создавал потенциальный риск для здоровья населения, а как попытку задушить общественную дискуссию о том, как правительство справляется с кризисом. На момент написания этой статьи общее число зарегистрированных случаев заболевания в Таджикистане на май 2021 года составило 13 тыс. 308 человек, среди них – всего 90 смертельных случаев. Ни один случай заболевания не был зарегистрирован в 2021 году.[43] 26 января 2021 года Рахмон выступил перед чиновниками в масках с речью о том, что Таджикистан стал страной свободной от COVID.[44] Формально это заявление позволило бы Таджикистану встать в ряд с теми странами, которые по сравнению с остальными странами мира показали наилучшие результаты по борьбе с COVID во время пандемии. Однако, как мы понимаем, в реальности все совершенно по-другому. Хотя официальные данные свидетельствовали о том, что в марте и апреле 2019 года COVID-19 в стране не было, по случайному совпадению в это же самое время произошел всплеск заболевания пневмонией, основной причиной которого министр здравоохранения назвал на редкость дождливую погоду.[45] Официальные лица признали, что по сравнению с предыдущим годом в первой половине 2020 года уровень смертности увеличился на 11 процентов. Однако, они настаивали на том, что это совпадение, т.к. увеличилось количество заболевших пневмонией, гриппом и другими респираторными заболеваниями, симптомы которых частично отличались от симптомов COVID-19.[46] Как отмечает Пейруз в своей статье, анализ данных показывает, что, по сравнению с предыдущим годом, на 2020 год пришлось 8650 "преждевременных смертей". Он отмечает, что больницы отказались выдавать семьям усопших тела людей, предположительно скончавшихся от пневмонии, чтобы семьи не пытались оспорить причину смерти своих родных. В статье Пейруза говорится о том, что, учитывая хрупкость национальных финансов и необходимость поступления налогов, которые поддерживают секторы, имеющие отношение к правящей элите, приоритет правительства во время пандемии, вероятно, был связан с сохранением открытой экономики. Несмотря на низкий уровень официально зарегистрированных случаев COVID, Таджикистан воспользовался фондом срочной помощи, который выделило международное сообщество: помимо другой поддержки, новое финансирование, предоставленное Международным валютным фондом (МВФ), составило 190 миллионов долларов США, а дополнительное финансирование, предоставленное Европейским союзом (ЕС), составило 53 миллиона долларов США.[47] Региональное воздействие пандемии оказало дальнейшее дестабилизирующее воздействие, из-за которого у режима проявился давний страх перед тем, как быть в случае, если бывшие мигранты в большом количестве вернутся в страну, а уровень денежных переводов внезапно снизится. Непосредственно перед пандемией (в конце 2019 года) денежные переводы только из России составили примерно 30 процентов ВВП Таджикистана (при этом, как полагают, число таджикских мигрантов в стране достигло миллиона, а сумма официальных переводов, сделанных через банковскую систему с 2013 по 2018 годы, составила 15 миллиардов долларов США).[48] Россия снова открыла свои границы для таджикских мигрантов только в конце марта 2021 года, но достать билеты на самолет было очень проблематично, поскольку продажи полностью контролировались правительством Таджикистана. Радио Свободная Европа/ радио Свобода (RFE/RL) сообщило, что для покупки билета людям почти неделю приходилось стоять в очереди, а фактические цены могли быть значительно выше тех, что были указаны в официальных источниках. [49] По данным Всемирного Банка, из-за снижения уровня дохода и резкого роста цен на основные товары, представленные на рынках страны, количество голодающих в стране сильно повысилось – треть респондентов, принявших участие в опросе, сообщили о том, что им приходится пропускать приемы пищи.[50] В 2020 году из-за пандемии произошло сокращение экономики на 4,57 процента. В результате этого ВВП на душу населения составил 834 доллара США (3560 долларов США по паритету покупательной способности), что является самым низким показателем по Центральной Азии.[51] Текущая ситуация: коррупция и контрольСегодня Таджикистан – это страна, в политической жизни которой доминирует семья Рахмона и ее приближенные соратники. В течение 30 лет они занимались неизменным укреплением власти и беспощадным устранением как противников, так и бывших союзников. Так они получили почти полный контроль над патронажными сетями и системами институционализированной коррупции – Пейруз описывает все это, как "нео-патримониальный характер политического режима". Режим Рахмона применяет тройную стратегию репрессии, самоцензуры и кооптации. Именно так Эдвард Лемон, Олег Антонов и Парвиз Муллоджанов характеризуют подобный подход в области научных исследований, что также верно и для всего остального общества, которое они описывают, как стратегию подавления инакомыслия, принуждения людей к молчанию и объединению остальных в систему власти и контроля режима. Власть консолидирована до такой степени, что любая оппозиция, какой бы незначительной она ни была, воспринимается как экзистенциальная угроза режиму. Если принять во внимание безжалостный способ, который режим использовал для того, чтобы выкарабкаться из хаоса Гражданской войны и удержаться у власти, то такая угроза, могла бы не только подвергнуть риску подобную развитую систему манипулирования экономическими или законодательными условиями, но и подвергла бы риску свободу и безопасность членов нынешнего режима – если бы к власти пришел кто-то другой (независимо от того, осталась бы сегодняшняя элита в Таджикистане или нет). Рахмон управляет Таджикистаном почти 30 лет. Его переизбрали только в октябре 2020 года, но в течение некоторого времени выдвигались гипотезы о его будущем, а также ходили разговоры о состоянии его здоровья.[52] Теперь многие действия президента рассматриваются через призму их значимости для 33-летнего сына президента Рустама Эмомали, потенциального преемника династической власти. С 2017 года Эмомали занимает пост мэра города Душанбе. Ранее он был главой Таможенной службы (2014-2017 гг.), а также главой Агентства по борьбе с коррупцией и главой Федерации футбола Таджикистана. В 2020 году он также стал председателем верхней палаты парламента Таджикистана, Маджлиси милли (Национальное собрание), в состав которой входят представители местных органов власти и другие назначенные деятели. Формально эта роль делает его следующим в очереди на пост президента. Однако, он не единственный член семьи, у которого в руках сосредоточено фракционное влияние в рамках режима.[53] К примеру, 43-летняя дочь президента Озода Рахмон с 2016 года занимает пост главы администрации президента. Ее муж Джамолиддин Нуралиев является первым заместителем главы Национального банка Таджикистана (центральный банк страны). Считается, что зятья и шурины президента Рахмона получили многое от режима. Хасан Асадуллозода, шурин президента, является главой Ориенбанка, крупнейшего коммерческого банка Таджикистана (а его племянница Зарина Рахмон, дочь президента, служит его заместителем). В 2008 году в утечке дипломатических телеграмм США, раскрытой WikiLeaks, Асадуллозода назвали третьим лицом Таджикистана, у которого в руках сосредоточено огромное влияние. Несмотря на это, с тех пор другие члены семьи тоже набрали силу.[54] Считают, что у Асадуллозода есть коммерческие интересы в авиации, производстве хлопка, телекоммуникациях, а также в банковской сфере.[55] Вероятно, одним из самых важных активов, который общественность относит к активам, подконтрольным Асадуллозода, является "Таджикская алюминиевая компания" (ТАЛКО). Номинально она принадлежит государству и является крупнейшим законным источником дохода внутри страны (официальный доход от экспорта в 2008 году составил 48 процентов; количество электроэнергии, которую в то же самое время использовала ТАЛКО, составило около половины от всей потребляемой электроэнергии в стране).[56] В фундаментальной работе "Диктаторы без границ", которую Александр Кули и Джон Хизершоу посвятили клептократии в Центральной Азии, задокументирована сложная история о том, как в 2004 году режим захватил алюминиевую компанию. На этом было построено чрезвычайно дорогостоящее дело, которое рассматривали в лондонских судах.[57] Также, в процессе поглощения участвовала российская фирма "Русал", которой руководил Олег Дерипаска, и норвежская фирма "Hydro". Однако отношения с "Русал" испортились, и это привело к ряду успешных международных арбитражных дел против ТАЛКО. В результате того, что появился открытый доступ к судебным документам, общественности стала доступна информация о характере контроля режима, а также информация о компаниях, зарегистрированных на Британских Виргинских островах.[58] Многолетнее сотрудничество, а также сложности, которые были у таджикского правительства с международными партнерами со стороны России и Запада, привели к тому, что теперь для модернизации и диверсификации деятельности ТАЛКО таджикское правительство стремится к использованию инвестиций из Китая.[59] В течение многих лет, прежде чем в 2019 году появились слухи о закрытии "Фароз", зять президента Шамсулло Сохибов, муж Рухшоны Рахмоновой, сотрудницы Министерства иностранных дел, управлял конгломератом "Фароз" из числа других связанных с ним коммерческих предприятий.[60] К слову, до того, как Сохибов взял "Фароз" под свой контроль, компания принадлежала ее основателю Умарали Куватову, лидеру "Группы 24", убитому по политическим мотивам. Проект по проведению расследований об организованной преступности и коррупции (OCCRP) опубликовал отчет о том, что Сохибов заставил Куватова уйти из компании.[61] В развернутом отчете, подготовленном Радио "Свободная Европа"/ радио "Свобода", говорится о том, что, несмотря на условную ликвидацию холдинговой компании, предприятия, входящие в состав конгломерата, продолжали функционировать.[62] Modus operandi режима ясно указывают на то, что компаниям, близким к семье, предоставляется привилегированный доступ к ключевым секторам бизнеса, а государственные контракты с милицией, судебными органами и службами безопасности используются для помощи в "сборе урожая", когда независимые компании становятся слишком большими или конкурируют не с теми людьми.[63] Кроме того, как в своей статье отмечает Пейруз: "значительная доля фармацевтического сектора находится под контролем членов семьи президента. "Сифат Фарма" и "Орион-фарм" – две компании, которые доминируют на фармацевтическом рынке Таджикистана, – принадлежат Парвине, дочери президента, и его сыну Рустаму Эмомали".[64] Остальные собеседники, с которыми говорил автор, предположили, что, по слухам, у семьи есть свой интерес в автомобильных номерных знаках, водительских правах, аренде такси, медицинских лабораториях, строительстве, цементе и сфере заработной платы.  Как отмечалось выше, единственная билетная касса, в которой весной 2021 года мигранты могли приобрести авиабилеты в Россию, принадлежала дочери президента – так уж получилось.[65] Кое-кому из обширного окружения президента удалось сохранить за собой сытную должность. Однако, эксперты полагают, что им все чаще приходится сталкиваться с ростом конкуренции со стороны семьи. Экс-глава "Таджикских железных дорог" Амонулло Хукуматулло был вынужден уйти в отставку после того, как один из его сыновей задавил насмерть троих человек, когда на своей машине участвовал в уличных гонках (времяпрепровождение, которое, по-видимому, обожают отпрыски из элитных семей), что создало угрозу начала общественных беспорядков. Тем не менее, как следует из отчета OCCRP, он сохранил свое состояние и в 2018 году купил элитную недвижимость в Чешской Республике. Ее стоимость составила 10,6 миллионов, и, по-видимому, все это стало возможным благодаря связям с семьей президента.[66] В статье Ксении Мироновой отмечается роль семьи Бега Сабура в строительном секторе. Бег Сабур – глава Службы связи, один из сыновей которого женат на дочери Рахмона Зарине.[67] Кого-то другого из окружения президента, как, например, бывшего мэра г. Душанбе и бывшего председателя Национального совета Махмадсаида Убайдуллоева отправили на пенсию, т.к. на его место пришел Рустам Эмомали. Остальные, как рассказывалось выше, пострадали еще сильнее от немилости президента. Появляются сообщения об увеличении числа милицейских проверок, которые используются для борьбы с коррупцией, существующей на низовом уровне, в то время как система сбора налогов является давним источником разногласий. Госдепартамент США отмечает "давление на Налоговый комитет, целью которого является произвольное применение или переосмысление налоговых правил, которое используется для достижения постоянно растущих целевых показателей по доходам". К нему приводят чрезмерно оптимистичные цели годового темпа роста, в результате чего для того, чтобы соответствовать подобным национальным прогнозам, местным налоговикам приходится искать способы увеличения прибыли.[68] OCCRP предполагает, что размер нерегулируемой теневой экономики составляет около 20% от размера экономики в целом. При этом в качестве основной причины не декларировать доходы указывается желание избежать налогового давления, а около 30% предприятий признаются в том, что они дают взятки сборщикам налогов, чтобы в дальнейшем можно было избежать уплаты полной суммы в казну.[69] Согласно Индексу восприятия коррупции, в 2020 году Таджикистан занял 149-е место среди 180 стран мира. Этот показатель является вторым среди самых худших показателей по Центральной Азии: Таджикистан идет следом за Туркменистаном. Также, он стоит на 116-м месте из 137 в Индексе трансформации Бертельсманна.[70] Политическая ситуация и положение в области прав человекаИз информации выше следует, что за последние 20 лет политическая среда перешла от полуавторитарной системы, в которой допускалось существование соперничающих политических движений, которым не разрешалось явно критиковать структуры власти, к полностью авторитарной, где все подчинено режиму. По оценкам Freedom House, в индексе свободы в мире страна занимает 198-е место из 210, где уровень политических прав равен нулю.[71] В конечном счете, в октябрьских выборах 2020 года участвовали 5 провластных кандидата, и Рахмон набрал 92 процента голосов.[72] Следует подчеркнуть, что в то время как четыре остальных кандидата могли выполнить обременительные регистрационные требования по сбору 245 тыс. подписей, которые для видимости нужно было собрать с 6 августа по 10 сентября (5 процентов избирателей, обладающих правом голоса – аналогичный показатель для такой страны, как Великобритания, составит 2,38 млн. человек), никто из них даже близко не набрал столько голосов, сколько они могли набрать подписей (ближайший соперник Рахмона набрал 128,182 голоса).[73] 30-летний юрист и член Горно-Бадахшанского областного Совета Фаромуз Иргашев совершил необычный поступок, когда объявил в социальной сети о своем намерении баллотироваться в президенты. На следующий день к нему пришли побеседовать сотрудники службы безопасности.[74] Хотя он говорит о том, что ему удалось собрать 70 тыс. подписей (больше, чем получили на выборах Коммунистическая и Социалистическая партии), избирательная комиссия отклонила его кандидатуру, т.к. не были соблюдены требования к подписям, а также из-за юридических ограничений, запрещающих независимым кандидатам баллотироваться в президенты. Небольшая Социал-демократическая партия Таджикистана (СДПТ) – единственная официально зарегистрированная оппозиционная партия, которая осталась в стране, – решила не участвовать в выборах и призвала к их бойкоту. Несмотря на это, 22 сентября неизвестные напали на лидера партии Рахматилло Зойирова и сломали ему руку.[75] Также, накануне выборов имело место давление на тех, кто связан с ПИВТ, арест Джалолиддина Махмудова, а также троих сыновей одного из основателей ПИВТ – Саида Кимитдина Гози.[76] Гози убили в 2019 году в тюрьме, когда члены ИГ подняли бунт и убили 29 человек, среди которых по случайности оказался и Гози , а также еще один деятель ПИВТ – религиозный деятель, который критиковал режим и не был связан с ИГ.[77] С момента проведения выборов давление не ослабевает на тех, кто критикует режим, а также на тех, у кого может быть опора, которая никак не связана с президентом. В конце марта 2021 года похитили и при загадочных обстоятельствах отправили в Таджикистан знаменитого московского активиста Иззата Амона, который возглавлял НПО "Центр таджиков в Москве" и оказывал поддержку многочисленной диаспоре таджиков, проживающих в России. Несмотря на то, что сначала российские суды отрицали свою причастность к этому делу, Иззату Амону аннулировали российское гражданство. Также, после того, как Амона против его воли доставили в Душанбе, ему были предъявлены уголовные обвинения в мошенничестве.[78] Что касается причины высылки Амона в Таджикистан, то было высказано несколько возможных предположений, среди которых была и его постоянная критика режима в социальных сетях, а также то, что еще в 2019 году он вынашивал идею о создании политической партии (что в сочетании с его популярностью среди сообществ мигрантов могло рассматриваться как политический риск), хотя другие говорили о его возможном (незначительном) расположении к ПИВТ, которое он выказывал партии до момента ее запрета в 2015 году.[79] Также высказывалось предположение о том, что за решением о высылке стояли именно россияне, которым надоела гражданская активность Амона, которая шла вразрез с  тем, как они обращались с представителями таджикской диаспоры.[80] Дело Амона еще раз делает акцент на тесных рабочих отношениях, которые установились между российскими властями и Государственным комитетом национальной безопасности Таджикистана (ГКНБ). Они основываются на общем подходе к политическому инакомыслию и на искренних опасениях того, что в сообществе диаспоры произойдет радикализация, у которой будет связь с такими насильственными группами, как ИГ (кроме сирийцев и иракцев, таджики составили наибольшее количество из числа борцов за ИГ).[81] Однако, в течение многих лет борьба с экстремизмом позволяет как таджикским, так и российским спецслужбам открыто депортировать в Таджикистан (как законными, так и незаконными средствами) активистов, которые ведут ненасильственную деятельность. Как рассказывает автор в своих предыдущих публикациях, в более широком плане Таджикистан использует систему Интерпола для того, чтобы попробовать заставить политических оппонентов вернуться в страну. При этом иногда западные правительства готовы согласиться с запросом или готовы не обратить внимание на потенциальные последствия.[82] В случае с Хизбулло Шовализодой, предполагаемым членом ПИВТ, правительство Австрии отклонило его ходатайство об убежище и депортировало его обратно в Таджикистан. Хотя в конечном итоге Верховный суд Австрии отменяет это решение и ссылается на то, что на тот момент были нарушены процедуры и отсутствовала соответствующая информация о текущей ситуации с правами человека в Таджикистане, Шовализода уже был в Таджикистане и его посадили на 20 лет по обвинению в членстве в запрещенной группе и ряду других связанных с этим обвинений.[83] Как уже отмечалось выше, общей чертой подхода режима к инакомыслию является давление на членов семьи активиста, который находится в изгнании. Хумайра Бахтияр, бывшая журналистка "Азия-Плюс", столкнулась с давлением на ее семью: милиционеры пригрозили увольнением ее отцу и брату в случае, если она не вернется домой.[84] За день до выступления активистки Шабнам Худойдодовой на сессии конференции по человеческому измерению, организованной ОБСЕ БДИПЧ , девятилетняя дочь Худойдодовой, которая живет в Таджикистане у бабушки с дедушкой, столкнулась с нападками со стороны школьников, учителей, местных чиновников и телевизионщиков, которые пришли в класс девочки и обвинили ее в том, что она является "дочерью террористки" и "врага народа", а затем преследовали ее до дома. На следующий день какая-то другая группа людей совершила физическое нападение на племянницу Худойдодовой. В конце ноября 2020 года отца и брата Фатхуддина Саидмухидинова допросили в ГКНБ. Там же им сказали оказать давление на Саидмухидинова, чтобы тот закрыл свой блог, свой канал в YouTube, и свои аккаунты в социальных сетях. Более того, он не должен был связываться с другими оппозиционными активистами. В качестве доказательства о совершении должностного преступления ГКНБ также использовала его предыдущее участие в конференции по человеческому измерению, которую организовала ОБСЕ БДИПЧ.[85] Цель предельно ясна – в какой-бы точке мира не находились активисты, полностью изолировать и заставить их прекратить свою деятельность. Шаги, предпринимаемые правительством, включают в себя четкое предупреждение о том, что не следует пытаться помогать тем, кто ведет активную деятельность против государства, т.к. это может сказаться на работе, средствах к существованию и свободах. Людей также пугают тем, что их родственников будут преследовать по закону. Даже пожилые люди не застрахованы от такого давления: подобный случай произошел с Дониером Набиевым, бывшим членом ПИВТ 80-и лет, которого арестовали в августе 2020 года, а затем на 7 лет посадили за то, что он оказал небольшую финансовую помощь семьям политических заключенных.[86] В своей статье Фавзия Назарова и Нигина Бахриева рассказывают о том, что пытки и жестокое обращение (в том числе сексуальное насилие) со стороны сотрудников правоохранительных органов являются серьезной проблемой при задержаниях и в тюрьмах. Эта тема остается одной из немногих областей, в которой местным правозащитникам разрешается проявлять активность. Функционирует Коалиция против пыток, которая при отсутствии у Международного Комитета Красного Креста какого-либо независимого доступа в тюрьмы или другие места лишения свободы в некотором роде может проводить свои собственные расследования на местах (иногда совместно с Управлением омбудсмена по правам человека).  Несмотря на рекомендации Комитета ООН против пыток (КПП), Комитета по правам человека (КПЧ) и Специального докладчика по вопросу о пытках, в Таджикистане отсутствуют по-настоящему независимые механизмы, которые могли бы расследовать нарушения и привлекать виновных к ответственности. Нынешний омбудсмен разрешает только два процента дел (любого типа), которые к нему попадают.[87] КПП ООН также подверг критике отсутствие независимости и активности среди сотрудников кабинета омбудсмена.[88] Гражданское обществоГражданское общество Таджикистана стало центром международного внимания после окончания Гражданской войны. Многочисленные международные НПО и доноры поддержали местные инициативы, направленные на восстановление страны и решение проблем, связанных с последствиями Гражданской войны. Предыстория страны и продолжающаяся консолидация режима предоставили некоторое пространство для гражданских свобод как внутри НПО, так и среди широких слоев населения (в том числе и в академических кругах). Ряд международных НПО присутствует в стране и по сей день. Они работают над проектами в области развития (включая водоснабжение и санитарию, а также сокращение бедности) и инициативами в области построения мира. Например, в стране действуют британские НПО, среди которых: Oxfam, Save the Children, Saferworld и International Alert.[89] Даже Фонды "Открытое общество" смогли сохранить офис в стране, в отличие от многих других мест в Центральной Азии.[90] Однако, как было описано выше, по мере укрепления контроля режима происходило сокращение гражданского пространства, которое сопровождалось непрерывным применением стратегии "подавить, уступить и использовать", которую применял режим. От гражданского общества остался только сектор, который ходит на цыпочках вокруг режима, и который должен быть все более осторожным в плане своих высказываний; который пытается сохранить свои позиции внутри ужесточающихся границ, установленных для допустимого поведения; который следит за тем, какие границы режим не позволит пересекать, и какие границы могут сдвинуться в любой момент; и который хорошо осведомлен о той мрачной судьбе, которая может ожидать тех, кто навлечет на себя недовольство режима. Прямая критика президента, его семьи или определенных аспектов особенностей режима недоступны для тех, кто стремится избежать закрытия своих организаций или еще чего похуже. Крайняя нищета, которая царит в стране, по-прежнему указывает на широкий спектр возможностей, которые местное и международное гражданское общество могут использовать для работы по улучшению жизни граждан Таджикистана теми способами, которые не напрямую конфликтуют с режимом. Однако, тем, кто работает в более правовой сфере, приходится сужать фокус до менее скандальных тематик, таких как поддержка детей с ограниченными возможностями или до тематик, которые относятся к тем немногим областям – к примеру, работа Коалиции против пыток, – где все еще есть место для критики практических недостатков, законодательства и проблем, которые включают в себя системы более низкого уровня – при этом, более острые политические вопросы должны тщательно избегаться. Поэтому вместо того, чтобы пойти по пути, который избрал Узбекистан при Каримове, когда при ужесточении своей власти режим либо закрыл, либо изгнал независимые НПО из страны, Таджикистан сохранил многие из этих групп на местах. Такая политика позволяет правительству указывать на присутствие НПО в стране, как на доказательство сохранения своей доброй воли. Режим использует их в качестве силы воздействия, которая существует из-за потенциальной угрозы закрытия всех НПО в будущем. Это сдерживающее средство используется тогда, когда международная критика усиливается, но в то же время режим всегда следит за тем, чтобы международное финансирование поступало в страну. Такой подход создает дилемму для ряда международных организаций, которым в той или иной степени приходится проявлять самоцензуру, или которые для того, чтобы сохранить официальное присутствие в стране, намеренно избегают потенциально спорной деятельности. В настоящее время подсчеты указывают на то, что в соответствии с требованием Министерства юстиции Таджикистана, в стране все еще официально зарегистрировано около 2800-3000 НПО, хотя некоторые из них похожи на неактивные, т.к. их функциональность приостановлена. Действующий закон "Об общественных объединениях" устанавливает ряд достаточно жестких бюрократических оперативных требований к НПО, которые включают в себя требования о публикации подробных финансовых отчетов на веб-сайтах организаций (согласно законодательству, наличие веб-сайтов является обязательным для организаций, несмотря на то, что не многие из них могут себе это позволить). Но, возможно, самым важным требованием является раздел о регистрации и одобрении иностранного финансирования. [91] В соответствии с "разделом 2 статьи 27 об источниках формирования имущества общественного объединения", все иностранное финансирование подлежит регистрации в "Реестре гуманитарной помощи общественным объединениям Республики Таджикистан". Правительство Таджикистана утверждает, что данное требование является частью работы по борьбе с терроризмом. Однако, оно обеспечивает государству эффективную возможность наложить вето на те проекты, реализация которых дальше ему нежелательна. В докладе "Обсерватории по защите правозащитников" за 2019 год подробно описывается, как проверки налоговых органов, Министерства юстиции (в случае НПО, зарегистрированных как "Общественные объединения") и других государственных органов используются в качестве инструмента для преследования НПО и их сторонников.[92] Учитывая экономическую ситуацию и характер политического контроля в стране, возможности для увеличения их внутренней доходной базы ограничены, что сопряжено со значительными рисками, с которыми могут столкнуться потенциальные местные доноры. Помимо формального сектора НПО, статья Парвиза Муллоджанова отмечает, как пандемия помогла катализировать новые формы общественной мобилизации с помощью неформальных ассоциаций и групп, которые были организованы онлайн, и которые помогли в сборе средств, а также в предоставлении волонтеров, оказавших помощь в областях, которые расширили возможности как государственных, так и классических НПО. Важно будет увидеть, как это будет развиваться в течение последующего года, и в какой степени они смогут сохранить свою свободу действий, т.к. кое-кому в государстве от такой свободы действий явно не по себе. Подобная самоорганизация общины основывается на традициях "хашар", коллективного общинного труда (хотя иногда и под давлением местных чиновников), который часто использовался в прошлом для заполнения пробелов государственного обеспечения.[93] Свобода СМИКак и в случае с другими свободами в Таджикистане, в последние годы ситуация со свободой СМИ существенно ухудшилась. Согласно Индексу свободы прессы, который составляет и публикует организация "Репортеры без границ", рейтинг свободы прессы Таджикистана в 2021 году снизился со 115-го места, которое страна занимала в 2014 году, до 162-го. Общее количество стран – 180.[94] На данный момент медиа-агентство "Азия-Плюс" остается единственным более или менее независимым новостным порталом (сюда входят веб-сайт, служба новостей, радиостанция и газета), хотя оно и соблюдает определенную степень самоцензуры.[95] Однако, почти все время на протяжении последних двух лет правительство блокировало сайт информагентства. Также, по данным ОБСЕ, сайт был заблокирован и во время выборов президента в 2020 году.[96] В декабре 2020 года "Азия-Плюс" сообщили, что они должны освободить свои офисы в здании, которое полностью принадлежит правительству.[97] На другие независимые СМИ давили, чтобы эти СМИ самоликвидировались. Например, после многолетних преследований в 2019 году была вынуждена закрыться независимая газета "Озодагон".[98] В феврале 2020 года Верховный суд Таджикистана официально запретил независимый новостной сайт Akhbor.com. Причиной этого стало освещение информации об оппозиционных группах, находящихся в изгнании, среди которых была и ПИВТ. Эту информацию "Ахбор" освещал в рамках ряда вопросов повестки дня, в силу чего суд постановил, что новостной сайт предоставлял "платформу для террористов и оппозиционных групп, проживающих в изгнании".[99] Двумя годами ранее из-за многочисленных попыток заблокировать сайт в Таджикистане доступ к нему можно было получить только через VPN.[100] Сайт принял решение о своем закрытии с ноября 2020 года, т.к. давление на организацию не прекращалось, и оказывалось непосредственное давление на семью основателя "Ахбор" Мирзо Салимпура. Также, риску судебного преследования подвергались и те, кто читал публикации на сайте.[101] В связи с закрытием Akhbor, был создан новый новостной сайт Bomdod.com со штаб-квартирой в Праге. Его контент содержит аналогичный набор освещаемых новостей. Частью хитрой игры в кошки-мышки со службами безопасности стали каналы, открытые представителями таджикской диаспоры на YouTube и в других социальных сетях. Их завели для привлечения местных подписчиков. Тем не менее, скорость интернета остается медленной, а цена высокой, хотя интернет-пакеты для мобильных телефонов включают в себя бесплатный доступ к определенным приложениям социальных сетей.[102] Телевидение (как государственное, так и частное), а также местные печатные издания все еще полностью курируются режимом. В 2010-х таджикская служба Радио Свобода/ Радио Озоди (канал на YouTube насчитывает 1,39 млн подписчиков, страница в Instagram – 1,1 млн подписчиков, а аккаунт в Facebook – 315 484 подписчика) в течение нескольких лет пыталась найти правильный баланс, пока ходила по краю пропасти, и пыталась сохранить способность действовать и говорить открыто непосредственно в Таджикистане.[103]В 2019 году, когда прошло несколько лет, и ропот недовольства стал слишком явным, служба радио "Свобода" подверглась длительной критике из-за подозрений в том, что директор таджикской службы Соджид Джахфаров и директор центральноазиатских программ Аббас Джавади не дали ход нескольким критическим статьям о правящей семье, а также препятствовали репортажам о ПИВТ и других группах, находящихся в изгнании. Их также обвинили в связях с бизнес-империей Хасана Асадуллозоды, и в том, что при них был заключен контракт с радиостанцией, принадлежавшей Асадуллозода, а также в том, что местные офисы Озоди  были расположены в здании, предположительно принадлежащем Асадуллозода.[104] Сразу после того, как происходящее было опубликовано в Eurasianet, Джахфаров и Джавади увольняются в свете общественного мнения, высказанного международными экспертами по стране (на эту тему высказался и Эдвард Лемон, чья публикация есть в этом сборнике статей).  [105] В то время как детальные заявления, сделанные Eurasianet и академиками, убедительно указывают на то, что только для того, чтобы сохранить официальное присутствие на местах модель поведения этих редакторов вышла за рамки самоцензуры (в отличие от Узбекистана и Туркменистана, где журналистам приходится действовать скрытно), после реформ в Озоди местные власти удвоили свои усилия по выдаче отказов или задержке в предоставлении журналистской аккредитации таджикским журналистам – сотрудникам канала.[106] По поводу того, что таджикское правительство старается ограничить контроль международных организаций и поэтому оказывает определенное влияние на эти организации, следует отметить, что Таджикистан сыграл ведущую роль в том, чтобы воспрепятствовать продлению мандатов у Представителя ОБСЕ по вопросам свободы СМИ Арлема Дезира и Директора Бюро по демократическим институтам и правам человека (БДИПЧ) ОБСЕ Ингибьерг Сольрун Гисладоттир. Это произошло после того, как обе организации выступили с критикой слабых показателей в области прав человека в стране.[107] В статье, подготовленной Энн Сандер-Плассманн и Рэйчел Гасовски, освещаются дополнительные проблемы, с которыми сталкиваются журналисты, которые пытаются справиться с системой. Авторы статьи рассказывают о том, как журналисты становятся объектами так называемых "профилактических бесед" со службами безопасности, которые проводятся для того, чтобы заставить журналистов следовать линии правительства. В случае неповиновения журналистам угрожают отзывом аккредитации, лицензии СМИ, дополнительными налоговыми проверками, давлением на членов семьи и потенциальным уголовным или гражданским преследованием. Сандер-Плассманн и Гасовски отмечают, что несмотря на частичное освобождение от уголовной ответственности за клевету, принятое в 2012 году, законодательство до сих является карательным относительно "публичного оскорбления или клеветы в отношении Президента Республики Таджикистан" и "оскорбления Лидера нации, совершенного с использованием печати, сети интернет или других средств массовой информации",– такие случаи караются лишением свободы сроком до пяти лет и потенциальным двухлетним сроком за "оскорбление должностного лица". Еще авторы статьи отмечают пространный текст положений и частое произвольное применение ограничений в отношении терроризма и экстремизма, а также произвольное применение статьи 189 Уголовного кодекса, которая предусматривает наказание сроком до 12 лет за "разжигание национальной, расовой, местной или религиозной розни", потенциальное применение которой используется для замалчивания информирования населения и при других формах инакомыслия.[108] В последние годы несколько громких дел, заведенных против журналистов, привлекли внимание международного сообщества. Хайрулло Мирсаидова, журналиста-расследователя и сатирика сначала арестовали в декабре 2017 года, когда он опубликовал открытое письмо с критикой должностных лиц, проживающих в его родном Согде. Предварительный приговор предусматривал 12 лет тюремного заключения за растрату. Однако, после международной кампании под лозунгом #FreeKhayrullo власти освободили Мирсаидова по апелляции, хотя согласно решению судов, условием его освобождения стало требование выплатить штраф в размере 8500 долларов США, выполнение общественных работ и двухгодичная ежемесячная выплата одной пятой части зарплаты Мирсаидова в пользу государства.[109] В конце концов, Мирсаидов нарушает эти условия и бежит в Грузию, а затем в Польшу. Его заочно приговорили к восьмимесячному тюремному сроку.[110] В 2020 году арест журналиста "Озодагон" Далера Шарипова вызвал такой же протест со стороны мирового сообщества. Шарипова задержали по обвинению в экстремизме по причине того, что он писал о проблемах свободы совести, обсуждал оппозиционные группы, запрещенные в стране, а также хранил материалы, которые, возможно, были связаны с организацией "Братья-мусульмане", которая запрещена в Таджикистане.[111] В конечно итоге, несмотря на давление со стороны Сената США и других международных органов, Шарипов отсидит в тюрьме год .[112]Хумайра Бахтияр, бывшая журналистка "Азия-Плюс", о которой говорилось выше, столкнулась не только с сильным давлением на членов ее семьи, которые так и живут в Таджикистане, но и с тем, что на протяжении нескольких лет она была объектом скоординированной онлайн травли.[113] Кампания по ее дискредитации началась с нападок со стороны фейковых аккаунтов в Facebook (2013-2015 гг.). Затем в ней приняли участие проправительственные молодые люди (2015-2017 гг.), в том числе и студенты, которым, вероятно, платят за троллинг. Затем, давление стало оказываться со стороны представителей диаспоры (которых, возможно, соблазнили обещаниями о том, что их имена будут удалены из черного списка или о том, что им заплатят). Как в своей статье отмечают Олег Антонов, Эдвард Лемон и Парвиз Муллоджанов, часто такие попытки по очернению и преследованию в интернете могут быть связаны с так называемой "Фабрикаи чавоб" ("Фабрика ответов"). Авторы статьи говорят о том, что правительство " в своей миссии по надзору за интернетом заручилось поддержкой «добровольцев»". Эта поддержка, в особенности, исходит от учителей, профессоров и государственных служащих, на которых оказывают давление или которым платят за создание поддельных аккаунтов, используемых для критики оппозиции. Расследование Радио "Свободная Европа"/ радио "Свобода", которое разоблачило систему, показало, что в 2019 году, вероятно, как минимум 400 человек были членами "Фабрики троллей", известной как "Аналитическая информационная группа" при Министерстве образования.[114] Сообщали, что в своих попытках дискредитировать журналистов, которые занимались освещением информации внутри Таджикистана, "Фабрика ответов" проявила себя активно в подготовке и публикации ответов. Так произошло и в случае с журналистом Абдулло Гурбати, а также тогда, когда были совершены разные попытки по дискредитации прошлого молодого кандидата в президенты Фаромуза Иргашева.[115] Верховенство законаИз вышесказанного следует, что характер и возможности государственной власти подразумевают, что в Таджикистане существуют значительные проблемы, связанные с верховенством закона. В докладе Международной комиссии юристов "Без сдержек и противовеса: судебная система Таджикистана" говорится о том, как предыдущие усилия по реформированию судебной системы привели к ограниченным результатам. Из доклада следует, что почти всегда в уголовных судах выносятся обвинительные приговоры. Также там показывается, что низкая заработная плата судей приводит к тому, что судьи становятся открытыми для коррупции. В нем также рассказывается о том, что те, кто находится у власти, злоупотребляют механизмами продвижения по службе. Поэтому Комиссия выступает за сокращение полномочий председателей судов и повышение активности и независимости Ассоциации судей.[116] Как и во многих правовых системах Центральной Азии, доминирующая роль в системе отводится Генеральной прокуратуре. Суды, в основном, следуют подходу, который устанавливает прокурор. При этом, по словам правительства США, работа органов правопорядка в Таджикистане страдает от "нехватки ресурсов, низких зарплат и недостаточной подготовки, [что] приводит к высокому уровню коррупции и непрофессионализму, которые возникают среди правоохранительных органов".[117] При этом часто ГКНБ берет на себя ведущую роль в борьбе с критиками режима и уделяет основное внимание предотвращению любой проблемы, которая может помешать статусу-кво. Как уже отмечалось выше, адвокаты-правозащитники и другие специалисты, которые занимаются защитой оппонентов режима, подвергались безжалостному давлению. Также, было много случаев, когда из-за их подзащитных самих адвокатов и других защитников оппонентов арестовывали и сажали в тюрьму.[118] В их число входит и Шухрат Кудратов, названный "Правозащитником года" в 2011 году. Кудратов провел 4 года в тюрьме, и, в конце концов, его освободили. Теперь Кудратову запрещено заниматься юридической практикой.[119] РелигияАтмосферу крайнего ограничения свободы вероисповедания в стране создают наследие Гражданской войны, светско-националистическое формирование таджикской идентичности, которое проводит режим Рахмона, репрессии против исламски настроенных политических движений, настоящие проблемы, связанные с радикализацией (Гражданская война, близость к Афганистану и ситуация в стране) и укоренившаяся враждебность к деятельности, которая ведется без надзора или контроля государства. Комиссия США по вопросам международной свободы вероисповедания относит Таджикистан к числу 14 стран, которые вызывают особую озабоченность, и отмечает, что "и без того неутешительные показатели правительства Таджикистана в области свободы вероисповедания продолжают ухудшаться".[120] Официальная религиозная деятельность, которая санкционируется государством, находится под контролем Комитета по делам религии при Правительстве Республики Таджикистан. Комитет курирует Совет улемов Исламского центра Таджикистана, группу религиозных лидеров, которые координируют религиозную деятельность большинства мусульман-суннитов. Из-за того, что в 2010 году произошли изменения в системе и ряд религиозных лидеров был устранен, местные имамы стали более зависимыми от структур светского государства.[121] Большинство памирцев Горно-Бадахшанской автономной области являются последователями исмаилитской религиозной традиции. До сегодняшнего дня Фонд Ага Хана – основной игрок в вопросе развития региона (основателем и руководителем Фонда является мировой религиозный лидер исмаилитов) – допускает некоторую независимость. [122] В Таджикистане практика официального ислама сопряжена с рядом ограничений. Лица младше 18 лет могут посещать мечети только во время религиозных праздников и на похоронах. Они не могут посещать регулярную пятничную молитву.[123] За последние 10 лет значительно ограничили количество строящихся мечетей. Многие мечети были вынуждены закрыться. Также закрылись религиозные школы, раннее поддерживаемые государством.[124] Как и в некоторых соседних центральноазиатских странах, в Таджикистане действует фактический запрет на ношение хиджабов в общественных местах. Он работает через ограничения, которые существуют в дресс-коде обязательном для образовательных учреждений и государственного сектора. Также, существует неформальное давление со стороны милиции и других должностных лиц, которые строго регулируют признаки выраженной религиозности, что иногда может проявляться через давление на мужчин, когда их заставляют подстричь или отрезать длинные бороды.[125] В сельских районах масштабы такого неформального давления ниже, чем в городских. Как описано выше, расправа над религиозными группировками, которые выходят за рамки государственного контроля, может быть жестокой. Для мусульман это не только политические сторонники (относительно умеренные в политическом отношении) ПИВТ, сторонники запрещенных ненасильственных экстремистских групп, таких как "Хизб ут-Тахрир" (которых жестоко преследовали особенно в 2000-х) и "Братья-мусульмане" (в апреле 2021 года к тюремному сроку от пяти до 23 лет были приговорены 117 человек, которых подозревали в членстве в этой группировке), но также и сторонники насильственного экстремизма и вооруженных групп, к которым относятся Исламское движение Узбекистана, Аль-Каида и ИГ.[126] На фоне ограничений по регистрации религиозных групп, из-за которых многие независимые религиозные группы не могут получить юридическое признание, с аналогичным давлением со стороны государства сталкиваются протестантские группы, которые стремятся всех обратить в свою веру, и Свидетели Иеговы.[127] Свидетели Иеговы также подвергаются судебному преследованию, если их члены отказываются от обязательной службы в вооруженных силах Таджикистана по соображениям совести.[128] Таким образом, в светско-националистическом видении Таджикистана у Рахмона присутствует осуждение и частое ограничение властями праведного ислама. Однако, власти принимают более распространенный, культурный или "народный" ислам, в котором ислам является социальным идентификатором, компонентом таджикской национальной идентичности и основой для поддержки традиционализма и культурного консерватизма (без приверженности регулярной молитве или строгому соблюдению религиозных законов).[129] Права женщин и меньшинствВ таджикском обществе широко распространено традиционное и светско-консервативное отношение к вопросам пола и сексуальности, которые являются частью подхода Президента к формированию постсоветской таджикской идентичности. Примером подобного подхода, который свидетельствует о более широкомасштабной картине, является то, как Международный женский день 8 марта, который во время существования СССР отмечали в Таджикистане, в 2009 году был переименован правительством Таджикистана в "День матери". Подобный подход показывает, что институты государственной власти преимущественно изображают женщин в роли матерей и воспитательниц. Такая картина наблюдается и в динамике многих местных общин.[130] В Таджикистане представительство женщин на официальных должностях остается относительно низким – хотя показатели лучше, чем в некоторых из соседних стран. 14 женщин-депутатов заседают в Маджлиси намояндагон (Ассамблея представителей), которая является Нижней палатой парламента и состоит из 63 человек.[131] Восемь из 31 членов Национального собрания (Верхняя палата парламента) являются женщинами, при том, что три члена Кабинета министров – женщины: заместитель премьер-министра Сатториен Амонзода, министр труда, миграции и занятости населения Амонзода Шоди и министр культуры Давлатзода Давлат.[132] В условиях сильного социального давления ранние браки в Таджикистане являются обычным явлением. Хотя в 2011 году законодательно повысили брачный возраст до 18 лет, в сельских общинах все еще остается проблема принуждения девочек к вступлению в исламский брак, который не признается государством. Также, там имеют место случаи похищения невест и принудительного брака.[133] Средний возраст, в котором женщины впервые выходят замуж, – 20 лет и 2 месяца.[134] Обычно от женщины ждут, что после замужества она переедет в дом своего мужа и под контролем родителей мужа будет заботиться о всей семье. Наибольшее давление оказывается на самую младшую невестку (арус). Нестабильная ситуация с занятостью населения действует на женщин по-разному. Недостаток возможностей на местах создает определенную степень социального давления на женщин, которые присоединяются к местным работникам. Однако, явным большинством трудовых мигрантов из Таджикистана являются мужчины, что означает, что женщины играют большую в сельских общинах, когда занимаются управлением "приусадебных садово-огородных участков" и дехканскими хозяйствами.[135] Профессиональных услуг по уходу за детьми дошкольного возраста не хватает. Зачастую они недоступны для многих семей, и это является еще одним препятствием для включения женщин в число официально занятых. В вопросе ношения хиджаба государство активно поощряет и фактически принуждает женщин к ношению консервативного, но светского стиля одежды (неофициальный Кодекс одежды), а Министерство культуры публично пропагандирует кампании против ношения черного, хиджаба или коротких юбок. Также, оно пропагандирует ношение традиционной одежды в национальном стиле. В своей статье Фавзия Назарова и Нигина Бахриева рассказывают о мучительном физическом, сексуальном и психологическом насилии, с которым сталкиваются некоторые женщины, когда попадают в систему уголовного правосудия (в качестве подозреваемых, жертв и свидетелей). Также они рассказывают о том, как отношение во всем обществе заставляет жертв испытывать чувство стыда и отверженности. В более широком смысле, насилие в семье – это та проблема, которую правительство Таджикистана и значительная часть общества стараются сгладить. Обследование, которое правительство провело вместе с Оксфам, показало, что 97 процентов мужчин и 72 процента женщин считают, что к насилию в семье нужно относиться терпимо, т.к. это поможет в предотвращении распада семьи.[136] Правительство не ведет полную всестороннюю отчетность поступающих жалоб на насилие в семье. Однако, НПО отслеживают рост зарегистрированных случаев, и молодежь Таджикистана все чаще начинает говорить о нем публично.[137] Аналогичным образом, женщины стали более открыто высказываться против проблемы сексуальных домогательств, которая широко распространена в обществе. Однако, реакция властей остается весьма неоднозначной.[138] В то время как в Узбекистане и Туркменистане гомосексуализм остается незаконным, в Таджикистане он был исключен из числа уголовно наказуемых дел в 1998 году. Однако, таджикское сообщество ЛГБТИ по-прежнему сталкивается с систематической дискриминацией, а также сильным социальным давлением, из-за которого представителям сообщества приходится скрывать свою идентичность.[139] В стране нет НПО, которые могли бы открыто выступать за права представителей ЛГБТИ, а также защищать их от системы, в которой отсутствует правовая база для борьбы с дискриминацией в отношении сообщества. По сообщениям "Международного партнерства за права человека", известно, что милиция и местные чиновники "избивали, насиловали и эксплуатировали" членов сообщества.[140] Издевательства включали в себя принуждение представителей ЛГБТИ сообщества к прохождению медицинских осмотров (на основании ограничения распространения заболеваний, передающихся половым путем), сексуальное и физическое насилие, шантаж и вымогательство (включая подставы, целью которых становились более зажиточные члены сообщества). Власти неоднократно опровергали утверждения о том, что для того, чтобы снизить потенциальный риск распространения ВИЧ, чиновники создали реестр членов ЛГБТИ сообщества.[141] ЖильеКак отмечалось выше и как следует из статей Ксении Мироновой и Шоиры Олимовой, подозрения на коррупцию на государственном и местном уровне, а также политический характер деятельности строительной отрасли помогают сформировать сектор, который изо всех сил пытается удовлетворить потребности простого народа. Иногда быстрые темпы физических изменений в Душанбе и, в какой-то степени, в других крупных городах оказывали негативное влияние как на городское наследие, так и на права жителей, которые уступают интересам влиятельных людей. Частью подхода правительства к планированию современного образа Таджикистана является реконструкция городского ландшафта. С этой целью правительство использует значительные объемы инвестиций, поступающие из Китая и Саудовской Аравии. Тяжелой техникой сносят исключительно здания советской эпохи, чтобы на их месте были построены новые здания – процесс национального строительства через строительство.[142] Наряду с заменой ветшающих многоквартирных домов на более высокие новые дома (разного качества строительства) власти снесли и популярные здания, среди которых театр им. Маяковского и кинотеатр "Джоми". На месте снесенных зданий власти не спешат строить что-то. [143] Рынок Шохмансур (в народе "Зеленый базар") снесли в 2017 году. Возможно, это сделали для того, чтобы у торгового центра Ашан, который не так давно открыли неподалеку, не было особой конкуренции.[144] Стране было бы выгодно разработать эффективную систему комплексной регистрации и защиты объектов, представляющих архитектурную и историческую ценность, до того, как тяжелая техника все это снесет, поскольку, несмотря на давление общественности, власти Душанбе определили список только из 15 зданий со всего города, которые стоят того, чтобы их наследие было сохранено.[145] Наши авторы отмечают, что хотя вопросы незаконного сноса домов и принудительного выселения все еще могут создать проблему, теперь ситуация уже не такая критическая, как это было несколько лет назад. В какой-то степени режим признает, что в этой проблеме кроется возможный стимул для недовольства, поэтому по большей части он обеспечивает выплаты хотя бы некоторой компенсации даже в тех случаях, когда процессы, посредством которых происходит реконструкция, остаются непрозрачными. По словам Мироновой, "властям следует организовать общественные слушания на тему реконструкции и перепланировки столицы Таджикистана и других городов, а также обеспечить гражданскому обществу доступ к Генеральным планам Душанбе и остальных городов" соответственно. Также, чтобы проследить вертикаль ответственности, необходимо предоставить официальную дополнительную информацию о том, какие компании реализуют конкретные проекты. Миронова также говорит о все еще актуальных проблемах, которые связаны с системой прописки – необходимость регистрации своего местожительства в местном отделении милиции. Без регистрации могут возникнуть сложности с доступом к медицинской помощи, образованию, открытию банковского счета или даже покупкой сим-карты. В настоящее время процедура регистрации дискриминирует тех, кто не может приобрести собственное жилье по месту жительства и работы, при этом возможность временной регистрации остается. Так что картина неоднозначная. Этот процесс все еще создает дополнительные возможности для процветания коррупции в милиции.[146] Пограничные конфликты Из-за распада Советского Союза на различные национальные государства этнически смешанные общины, проживающие на территории Ферганской долины и на близлежащих территориях, столкнулись с определенными новыми проблемами. До обретения независимости у административных границ Советских Социалистических Республик было ограниченное реальное влияние на местах. Также была общая валюта, язык (русский), экономические и транспортные связи, а также другая инфраструктура, которая не нуждалась в жестком разделении в соответствии с национальными границами. После приобретения независимости возникли серьезные проблемы с точным определением того, где на самом деле проходят границы (в том числе и посреди дорог), а также усугубились проблемы, связанные со сложным характером местного контроля. В Таджикистане есть два эксклава – Ворух и Лолазор (бывший Кайрагач), которые полностью окружены территорией Кыргызстана, а также Сарваком, который расположен внутри Узбекистана. С течением времени создание новой инфраструктуры национального уровня, которая фокусируется на объединении людей, проживающих в одной стране, переход от общих рынков и общей валюты в экономике, а также отказ от русского, как от языка межэтнического общения, поспособствовали сокращению органического (дружественного) общения между людьми. В последние годы на границе между Таджикистаном и Кыргызстаном наблюдается особая нестабильность, для которой характерно, что граждане решают свои локальные проблемы с применением некоторого насилия. Иногда из-за решения этих проблем возникают небольшие стычки между пограничниками. Время от времени пограничники также пытаются вымогать деньги у граждан другой страны. В настоящее время расстояние только в 519 км от всей границы между Таджикистаном и Кыргызстаном протяженностью в 972 км разграничено и демаркировано.[147] С тех пор, как прошлой осенью к власти пришло новое правительство Кыргызстана, в ответ на инициативы, выдвигаемые президентом Узбекистана Мирзиеевым, было заявлено о желании урегулировать нерешенные пограничные споры с соседними странами. Фактически в конце марта председатель Комитета национальной безопасности Кыргызстана Камчыбек Ташиев с гордостью заявил о соглашении по урегулированию вопросов на узбекско-кыргызской границе: “Вопрос по границам с Узбекистаном решен на 100%. Были сложные вопросы, но в ходе переговоров они решены. Спорных вопросов не осталось”.[148] На практике это соглашение быстро развалилось из-за давления со стороны кыргызов, живущих на приграничной территории. При составлении соглашения их мнение о переезде не учитывалось. Также в конце марта Ташиев открыто предложил, чтобы Таджикистан отдал Ворух под контроль Бишкека, а в обмен было предложено 12 000 гектаров земли, расположенной на территории кыргызской провинции Баткен. Сразу за этими высказываниями вблизи упомянутых районов кыргызы провели военные учения.[149] В начале апреля Рахмон отправился в Ворух, чтобы заверить жителей Воруха в лояльности Душанбе по отношению к ним. Президент открыто опроверг план Ташиева.[150] Пререкания подобного рода, которые ведутся на глазах у народа и никак не могут привести к общему мнению о статусе границ, создают контекст для самых ожесточенных столкновений, которые когда-либо происходили между двумя странами. Искра вспыхнула 28 апреля 2021 года, когда между местными жителями Исфаринского (Таджикистан) и Баткенского (Кыргызстан) районов разгорелся спор из-за видеокамеры, которую (на своей территории) установили таджики для того, чтобы наблюдать за водозаборной станцией (которая расположена на территории Кыргызстана) и является частью ирригационной системы обеих стран. Высказывались опасения о том, что кыргызы смогут поменять водоснабжение, что негативно скажется на воде, поступающей в Таджикистан. Вода – критически важный ресурс для страны, где только у 36 % населения есть доступ к безопасной питьевой воде. А ирригационные системы нужны для того, чтобы засушливые сельскохозяйственные угодья стали пригодными для ведения сельского хозяйства. Эти вопросы остаются горячей темой, и из-за них между местными возникают постоянные споры.[151] Для Таджикистана сильная реакция правительства на события в апреле оказалась нетипичной. Возможно, она возникла из-за того, что местное население критиковало вопрос о контроле в регионе. На следующее утро (29 апреля) между пограничниками обоих государств произошла перестрелка. Ситуация быстро накалилась, и Таджикистан мобилизовал свои регулярные вооруженные силы, чтобы совершить вторжение в Кыргызстан. Во время вторжения использовались ракеты, выпущенные с боевых вертолетов, минометы, а также тяжелая бронетехника. В общей сложности, по обеим сторонам границы произошло 17 столкновений. Хотя имущество было уничтожено по обе стороны границы, большая часть ущерба пришлась на сторону Кыргызстана.[152] Несмотря на недавнее давление, и в отличие от своих таджикских коллег, СМИ Кыргызстана все еще сохраняют ощутимую свободу. Им удалось активно осветить разрушения на кыргызской стороне, а также оказать публичное давление на правительство Кыргызстана, чтобы последнее отреагировало на произошедшее. У Таджикистана ушло гораздо больше времени на то, чтобы сделать официальное заявление. В нем практически отсутствовала информация о том, сколько человек было убито и ранено. Поэтому в интернете поползли слухи о том, что же произошло на самом деле, и кто именно погиб. Также, было много обвинений. К 6-му мая в двухстороннем официальном заявлении сообщили о 36 погибших с кыргызской стороны и 19 погибших с таджикской стороны. Большинство погибших были гражданскими (включая детей). В начале конфликта 58 тыс. кыргызстанцев были эвакуированы из региона.[153] Несмотря на гибель людей, сдержанной оказалась и официальная реакция международного сообщества, хотя присутствие Рахмона на параде Победы 9 мая (празднование победы во Второй мировой войне) было расценено как публичное одобрение действий таджикского лидера со стороны Путина.[154] После завершения конфликта обе стороны предприняли серию депортаций и высылок представителей противоположной этнической принадлежности. Среди них были студенты университетов и граждане с двойным гражданством. Хотя у многих жителей приграничных районов есть двойное гражданство, это противоречит законодательству обеих стран (Кыргызстан отказывается от двойного гражданства с соседними странами, а Таджикистан признает двойное гражданство только с Россией). До последнего конфликта вопрос наличия таджикско-кыргызского гражданства оставался актуальным.[155] Международные отношенияМеждународные отношения Таджикистана главным образом строятся за счет взаимоотношений с Россией и Китаем. Выше рассказывается, что денежные переводы из России составляют значительную часть ВВП Таджикистана. А Китай – единственный крупнейший международный инвестор, которому принадлежит почти половина внешнего долга страны.[156] Таджикистан входит в возглавляемую Россией Организацию Договора о коллективной безопасности и Шанхайскую организацию сотрудничества, в которых с недавним ростом использования китайских технологий наблюдения особое внимание уделяется устойчивому сотрудничеству служб безопасности, в основе которого лежит общее понимание определения экстремизма, рассматривающее различных политических оппонентов.[157] В стране присутствуют военные базы России и Китая. Однако, Таджикистан до сих пор не присоединился к Евразийскому экономическому союзу, который сосредоточен вокруг России (членами ЕАЭС являются Кыргызстан и Казахстан, а Узбекистан к ключевому транзитному партнеру не относится). Присоединение Таджикистана к ЕАЭС существенно снизило бы доходы страны от таможенных сборов, но значительно улучшилось бы положение трудовых мигрантов – на фоне пандемии в отношении вопроса трудовых мигрантов появились разногласия.[158] В отличие от Узбекистана и Казахстана режим Рахмона практически не заинтересован в получении расположения со стороны Запада или в каком-то другом общественном мнении со стороны международного сообщества. Кроме того, в отличие от своих соседей, правящая элита Таджикистана вкладывает только маленькую часть своих денежных средств в рынок недвижимости США и Великобритании. Основные средства направляются в Дубай и Москву.[159] У Таджикистана не так много природных ресурсов или других экономических возможностей, которые могли бы привлечь западных инвесторов. Несмотря на существующие проблемы страны, именно существенные трудности в области развития, которые наблюдаются у страны с низким уровнем дохода, а также потребности в постконфликтной стабилизации и усилия по борьбе с радикализацией и контрабандой наркотиков, которые создают угрозу экспорта наркотиков за пределы страны, лежат в основе некоторой вовлеченности западных партнеров. Именно эти потоки финансирования обеспечивают некоторые из немногих (ограниченных) рычагов влияния на эффективность и поведение режима. В 2019 году общие расходы международной помощи в целях развития (МПР) на проекты в области развития составили 372,350 млн. долларов США. Однако большая часть инвестиций со стороны Китая и стран Персидского залива выходит за рамки этих официальных рамок.[160] ЕС и страны, входящие в его состав, предоставляют около 40 % от всего количества МПР. Сюда входят 63 % от общего количества финансирования учреждений, направленного на первичную медицинскую помощь, а также проекты для детей с ограниченными возможностями и проекты по подготовке учителей.[161] Стоит отметить, что почти на 100 миллионов евро ЕС сократил инвестиции, запланированные на 2014-2020 бюджетный цикл. Это было связано с тем, что правительство Таджикистана не выполнило свои обязательства.[162] В настоящее время прогресс в составлении нового "расширенного" Соглашения о партнерстве и сотрудничестве с Таджикистаном, которое Таджикистан запросил в 2019 году, движется очень медленно. Со второй половины 2020 года официальное открытие переговоров по-прежнему сдвигается.[163] США описывают свои отношения с Таджикистаном как отношения, основанные на "таких областях, как борьба с наркотиками, борьба с терроризмом, нераспространение ядерного оружия, а также региональное экономическое сотрудничество и безопасность".[164] В особенности, участие Таджикистана сформировалось в условиях давнишних обязательств США в Афганистане, после чего Таджикистан недавно появился в расширенном списке возможных стран, где после вывода американских войск из Афганистана может быть расположена новая военная база США. Однако еще до того, как будут рассмотрены проблемы местного управления, подобный выбор окажется проблематичным, т.к. Таджикистан сохраняет свое членство в ОДКБ и ШОС.[165] Министерство иностранных дел и международного развития Великобритании (FCDO), к которому перешли функции Министерства Великобритании по международному развитию (DFID), присутствует в стране в течение длительного времени. Основные проекты министерства – проекты в области развития. Однако на момент написания статьи было неясно, какое влияние окажет нынешнее существенное сокращение расходов Великобритании в составе МПР на присутствие Великобритании в стране, в том числе и на партнерские отношения с международными НПО, которые расположены в Великобритании. Международные финансовые институты являются крупнейшими донорами Таджикистана. В 2020 году тремя из пяти самых крупных доноров помощи стали Всемирный банк (152,561 млн. долл. США), Азиатский банк развития (50,934 млн. долл. США) и Европейский банк реконструкции и развития (28,814 млн. долл. США).[166] Как уже отмечалось выше, реакцией на пандемию COVID стало увеличение объема доступного финансирования со стороны Всемирного банка, Азиатского банка развития и МВФ, который предоставил почти 190 миллионов долларов США в виде фонда чрезвычайной помощи. Также, финансирование было предоставлено и со стороны Евразийского банка развития, который находится в Казахстане.[167] Пример Таджикистана наглядно демонстрирует не только некоторые проблемы, связанные с работой в стране, в которой присутствуют значительный уровень бедности, плохое государственное управление и повсеместная коррупция, но и некоторые нелегкие решения, которые касаются целей области развития и прав человека. Международные организации, которые хотят сохранить возможность работы на местах, должны проявлять определенную степень самоцензуры или, по крайней мере, намеренно избегать потенциально спорной деятельности, которая, к сожалению, является побочным результатом содействия узаконивания политической системы, которая в настоящее время существует в Таджикистане. Выводы к данной публикации содержат информацию о сложностях подобной балансировки. Также, там описывается возможный план дальнейших действий. Фотография Rjruiziii под лицензией Creative Commons (CC). [1] Камолуддин Абдуллаев и Кэтрин Барнс, Политика компромисса: мирный процесс в Таджикистане, апрель 2001 года, https://www.c-r.org/accord/tajikistan/tajik-civil-war-causes-and-dynamics; Франсиско Олмос, Государственные мифы в Центральной Азии, FPC, октябрь 2019 года, https://fpc.org.uk/state-building-myths-in-central-asia/[2] Камолуддин Абдуллаев и Кэтрин Барнс, Политика компромисса: мирный процесс в Таджикистане, апрель 2001 года, https://www.c-r.org/accord/tajikistan/tajik-civil-war-causes-and-dynamics[3] Там же.[4] Стивен Эрлангер, After Week of Turmoil, Tajik President Is Forced Out, "Нью-Йорк таймс", сентябрь 1992 года, https://www.nytimes.com/1992/09/08/world/after-week-of-turmoil-tajik-president-is-forced-out.html[5] Джон Хитершоу и Парвиз Муллоджанов, Elite Bargains and Political Deals Project: Tajikistan Case Study, Stabilisation Unit, Правительство Великобритании, февраль 2018 г., https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/766056/Tajikistan_case_study.pdf[6] Миротворец Организации Объединенных Наций, Общее соглашение об установлении мира и национального согласия в Таджикистане, июнь 1997 года, https://peacemaker.un.org/tajikistan-general-agreement97#:~:text=Document%20Retrieval-,General%20Agreement%20on%20the%20Establishment%20of%20Peace%20and%20National%20Accord,Summary%3A&text=Agreement%20between%20the%20President%20of,National%20Reconciliation%20(23%20December%201996)[7] Камолуддин Абдуллаев и Кэтрин Барнс, Политика компромисса: мирный процесс в Таджикистане, апрель 2001 года, https://www.c-r.org/accord/tajikistan/key-elements-tajikistan-peace-agreement[8] Международная кризисная группа, Таджикистан: хрупкий мир, декабрь 2001 года, https://www.crisisgroup.org/europe-central-asia/central-asia/tajikistan/tajikistan-uncertain-peace[9] БДИПЧ ОБСЕ, Республика Таджикистан. Выборы в Парламент. 27 февраля 2000 года, май 2000 года, https://www.osce.org/files/f/documents/5/e/15984.pdf[10] Джон Хитершоу и Парвиз Муллоджанов, Elite Bargains and Political Deals Project: Tajikistan Case Study, Stabilisation Unit, Правительство Великобритании, февраль 2018 г., https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/766056/Tajikistan_case_study.pdf[11] Там же.[12] Там же; Таджикская служба Радио Свобода/ Радио Озоди, Tajik Politician Sent To Remote Jail After Interview, Радио Свободная Европа/ радио Свобода, август 2015 года, https://www.rferl.org/a/tajik-politician-sent-remote-jail-after-rferl-interview/27196543.html; Саодат Махбатшо, Таджикистан: таинственная гибель бывшего полевого командира заострила внимание на проблеме возвращения в страну боевиков, Eurasianet, июль 2009 года, https://eurasianet.org/tajikistan-mysterious-death-raises-concerns-about-militant-returns[13] Bartlomiej Kaminski и Saumya Mitra, Borderless Bazaars and Regional Integration in Central Asia,  Всемирный банк, май 2012 г., http://documents1.worldbank.org/curated/en/108461468016850647/pdf/693110PUB0publ067926B09780821394717.pdf[14] Bardia Rahmani, How the War on Drugs Is Making Tajikistan More Authoritarian, The Diplomat, июль 2018 года https://thediplomat.com/2018/07/how-the-war-on-drugs-is-making-tajikistan-more-authoritarian/; Хотя, по данным Всемирного банка, к этому времени денежные переводы заменили их в качестве наиболее существенного вклада в общий ВВП – 52 процента к 2013 году; David Trilling, Tajikistan: Migrant Remittances Now Exceed Half of GDP, Eurasianet, апрель 2014 года https://eurasianet.org/tajikistan-migrant-remittances-now-exceed-half-of-gdp[15] Foreign Assistance, Tajikistan: Foreign Assistance, апрель 2021 года, https://www.foreignassistance.gov/explore/country/Tajikistan[16] ОБСЕ, Выборы в Таджикистане, https://www.osce.org/odihr/elections/tajikistan?page=1[17] Lenta.ru, Президент Таджикистана отрезал от своей фамилии русское окончание, март 2007 года, https://lenta.ru/news/2007/03/21/name[18] Таджикская служба Радио Свобода/ Радио Озоди, В Таджикистане узаконили запрет на русифицированные фамилии, Радио Свободная Европа/ радио Свобода, апрель 2020 года, https://www.rferl.org/a/tajik-lawmakers-approve-bill-banning-russified-surnames/30583762.html[19] Khiradmand Sheraliev, A Critical Lesson for Tajikistan: The State of Migrant Workers in 2020, The Diplomat, январь 2021 года, https://thediplomat.com/2021/01/a-critical-lesson-for-tajikistan-the-plight-of-migrant-workers-in-2020/; Eurasianet, What’s Behind Tajikistan’s Web Woes, сентябрь 2015 года, https://eurasianet.org/whats-behind-tajikistans-web-woes[20] Таджикская служба Радио Свобода/ Радио Озоди, SMS Services Down In Tajikistan After Protest Calls, Радио Свободная Европа/ радио Свобода, октябрь 2014 года, https://www.rferl.org/a/tajikistan-sms-internet-group-24-quvatov-phone-message-blockage-dushanbe/26630390.html[21] Таджикская служба Радио Свобода/ Радио Озоди, Three Arrested As Tajik Opposition Tycoon Buried In Istanbul, Радио Свободная Европа/ радио Свобода, март 2015 года, https://www.rferl.org/a/slain-tajik-opposition-tycoon-to-be-buried-in-istanbul/26889471.html[22] Таджикская служба Радио Свобода/ Радио Озоди, Tajik Activists Jailed For Ties To Banned Opposition Group, Радио Свободная Европа/ радио Свобода, апрель 2015 года, https://www.rferl.org/a/tajikisatn-jails-two-activists-group-24-quvatov/26946831.html[23] Farangis Najibullah, Tajikistan’s Islamic Renaissance Party On Life Support, Радио Свободная Европа/ радио Свобода, март 2015 Года, https://www.rferl.org/a/tajikistan-islamic-renaissance-party-on-the-ropes/26880001.html; David Trilling, Tajikistan Drives Top Opposition Leader Into Exile, Eurasianet, июнь 2015 г., https://eurasianet.org/tajikistan-drives-top-opposition-leader-into-exile[24] В отеле Sheraton перед самым началом партийного съезда неожиданно отключили свет. В результате отключения партийный съезд отменили; Колумбийский университет, проект "Global Freedom of Expression", The Case of the Islamic Renaissance Party of Tajikistan, https://globalfreedomofexpression.columbia.edu/cases/case-islamic-renaissance-party-tajikistan/; Akbar Borisov, Tajikistan’s Islamic opposition party faces ban amid crackdown, Yahoo News, август 2015, https://news.yahoo.com/tajikistans-islamic-opposition-party-faces-ban-amid-crackdown-183932617.html?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly9lbi53aWtpcGVkaWEub3JnLw&guce_referrer_sig=AQAAAMMaYF4kth41fEZu5EyiP57kLAnm0WWSURoBe0X2MKE0V0e9zXRmGrUrwk_vpYYYErFF8A6K5TfjltMlQ359PJddE1qhSkD6U54Bg1E9YHfNjzU8HlPwYYwsfXk564iMdueORTKHoMkeyyVLm-FAmJ2Iv9fTcaeS7HtDsm_DE30A[25] Таджикская служба Радио Свобода/ Радио Озоди, More Detained in Tajikistan As Manhunt Continues For Ousted Defense Official, Радио Свободная Европа/ радио Свобода, сентябрь 2015 года, https://www.rferl.org/a/tajikistan-renegade-nazarzoda-hunt/27230296.html[26] Таджикская служба Радио Свобода/ Радио Озоди, Tajikistan Confirms Death of Mutinous Former Deputy Defense Minister, Радио Свободная Европа/ радио Свобода, сентябрь 2015 года, https://www.rferl.org/a/tajikistan-renegade-general-killed/27251919.html; В то время независимый ресурс "Eurasianet" отметил ряд несоответствий, которые были в официальных отчетах, рассказывающих о текущей ситуации – Eurasianet, Tajikistan: Digging for Answers About Armed Clashes, сентябрь 2015 года, https://eurasianet.org/tajikistan-digging-for-answers-about-armed-clashes[27] HRW, Таджикистан: задержаны активисты оппозиции, сентябрь 2015 года, https://www.hrw.org/news/2015/09/18/tajikistan-opposition-activists-detained[28] Freedom now, Mahmadali Hayit, https://www.freedom-now.org/cases/mahmadali-hayit/; Eurasianet, Tajikistan: Rights groups demand release of tortured political prisoner, март 2019 года, https://eurasianet.org/tajikistan-rights-groups-demand-release-of-tortured-political-prisoner[29] Колумбийский университет, проект "Global Freedom of Expression", The Case of the Islamic Renaissance Party of Tajikistan, https://globalfreedomofexpression.columbia.edu/cases/case-islamic-renaissance-party-tajikistan/[30] Eurasianet, Tajikistan: State Media Forced to Always Call President By Unwieldy Title, апрель 2017 года, https://eurasianet.org/tajikistan-state-media-forced-always-call-president-unwieldy-title[31] https://lawyersforlawyers.org/en/lawyers/buzurgmehr-yorov/ Также смотрите требование ЕС о его освобождении, которое быо составлено сразу после решения, подготовленного Рабочей группой ООН по произвольным задержаниям https://eeas.europa.eu/regions/europe-and-central-asia/88547/12th-eu-tajikistan-human-rights-dialogue_en[32] Farangis Najibullah, Tajikistan’s Banned Islamic Party Claims Former Members Hit By ‘Wave Of Arrests’, Радио Свободная Европа/ радио Свобода, июнь 2018 года, https://www.rferl.org/a/tajikistan-s-banned-islamic-irpt-party--members-hit-by-wave-arrests/29283941.html[33] Singeli Agnew (продюсер/режиссер), The Weekly: When ISIS Killed Cyclists on Their Journey Around the World, The New York Times, июнь 2019 года, https://www.nytimes.com/2019/06/21/the-weekly/isis-bike-attack-tajikistan.html[34] Eurasianet, Tajikistan’s exiled opposition adrift as strongman rule hardens at home, январь 2020 года, https://eurasianet.org/tajikistans-exiled-opposition-adrift-as-strongman-rule-hardens-at-home; Malgosia Krakowska, Tajik opposition movement, modern diplomacy, август 2020 года, https://moderndiplomacy.eu/2020/08/03/tajik-opposition-movement/[35] Exeter University Central Asian Studies Network, Central Asian Political Exiles (CAPE) database, https://excas.net/projects/political-exiles/[36] Адам Хаг (ред.), Closing the Door: the challenge facing activists from the former Soviet Union seeking asylum or refuge, FPC, декабрь 2017 года, https://fpc.org.uk/publications/closing-the-door/; Адам Хаг (ред.), No shelter: the harassment of activists abroad by intelligence services from the former Soviet Union, FPC, ноябрь 2016 года, https://fpc.org.uk/publications/noshelter/; Адам Хаг (ред.) Shelter from the storm? The asylum, refuge and extradition situation facing activists from the former Soviet Union, FPC апрель 2014 года, https://fpc.org.uk/publications/shelter-from-the-storm/[37] EDAL, Communicated cases against Russia and Poland, январь 2019 года, https://www.asylumlawdatabase.eu/en/content/communicated-cases-against-russia-and-poland[38] Таджикская служба Радио Свобода/ Радио Озоди, Tajik Activist Gadoev Says He Was Abducted, Tortured, Given Ultimatum, Свободная Европа/ радио Свобода, март 2019 года, https://www.rferl.org/a/tajik-activist-gadoev-says-he-was-abducted-tortured-taken-to-dushanbe/29807051.html[39] IPHR, Tajikistan and the COVID pandemic: denial, cover-up and downplay, сентябрь 2020 года, https://www.iphronline.org/tajikistan-and-the-covid-pandemic-denial-cover-up-and-downplay.html[40] Eurasianet, Tajikistan: Feast in the time of coronavirus, март 2020 года, https://eurasianet.org/tajikistan-feast-in-the-time-of-coronavirus[41] IPHR, Tajikistan and the COVID pandemic: denial, cover-up and downplay, сентябрь 2020 года, https://www.iphronline.org/tajikistan-and-the-covid-pandemic-denial-cover-up-and-downplay.html[42] IPHR, Tajikistan: Cover-up and downplay of Covid-19; massive restrictions on expression, октябрь 2020 года, https://www.iphronline.org/tajikistan-cover-up-and-downplay-of-covid-19-massive-restrictions-on-expression.html[43] Университет Джона Хопкинса, Covid-19 Dashboard, https://www.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6[44] Catherine Putz, If Only It Were That Easy: Tajikistan Declares Itself COVID-19 Free, The Diplomat, январь 2021 года, https://thediplomat.com/2021/01/if-only-it-were-that-easy-tajikistan-declares-itself-covid-19-free/[45] IPHR, Tajikistan and the COVID pandemic: denial, cover-up and downplay, сентябрь 2020 года, https://www.iphronline.org/tajikistan-and-the-covid-pandemic-denial-cover-up-and-downplay.html[46] Искандар Фируз и Барот Юсуфи, Агентство по статистике: в Таджикистане смертность увеличилась на 11%, но это не связано с COVID-19, Радио Озоди, июль 2020 года, https://rus.ozodi.org/a/30757379.html[47] Таджикская служба Радио Свобода/ Радио Озоди, In Tajikistan, COVID-19 Patients, Families Scoff At Pledge Of ‘Free Treatment’, Свободная Европа/ радио Свобода, февраль 2021 года, https://www.rferl.org/a/tajikistan-covid-19-coronavirus-free-treatment-scam-big-bills/31112946.html[48] Khiradmand Sheraliev, A Critical Lesson for Tajikistan: The State of Migrant Workers in 2020, The Diplomat, январь 2021 года, https://thediplomat.com/2021/01/a-critical-lesson-for-tajikistan-the-plight-of-migrant-workers-in-2020/[49] Фарангис Наджибулла, Россия открывает границы для таджикских мигрантов, но авиабилеты им не по карману, Свободная Европа/ радио Свобода, апрель 2021 года, https://www.rferl.org/a/russia-tajikistan-migrants-remittances-borders-pandemic/31193152.html[50] Farangis Najibullah, Many Tajiks Forced To Skip Meals As Poverty Deepens, Survey Shows, Свободная Европа/ радио Свобода, январь 2021 года, https://www.rferl.org/a/tajikstan-covid-poverty-economy-survey/31031706.html[51] World Data Atlas, Tajikistan - Gross domestic product per capita in current prices, https://knoema.com/atlas/Tajikistan/GDP-per-capita[52] В марте 2021 года Рахмон исчез из поля зрения СМИ на несколько недель. BNE - Intellinews, Mystery as Tajik president Rahmon disappears from public view, март 2021 года, https://www.intellinews.com/mystery-as-tajik-president-rahmon-disappears-from-public-view-205910/; Радио Озоди, The delay in Rahmon's visit to Bactria sparked reports of "his health condition", март 2021 года, https://www.ozodi.org/a/31163696.html[53] Tamiris Esfandiar, Tajikistan: President’s Family Expands Grip with Key Positions, Eurasianet, май 2014 года, https://eurasianet.org/tajikistan-presidents-family-expands-grip-with-key-positions[54] Catherine Putz, Hired: Tajik President’s Daughter Lands Deputy Post at a Major Bank, июль 2017 года, https://thediplomat.com/2017/07/hired-tajik-presidents-daughter-lands-deputy-post-at-a-major-bank/[55] Eurasianet, Tajikistan's ruling family extends control over telecoms, апрель 2018 года, https://eurasianet.org/tajikistans-ruling-family-extends-control-over-telecoms[56] Александр Кули и Джон Хизершоу, Диктаторы без границ. Власть и деньги в Центральной Азии, издательство Йельского университета, 2017 год. Краткое содержание книги можно найти по ссылке: https://www.opendemocracy.net/en/odr/dictators-without-borders/[57] Там же.[58] David Trilling, Russian Aluminum Giant Pries Open Books at Tajikistan’s Largest Factory, июнь 2014 года, https://eurasianet.org/russian-aluminum-giant-pries-open-books-at-tajikistans-largest-factory[59] Eurasianet, Report: Tajikistan to yield share in aluminium plant to China, декабрь 2019 года, https://eurasianet.org/report-tajikistan-to-yield-share-in-aluminum-plant-to-china; Нива Яу, Китай в Центральной Азии: так чей же это все-таки "Пояс и путь"?, Eurasianet, сентябрь 2020 года, https://eurasianet.org/china-business-briefing-whose-belt-and-road-is-it-anyway[60] Таджикская служба Радио Свобода/ Радио Озоди, "Закрывшаяся" бизнес-империя зятя Эмомали Рахмона, Свободная Европа/ радио Свобода, декабрь 2019 года, https://www.rferl.org/a/family-ties-tajik-style-presidential-son-in-law-s-business-empire-still-active-despite-shut-down-claim/30342381.html; Таджикская служба Радио Свобода/ Радио Озоди, Чужие там не ходят. Как связанная с зятем президента фирма получила прибыльный госконтракт, Свободная Европа/ радио Свобода, октябрь 2020 года, https://www.rferl.org/a/firm-linked-to-tajik-president-s-son-in-law-awarded-13-million-government-contract/30909107.html[61] Влад Лавров, Илья Лозовский и Бермет Талант, Смерть в Стамбуле, OCCRP, июнь 2018 года, https://www.occrp.org/en/moneybymarriage/a-murder-in-istanbul[62] Радио Озоди, Расследование Радио Озоди: Большинство компаний "Фароза" продолжают работать, декабрь 2019 года, https://rus.ozodi.org/a/radio-ozodi-investigation/30328126.html[63] Paolo Sorbello, Tajikistan’s Presidential Family Ousts Competitor in the Fuel Market, The Diplomat, ноябрь 2017 года, https://thediplomat.com/2017/11/tajikistans-presidential-family-ousts-competitor-in-the-fuel-market/[64] Елена Короткова, Эмомали Рахмона обвиняют в наживе на эпидемии коронавируса в Таджикистане, News Asia, июнь 2020 года, http://www.news-asia.ru/view/13889; Eurasianet, Таджикистан: паника из-за коронавируса ставит под угрозу страдающих другими болезнями, май 2020 года, https://eurasianet.org/tajikistan-coronavirus-panic-puts-sufferers-of-other-illnesses-in-grave-danger[65] Eurasianet, Tajikistan: As Russia cracks open gate, rush for air tickets ensues, апрель 2021 года, https://eurasianet.org/tajikistan-as-russia-cracks-open-gate-rush-for-air-tickets-ensues?utm_source=dlvr.it&utm_medium=twitter[66] Таджикская служба Радио Свобода/ Радио Озоди, Tajik Official’s Son Questioned Over Deadly Accident, Свободная Европа/ радио Свобода, октябрь 2013 г., https://www.rferl.org/a/tajikistan-road-death-rahmon-relative/25144985.html; Таджикская служба Радио Свобода/ Радио Озоди, Tajik President Sacks Railways Chief Amid Crash Controversy, Свободная Европа/ радио Свобода, февраль 2014 года https://www.rferl.org/a/tajikistan-railways-official-son-tragedy/25252762.html; Павла Холкова, Влад Лавров и OCCRP Таджикистан, Чешское золотое дно экс-главы "Таджикских железных дорог", OCCRP, январь 2018 года https://www.occrp.org/en/corruptistan/tajikistan/ex-tajik-railways-chiefs-czech-bonanza; В разных отчетах предполагается, что еще один из его сыновей может быть женат на одной из дочерей Рахмона, однако, достоверность этих утверждений не ясна.[67] Eurasianet, Таджикистан: члены президентской семьи распродают активы, сентябрь 2019 года, https://eurasianet.org/tajikistan-more-presidential-family-members-sell-off-assets[68] Государственный департамент США, 2020 Investment Climate Statements: Tajikistan, https://www.state.gov/reports/2020-investment-climate-statements/tajikistan/; В страновом отчете по индексу трансформации Бертельсманна за 2020 год отмечается "безудержная коррупция и вымогательства со стороны налоговых и регулирующих органов" - https://www.bti-project.org/content/en/downloads/reports/country_report_2020_TJK.pdf[69] OCCRP, Проверки выявили в Таджикистане обширную теневую экономику, август 2019 года, https://www.occrp.org/en/daily/10384-officials-examine-sprawling-shadow-economy-in-tajikistan[70] Transparency International, Индекс восприятия коррупции 2020, https://www.transparency.org/en/cpi/2020/index/tjk; Индекс трансформации Бертельсманна, Таджикистан, https://www.bti-project.org/en/reports/country-dashboard-TJK.html[71] Freedom House, Страны и территории, https://freedomhouse.org/countries/freedom-world/scores?sort=desc&order=Total%20Score%20and%20Status[72] ЦИК Республики Таджикистан, Решение Центральной комиссии по выборам и референдумам, октябрь 2020 года, http://kmir.tj/2020/10/14/qarori-komissiyai-markazii-intihobot-va-rajpursi-25/[73] ОБСЕ БДИПЧ, Республика Таджикистан, президентские выборы, 11 октября 2020: миссия БДИПЧ по оценке выборов. Заключительный отчет, январь 2021, https://www.osce.org/files/f/documents/c/6/477019.pdf; Национальное статистическое управление Великобритании, Электоральная статистика, Великобритания: март 2020, январь 2021, https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/elections/electoralregistration/bulletins/electoralstatisticsforuk/march2020#:~:text=The%20total%20number%20of%20UK%20Parliamentary%20electoral%20registrations%20in%20March,increased%20by%20484%2C000%20(1.0%25)[74] Свободная Европа/ радио Свобода, Tajik Lawyer Questioned By Security Agents After Announcing Bid For President, сентябрь 2020 года, https://www.rferl.org/a/tajik-lawyer-arrested-after-announcing-he-would-run-for-president/30821651.html; Видеозапись его заявления можно найти по ссылке: https://www.youtube.com/watch?v=uleKlGfcRFY[75] Akhbor.com, Рахматилло Зойиров сообщил, что на него было совершено нападение, сентябрь 2020 года, https://akhbor-rus.com/-p5613-118.htm[76] Eurasianet, Tajikistan: With elections come repressions, август 2020 года, https://eurasianet.org/tajikistan-with-elections-come-repressions?utm_source=dlvr.it&utm_medium=twitter[77] Reuters in Dushanbe, Dozens killed in riots at Tajikistan prison holding Isis militants, The Guardian, май 2019 года, https://www.theguardian.com/world/2019/may/20/tajikistan-prison-riot-guards-inmates-killed-isis-militants[78] Эдвард Лемон, пост в Twitter, Twitter, март 2021 года, https://twitter.com/edwardlemon3/status/1375829741761085445?s=11[79] Брюс Панниер, Суд, лишение гражданства, депортация. Как Россия выслала активиста, помогавшего трудовым мигрантам, Свободная Европа/ радио Свобода, март 2021 года, https://www.rferl.org/a/russia-tajikistan-migrant-laborers-activist-charges/31178041.html; Eurasianet, Tajikistan: Migrants advocate deported from Russia, март 2021 года, https://eurasianet.org/tajikistan-migrants-advocate-deported-from-russia[80] Нигора Фазлиддин, пост в Twitter, Twitter, март 2021 года, https://twitter.com/NigoraFazliddin/status/1376372442973810690?s=20[81] Свободная Европа/ радио Свобода, Six Tajiks Get Lengthy Prison Terms On Terror Charges In Russia, февраль 2018 года, https://www.rferl.org/a/tajik-terror-charges-prison-russia-islamic-state/29057298.html; Фруд Бежан, Смертоносный экспорт Таджикистана, Свободная Европа/ радио Свобода, март 2017 года, https://www.rferl.org/a/tajikistan-deadly-export-islamic-state-suicide-bombers/28365044.html[82] Адам Хаг (ред.), Closing the Door: the challenge facing activists from the former Soviet Union seeking asylum or refuge, FPC, декабрь 2017 года, https://fpc.org.uk/publications/closing-the-door/; Адам Хаг (ред.), No shelter: the harassment of activists abroad by intelligence services from the former Soviet Union, FPC, ноябрь 2016 года, https://fpc.org.uk/publications/noshelter/; Адам Хаг (ред.) Shelter from the storm? The asylum, refuge and extradition situation facing activists from the former Soviet Union, FPC апрель 2014 года, https://fpc.org.uk/publications/shelter-from-the-storm/[83] Таджикская служба Радио Свобода/ Радио Озоди, Tajik Prosecutor – General Rejects Austria’s Move To Invalidate Extradition Of Tajik Activist, Свободная Европа/ радио Свобода, июль 2020 года, https://www.rferl.org/a/tajik-prosecutor-general-rejects-austria-s-move-to-invalidate-extradition-of-tajik-activist/30725651.html[84] Bruce Pannier, Tajik Officials Use Family Members To Pressure Critics To Return, Свободная Европа/ радио Свобода, июнь 2019 года, https://www.rferl.org/a/tajik-officials-use-family-members-to-pressure-critics-to-return/30022245.html[85] Норвежский Хельсинкский комитет, Tajikistan: Dissident’s family interrogated, threatened, декабрь 2020 года, https://www.nhc.no/en/tajikistan-dissidents-family-interrogated-threatened/[86] Steve Swerdlow, пост в Twitter, Twitter, январь 2021 года, https://twitter.com/steveswerdlow/status/1352886133760299008[87] Государственный департамент США, Страновые доклады о соблюдении прав человека за 2019 год: Таджикистан, https://www.state.gov/reports/2019-country-reports-on-human-rights-practices/tajikistan/[88] Договорные органы Организации Объединенных Наций по правам человека, База данных договорных органов ООН, https://tbinternet.ohchr.org/_layouts/15/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CAT%2FC%2FTJK%2FCO%2F3&Lang=en[89] Поисковик "NGO Explorer" обнаружил 51 британскую НПО, которая ведет свою деятельность в Таджикистане, https://ngoexplorer.org/country/tjk[90] Фонды "Открытое общество", Фонды "Открытое общество" в Таджикистане, март 2021 года, https://www.opensocietyfoundations.org/newsroom/open-society-foundations-tajikistan[91] Ассоциация развития гражданского общества, НПО Таджикистана хотят предложить поправки в закон РТ "Об общественных объединениях", январь 2019 года, https://en.cso-central.asia/tajik-ngos-would-like-to-propose-amendments-to-the-law-of-the-republic-of-tajikistan-on-public-associations/; Неофициальный перевод (2020), Закон Республики Таджикистан "Об общественных объединениях", https://www.legislationline.org/download/id/8634/file/Tajikistan_law_public_associations_2007_am2019_en.pdf[92] FIDH, Их последний рубеж? Как вытесняют правозащитников из Таджикистана, отчет Миссии, июль 2019 года, https://www.fidh.org/IMG/pdf/report_tajikistan_eng_web.pdf[93] Taj Nature, Комитет охраны окружающей среды при Правительстве Республики Таджикистан, апрель 2021 года, http://tajnature.tj/?p=19211&lang=en; Cabar Asia, Таджикистан: жители сел жалуются на плохие условия в медицинских пунктах (фоторепортаж), октябрь 2020 г.,https://cabar.asia/en/tajikistan-rural-residents-complain-about-poor-conditions-of-the-healthcare-centers-photoreport[94] RSF, Praising the “Leader of the Nation”, https://rsf.org/en/tajikistan[95] АЗИЯ-Плюс, О нас, https://asiaplustj.info/en/info/about[96] ОБСЕ БДИПЧ, Республика Таджикистан, президентские выборы, 11 октября 2020: миссия БДИПЧ по оценке выборов. Заключительный отчет, январь 2021, https://www.osce.org/files/f/documents/c/6/477019.pdf[97] RSF на английском языке, пост в Twitter, Twitter, декабрь 2020 года, https://twitter.com/RSF_en/status/1333771642103803905?s=20[98] Catherine Putz, Tajik Journalist Facing Extremism Charges, The Diplomat, февраль 2020 года, https://thediplomat.com/2020/02/tajik-journalist-facing-extremism-charges/[99] Akhbor.com, Заявление: “Ахбор” прекращает свою деятельность, ноябрь 2020 года, https://akhbor.com/-p13782-117.htm; ОБСЕ БДИПЧ, Республика Таджикистан, президентские выборы, 11 октября 2020: миссия БДИПЧ по оценке выборов. Заключительный отчет, январь 2021, https://www.osce.org/files/f/documents/c/6/477019.pdf[100] Eurasiant, Tajikistan: Court says news website serves as platform for terrorists, апрель 2020 года, https://eurasianet.org/tajikistan-court-says-news-website-serves-as-platform-for-terrorists[101] CPJ, Tajikistan authorities question family members of exiled journalist, июль 2020 года, https://cpj.org/2020/07/tajikistan-authorities-question-family-members-of-exiled-journalist/[102] Ardasher Khashimov and Colleen Wood, In conservative Tajikistan, Gen Z activists are using Instagram to right for feminism, The Calvert Journal, сентябрь 2020 года, https://www.calvertjournal.com/articles/show/12165/feminism-tajikistan-instagram-internet-activism-post-war-civil-liberties; Katherine Long, Dushanbe’s millennials are reconnecting a broken city – with the Internet, Ozy, сентябрь 2018 года, https://www.ozy.com/around-the-world/dushanbes-millennials-are-reconnecting-a-broken-city-with-the-internet/89082/[103] Ozodivideo, YouTube, https://www.youtube.com/user/Ozodivideo; Радио Озоди, Instagram, https://www.instagram.com/radioiozodi/?hl=en; Радио Озоди, Facebook, https://www.facebook.com/radio.ozodi/[104] Питер Леонард, Финансируемый США вещатель вызвал подозрения в потворстве таджикским авторитарным властям, Eurasianet, март 2019 года, https://eurasianet.org/us-funded-broadcaster-under-scrutiny-for-enabling-tajikistans-strongman-rule[105] openDemocracy, Open letter: What is going on at RFE/RL’s Tajik service?, март 2019 года, https://www.opendemocracy.net/en/odr/rferl-ozodi-tajik-service-media/[106] United States Mission to the OSCE, Concern about Accreditation for RFE/RL Radio Ozodi, ноябрь 2019 года, https://www.osce.org/files/f/documents/3/7/438218.pdf; Пресс-релиз Радиостанции Свободная Европа/ радио Свобода, Tajikistan Again Fails To Fully Accredit RFE/RL Journalists, январь 2020 года, https://pressroom.rferl.org/a/tajikistan-again-fails-to-fully-accredit-rferl-journalists/30391852.html; US Agency for Global Media, Journalists in Tajikistan denied accreditation. Again, август 2020 года, https://www.usagm.gov/2020/08/26/journalists-in-tajikistan-denied-accreditation-again/[107] Bruce Pannier, How Tajikistan Blocked Term Extensions For Key OSCE Officials, Свободная Европа/ радио Свобода, июль 2020 года, https://www.rferl.org/a/how-tajikistan-blocked-term-extensions-for-key-osce-officials/30738021.html[108] ARTICLE 19, Представление АРТИКЛЬ 19 в Универсальный периодический обзор Таджикистана, 39-я сессия Рабочей группы, март 2021 года, https://www.article19.org/wp-content/uploads/2021/03/ARTICLE-19_Tajikistan-UPR_25.03.2021.pdf[109] Eurasianet, В Таджикистане журналист приговорен к 12 годам тюремного заключения, июль 2018 года,https://eurasianet.org/tajikistan-sentences-journalist-to-12-years-in-jail[110] Таджикская служба Радио Свобода/ Радио Озоди, Tajik Authorities Issue Arrest Warrant In Absentia For Prominent Journalist, Свободная Европа/ радио Свобода, февраль 2019 года, https://www.rferl.org/a/tajik-authorities-issue-arrest-warrant-in-absentia-for-prominent-journalist/29765348.html[111] Catherine Putz, Tajik Journalist Facing Extremism Charges, The Diplomat, февраль 2020 года, https://thediplomat.com/2020/02/tajik-journalist-facing-extremism-charges/[112] Freedom Now, Tajik Journalist Daler SharipovReleased from Detention,  https://mailchi.mp/freedom-now/freedom-now-3599010?e=2ae12a39e1[113] International Bar Association Human Rights Institute, Independent High Level Panel of Legal Experts onMedia Freedom, 2020, https://www.ibanet.org/Document/Default.aspx?DocumentUid=E1971BEB-58A0-4AD7-BC37-203DC9B604AD; Также см. CPJ, Tajik authorities harass journalist Humayra Bakhtiyar and family, июль 2019 года, https://cpj.org/2019/07/tajik-authorities-harass-journalist-humayra-bakhti/[114] Радио Озоди, "Фабрика троллей" Таджикистана: главные лица и исполнители. Расследование Радио Озоди, май 2019 года, https://rus.ozodi.org/a/29926413.html[115] Eurasianet, Таджикистан: коронавирус, как прикрытие для очередных нападок на СМИ, июнь 2020 года, https://eurasianet.org/tajikistan-covid-19-outbreak-offers-cover-for-fresh-assault-on-free-press; Eurasianet, сентябрь 2020 года, Interview with Tajikistan’s would-be youthful change candidate https://eurasianet.org/interview-with-tajikistans-would-be-youthful-change-candidate[116] Международная комиссия юристов, Без сдержек и противовеса: судебная система Таджикистана, декабрь 2020 года, https://www.icj.org/new-icj-report-calls-for-a-comprehensive-reform-of-the-judiciary-in-tajikistan/[117] OSAC, Tajikistan 2020 Crime & Safety Report, март 2020 года, https://www.osac.gov/Country/Tajikistan/Content/Detail/Report/59bbeb63-ead5-4c9c-9b4f-181c2f803f23[118] Human Rights Watch, Tajikistan: Free Human Rights Lawyers, май 2016 г., https://www.hrw.org/news/2016/05/04/tajikistan-free-human-rights-lawyers[119] IFEX, Human rights lawyer Shukhrat Kudratov, июнь 2019 года, https://ifex.org/faces/human-rights-lawyer-shukhrat-kudratov/; Bruce Pannier, The Breaking Of A Tajik Defense Lawyer, RFE/RL, июнь 2016 года, https://www.rferl.org/a/tajikistan-qishloq-ovozi-tabarov-deathsaidov/27799302.html[120] Комиссия США по вопросам международной свободы вероисповедания, Таджикистан, https://www.uscirf.gov/countries/tajikistan[121] Свободная Европа/ радио Свобода, Tajikistan Announces Reforms To Islamic Council, сентябрь 2010 года, https://www.rferl.org/a/Tajikistan_Announces_Reforms_To_Islamic_Council/2156971.html; Саодат Олимова, Политический ислам и конфликт в Таджикистане, CA&C Press AB https://www.ca-c.org/dataeng/11.olimova.shtml[122] Joshua Kucera, The Aga Khan’s tightrope walk in Tajikistan, Al Jazeera, август 2013 года, https://www.aljazeera.com/opinions/2013/8/31/the-aga-khans-tightrope-walk-in-tajikistan[123] Свободная Европа/ радио Свобода, Tajik President Signs Law Banning Children From Mosques, август 2011 года, https://www.rferl.org/a/tajik_president_signs_law_banning_children_from_mosques/24285911.html[124] Paul Goble, Tajikistan, Most Muslim Country in Central Asia, Struggles to Rein In Islam, Jamestown Foundation, февраль 2018 года, https://jamestown.org/program/tajikistan-muslim-country-central-asia-struggles-rein-islam/; Forum 18, Tajikistan: Last madrassahs finally closed, 6 сентября 2016 года, https://www.refworld.org/docid/57cee73f4.html[125] Mushfig Bayram, Forum 18, Tajikistan: Hijab-wearing and beards ban continues, Forum 18, октябрь 2018, https://www.forum18.org/archive.php?article_id=2421[126] Мирзонаби Холикзод, От 5 до 23 лет: в Таджикистане завершился судебный процесс против предполагаемых последователей "Братьев мусульман", Радио Озоди, апрель 2021 года, https://rus.ozodi.org/a/31199680.html[127] Mushfig Bayram, Forum 18, and John Kinahan, Forum 8, Tajikistan: Religious freedom survey, декабрь 2020 года, https://www.forum18.org/archive.php?article_id=2625[128] Там же.[129] Саодат Олимова, Политический ислам и конфликт в Таджикистане, CA&C Press, https://www.ca-c.org/dataeng/11.olimova.shtml[130] Свободная Европа/ радио Свобода, Women’s Day Becomes Mother’s Day In Tajikistan, март 2009 года, https://www.rferl.org/a/Womens_Day_Becomes_Mothers_Day_In_Tajikistan/1506575.html; Правительство Республики Таджикистан, Президент Республики Таджикистан, http://www.president.tj/taxonomy/term/5/83[131] Парламент Таджикистана, депутаты Маджлиси намояндагон Маджлиси Оли Республики Таджикистан, https://www.parlament.tj/en/deputats[132] Правительство Республики Таджикистан, Президент Республики Таджикистан, http://www.prezident.tj/taxonomy/term/5/135[133] Нилуфар Каримова, Таджикистан: подростковые браки продолжаются, IWPR, май 2014 года, https://iwpr.net/global-voices/teenage-marriage-persists-tajikistan; Сарвиноз Рухулло: "Он угрожал меня убить!" В Таджикистане 46-летний мужчина женился на 12-летней девочке, Радио Озоди, август 2020 года, https://rus.ozodi.org/a/30783109.html ; Ardasher Khashimov and Colleen Wood, In conservative Tajikistan, Gen Z activists are using Instagram to right for feminism, The Calvert Journal, сентябрь 2020 года, https://www.calvertjournal.com/articles/show/12165/feminism-tajikistan-instagram-internet-activism-post-war-civil-liberties[134] Медико-демографическое исследование Таджикистана 2017 года, https://dhsprogram.com/pubs/pdf/SR250/SR250.pdf[135] Nozilakhon Mukhamedova and Kai Wegerich,  The feminization of agriculture in post-Soviet Tajikistan, Journal of Rural Studies, январь 2018 г., https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0743016717301766[136] HRW, “Насилие на каждом шагу”, недостаточное реагирование государства на проблему семейного насилия в Таджикистане, сентябрь 2019 года, https://www.hrw.org/report/2019/09/19/violence-every-step/weak-state-response-domestic-violence-tajikistan[137] Cabar Asia, Таджикистан: когда правосудие насилует женщину, https://cabar.asia/en/tajikistan-when-justice-assaults-a-woman[138] Fergana News, Душанбинца оштрафовали за непристойное предложение замужней женщине, июль 2020 года, https://fergana.site/news/120594/; Sher Khasimov and Steve Swerdlow, Is This Tajikistan’s #MeToo Moment?, The Diplomat, ноябрь 2020 года,https://thediplomat.com/2020/11/is-this-tajikistans-metoo-moment/[139] Зебо Назарова, "Брат сказал: не перестану быть геем – изнасилует." Как живут ЛГБТ в Таджикистане, Настоящее время, июнь 2020 Года, https://en.currenttime.tv/a/30684238.html[140] IPHR, ЛГБТ в Таджикистане: избиения, насилие и вымогательство со стороны сотрудников милиции, июль 2017 года, https://www.iphronline.org/lgbt-people-tajikistan-beaten-raped-exploited-police.html[141] Таджикская служба Радио Свобода/ Радио Озоди, Tajikistan Creates Registry Of ‘Proven’ LGBT People, Official Journal Says, Свободная Европа/ радио Свобода, октябрь 2017 года, https://www.rferl.org/a/tajikistan-lgbt-registry/28800614.html[142] Ardasher Khashimov and Tahmina Inoyatova, Young People, Social Media, and Urban Transformation of Dushanbe, Общество Оксус по Центральной Азии, май 2021 года, https://oxussociety.org/young-people-social-media-and-urban-transformation-of-dushanbe/[143] Ксения Миронова, Как исчезает советская архитектура Центральной Азии, Voices on Central Asia, декабрь 2019 года, https://voicesoncentralasia.org/destructing-soviet-architecture-in-central-asia/#:~:text=The%20myriad%20of%20other%20Soviet,arches%20(Leningradskie%20doma%20or%20Doma[144] Esfandiar Adineh, Demolishing Dushanbe: how the former city of Stalinabad is erasing its Soviet past, The Guardian, октябрь 2017 года, https://www.theguardian.com/cities/2017/oct/19/demolishing-dushanbe-former-stalinabad-erasing-soviet-past[145] Радио Озоди, Список 15 исторических зданий Душанбе, не подлежащих сносу, апрель 2016 года, https://rus.ozodi.org/a/27703145.html[146] Валентина Касымбекова, Как прописка нарушает права граждан, и почему ее до сих пор не уберут?, АЗИЯ-Плюс, ноябрь 2019 года, https://asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20191109/kak-propiska-narushaet-prava-grazhdan-i-pochemu-eyo-do-sih-por-ne-uberut[147] Вестник Кавказа, Aggravation of situation on Kyrgyzstan-Tajikistan border reported, апрель 2021 года, https://vestnikkavkaza.net/news/Aggravation-of-situation-on-Kyrgyzstan-Tajikistan-border-reported.html[148] https://thediplomat.com/2021/03/kyrgyzstan-uzbekistan-border-resolved-100-percent/[149] Christian Hale, пост в Twitter, Twitter, май 2021 года https://twitter.com/christianhale84/status/1388546278439673857?s=11[150] Свободная Европа/ радио Свобода, No Plans To Swap Volatile Vorukh Exclave For Kyrgyz Land, Tajik President Tells Residents, апрель 2021 года, https://www.rferl.org/a/tajikistan-rahmon-vorukh-border-disputes-kyrgyzstan-/31195194.html[151] Всемирный банк, Всемирный банк в Таджикистане, https://www.worldbank.org/en/country/tajikistan/overview; Асель Мурзакулова, научный сотрудник, Институт исследования горных сообществ, УЦА и Ирэн Местр, Динамики в управлении природными ресурсами в приграничных сообществах Кыргызстана и Таджикистана, Университет Центральной Азии, апрель 2016 г., https://www.ucentralasia.org/Research/Item/1148/EN[152] Свободная Европа/ радио Свобода, In First Official Count, Tajikistan Says 19 Killed In Kyrgyz Border Clashes, май 2021 года, https://www.rferl.org/a/tajikistan-first-official-victims-kyrgyzstan-border-clashes/31240919.html; Брюс Панниер, Кровопролитие на границе: как изменится отношение кыргызов и таджиков друг к другу и к своим лидерам?, Свободная Европа/ радио Свобода, май 2021 https://www.rferl.org/a/kyrgyzstan-tajikistan-border-fighting-perceptions/31237942.html[153] Там же.[154]ОБСЕ, Calls between OSCR Chairperson-in-Office Linde and Foreign Ministers of Kyrgyzstan and Tajikistan, май 2021 года, https://www.osce.org/chairmanship/485162; Isabelle Khurshudyan, At Russia’s Victory Day parade, a show of military might amid tensions with the West, The Washington post, май 2021 года, https://www.washingtonpost.com/photography/interactive/2021/russia-parade-victory-day-putin/[155] Доклад о двойном гражданстве, Кыргызстан, https://www.dualcitizenshipreport.org/dual-citizenship/kyrgyzstan/#:~:text=Dual%20Citizenship%20Kyrgyzstan,-Restricted&text=Pursuant%20to%20the%20Constitution%2C%20the,Kyrgyz%20Republic%20is%20a%20party[156] Bradley Jardine and Edward Lemon, Pespectives: Tajikistan’s security ties with China a Faustian bargain, Eurasianet, март 2020 года, https://eurasianet.org/perspectives-tajikistans-security-ties-with-china-a-faustian-bargain[157] Adam Hug (ed.) Sharing worst practice: How countries and institutions in the former Soviet Union help create legal tools of repression, FPC,  май 2016 г., https://fpc.org.uk/publications/sharingworstpractice/; Bradley Jardine, China’s Surveillance State Has Eyes on Central Asia, Foreign Policy, ноябрь 2019 года, https://foreignpolicy.com/2019/11/15/huawei-xinjiang-kazakhstan-uzbekistan-china-surveillance-state-eyes-central-asia/[158] Umida Hasimova, Will Tajikistan Ever Join the Eurasian Economic Union? Диопломат, август 2020 года, https://thediplomat.com/2020/08/will-tajikistan-ever-join-the-eurasian-economic-union/; Eurasianet, Россия использует кризис в Таджикистане, чтобы заманить его в ЕАЭС?, февраль 2021 года, https://eurasianet.org/russia-using-crisis-in-tajikistan-to-advance-eaeu-agenda[159] Хотя, как известно, британские заморские территории – отличное прикрытие для некоторых таджикских компаний.[160] Всемирный банк, Net official development assistance and official aid received (constant 2018 US$) – Tajikistan, https://data.worldbank.org/indicator/DT.ODA.ALLD.KD?locations=TJ[161] Комиссия Европейского Союза, Таджикистан, https://ec.europa.eu/international-partnerships/where-we-work/tajikistan_en[162] Eurasianet, Tajikistan: Coronavirus brings bonanza of aid, but zero accountability, июль 2020 года, https://eurasianet.org/tajikistan-coronavirus-brings-bonanza-of-aid-but-zero-accountability[163] Комиссия Европейского Союза, New EU-Tajikistan partnership & cooperation agreement – authorisation to open negotiations, https://ec.europa.eu/info/law/better-regulation/have-your-say/initiatives/12389-Authorisation-to-open-negotiations-and-negotiate-an-Enhanced-Partnership-and-Cooperation-Agreement-with-Tajikistan; Представительство ЕС в Таджикистане, Отношения между Таджикистаном и ЕС, октябрь 2020 года, https://eeas.europa.eu/delegations/tajikistan/750/tajikistan-and-eu_en[164] Государственный Департамент США, Отношения между США и Таджикистаном, январь 2021 года, https://www.state.gov/u-s-relations-with-tajikistan/#:~:text=The%20United%20States%20and%20Tajikistan,consultation%20process%20to%20enhance%20cooperation[165] Бермет Талант, пост в Twitter, Twitter, май 2021 года, https://twitter.com/ser_ou_parecer/status/1391152101850591240?s=11[166] Development Portal.org, Таджикистан, https://d-portal.org/ctrack.html?country=TJ#view=main[167] Eurasianet, Tajikistan: Coronavirus brings bonanza of aid, but zero accountability, июль 2020 года, https://eurasianet.org/tajikistan-coronavirus-brings-bonanza-of-aid-but-zero-accountability [post_title] => Введение: Как исчезают права в Таджикистане [post_excerpt] => [post_status] => publish [comment_status] => open [ping_status] => open [post_password] => [post_name] => %d0%b2%d0%b2%d0%b5%d0%b4%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%ba%d0%b0%d0%ba-%d0%b8%d1%81%d1%87%d0%b5%d0%b7%d0%b0%d1%8e%d1%82-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b2%d0%b0-%d0%b2-%d1%82%d0%b0%d0%b4%d0%b6%d0%b8%d0%ba%d0%b8 [to_ping] => [pinged] => [post_modified] => 2021-09-29 19:10:48 [post_modified_gmt] => 2021-09-29 18:10:48 [post_content_filtered] => [post_parent] => 0 [guid] => https://fpc.org.uk/?p=6062 [menu_order] => 0 [post_type] => post [post_mime_type] => [comment_count] => 0 [filter] => raw )[6] => WP_Post Object ( [ID] => 6080 [post_author] => 3 [post_date] => 2021-09-30 00:00:47 [post_date_gmt] => 2021-09-29 23:00:47 [post_content] => После окончания Гражданской войны в Таджикистане становление полного авторитаризма в стране происходило постепенно. Процесс стал неизбежной реакцией на консолидацию всей власти в руках президента, а также в руках его семьи и близких соратников. Ограниченные свободы и политическая конкуренция, которые проявились в послевоенную эпоху, уступили место (особенно с 2014 года) жестокости, которая, несмотря на уровень незначительности или ослабленности инакомыслия, была направлена на его подавление с такой неодолимой силой, которая может разрушить большие семьи и общины. Теперь Таджикистан оказался в самом низу глобальных рейтингов свободы, которые изучают политическую конкуренцию, гражданское пространство, средства массовой информации и свободу вероисповедания. Это произошло в силу того, что режим осуществил эффективное применение своего многопланового подхода – "подавить, уступить и использовать". Таджикистан также является наименее экономически развитой страной Центральной Азии, а по некоторым оценкам он занимает 22-е место среди наибеднейших стран мира.[1] Поэтому перед страной стоят реальные проблемы, от которых зависит решение о взаимодействии с ней (а следовательно, и с режимом), и если такое решение принимается, то дальше возникает вопрос о том, когда и каким образом лучше осуществить это взаимодействие, т.к. любой контакт с Таджикистаном подразумевает под собой принятие нелегких решений, при которых первостепенная задача развития и прав человека не всегда соответствует краткосрочной перспективе. Эта публикация не может волшебным образом ответить на вопрос о том, как разрешить создавшуюся напряженность. В особенности это происходит из-за того, что даже если сравнить возможности воздействия, которые есть в соседних с Таджикистаном странах, возможности для использования международных рычагов воздействия в Таджикистане сильно ограничены. Стране не хватает стремления к международному признанию, которое есть у Узбекистана и Казахстана. Ей также не хватает их возможностей для инвестиций. А что касается гражданского пространства в Таджикистане, то, если сравнить его с уменьшающимся гражданским пространством Кыргызстана, то можно увидеть, что в Таджикистане оно полностью исчезло. Однако это совсем не означает, что для того, чтобы помочь отреагировать на ухудшающуюся ситуацию с правами человека в стране, в Таджикистане ничего нельзя сделать. Начнем с того, что из статей Ларисы Александровой, Ксении Мироновой, Фавзии Назаровой и Нигины Бахриевой становится ясно, что некоторая разница между "почти полностью исчезло" и "исчезло" все еще заметна. Еще есть сферы, в которых правозащитные НПО, которые работают в чрезвычайно сложных условиях, могут провести незначительные, поэтапные изменения (даже в индивидуальном порядке). Нужно понимать, что эти НПО могут проделать работу с учетом того, что они не будут напрямую отвлекаться на решение фундаментальных вопросов политической власти в стране. Вполне разумно предположить, что останутся возможности для некоторого прогресса, который можно будет достичь в устранении системных проблем Таджикистана, связанных с домашним насилием; или что эдвокаси на местах сможет помочь в решении некоторых проблем, которые связаны с пытками и жестоким обращением (в случаях, не имеющих значительного политического измерения); и что согласованные международные протесты, особенно при поддержке западных посольств, иногда могут подтолкнуть режим к изменению (как это произошло в случае с Хайрулло Мирсаидовым или Шароффидином Гадоевым).[2] В настоящем сборнике статей некоторые авторы выделяют сферы для потенциальных реформ. К этим реформам относятся: публикация и обсуждение генпланов города; отмена системы прописки; оказание большей поддержки работающим женщинам, а также оказание поддержки женщинам, которые стремятся к работе на государственной службе;[3] отмена обязательного медицинского осмотра перед свадьбой, а также отмена повсеместно распространенного требования о сдачи анализа на ВИЧ для тех, кто хочет устроиться на работу; улучшение лечения для жертв пыток, а также обучение полиции и спецслужб последствиям применения пыток; в своих статьях авторы предложили много других конкретных прагматичных и последовательных предложений. Хотя даже такие скромные цели все еще сложно осуществить, можно предположить, что некоторые из этих целей вполне достижимы (по крайней мере частично). Однако, если учесть общее состояние гражданского пространства в Таджикистане, то очевидным становится тот факт, что местные группы на местах могут сделать не так уж и много. Когда речь заходит о международном участии на местах, необходимо тщательно продумывать вопрос о том, способно ли присутствие в стране обеспечить измеримые результаты, которые улучшат жизнь именно местного населения. Нужно понимать, что улучшение должно произойти таким образом, чтобы все это вышло за рамки компромиссов, на которые необходимо пойти для получения доступа к базированию в стране. Если учесть подход правительства по предоставлению возможности самоцензуры, как альтернативы вытеснению из сферы, то необходимо отметить тот факт, что по сравнению с тем, что позволяет нынешний уровень репрессий, особая история Таджикистана обеспечивает страну более широким присутствием НПО и средств массовой информации. Однако, как и в принципе Микобера [персонаж романа "Дэвид Коперфильд"], который гласит: "что-то подвернется", в стране не нужно сохранять международное присутствие только ради него самого. Этого не нужно делать в том случае, если в качестве альтернативы те же самые организации и финансирование могут оказать более активную поддержку народу Таджикистана из-за рубежа. Там, где четко определяются результаты развития и существует признание того, что правящая элита проникла во все слои общества, а также, что деньги по максимуму могут обойти государственную систему, существует четкое обоснование того, что такую работу продолжать стоит. Однако, если учесть, что усилия по наращиванию потенциала сопровождаются громадными коррупционными рисками (либо напрямую, либо путем высвобождения других средств, которые могут быть использованы в коррупционных целях), стоит предположить, что есть веские основания для пересмотра механизмов финансирования, которые в обычных обстоятельствах предоставляют бюджетную поддержку правительству Таджикистана.[4] Появился ряд вопросов, который бы хотелось задать международным финансовым институтам (МФИ), в частности, Всемирному банку, Европейскому Банку реконструкции и развития (ЕБРР) и Азиатскому банку развития, которые в определенном смысле обязаны поддерживать эффективное государственное управление, демократию и права человека. Если учесть степень проникновения режима в частный сектор, то стоит отметить, что очень сложно найти местных партнеров, которые действительно умеют быть независимыми. Например, в 2018 году руководители "Арванд Банк" и "Имон Интернешнл" – учреждения со сравнительно хорошей репутацией на местах и партнеры ЕБРР в Таджикистане – были вынуждены уволиться, т.к., по-видимому, они должны были предпринять шаги по сокращению конкуренции в отношении альтернативы, которая находилась под контролем семьи президента.[5] Аналогичным образом, партнерские отношения с государством и местными органами самоуправления, в том числе и с Душанбе, мэром которого является Рустам Эмомали, создают значительные проблемы, которые связаны с потенциальным кумовством и перемещением других средств в коррупционных целях (это происходит даже при хорошем управлении проектами). Если МФИ собираются продолжать инвестировать в Таджикистан – в принципе, нужно пересмотреть этот вопрос за исключением проектов, направленных на получение неотложных результатов развития, – нужны более жесткие условия, связанные с более широким управлением и реформами в области прав человека, выходящими за рамки конкретных проектов. У МФИ и крупных доноров есть возможность улучшить обсуждения, которые ведутся с местным и международным гражданским обществом, целью которых является обсуждение преимуществ таких проектов, которые могут перевесить их недостатки (и это при учете риска дальнейшей законности режима). Существуют веские основания для дальнейшего пересмотра всех расходов МФИ в Таджикистане. Особенно это касается схем, которые предполагают тесное сотрудничество с государственными структурами или прямое финансирование.[6] Как утверждает Шоира Олимова, для того, чтобы повысить уровень подотчетности и увеличить общий объем и детализацию общедоступной информации о проектах, важно обеспечить доступность информации обо всех крупных проектах, финансируемых донорами, которая бы существовала на таджикском языке, на местном уровне. Также существует необходимость в оказании еще большей поддержки инициативам местных НПО. Одним из примеров может служить инициатива "Система раннего предупреждения". Подобные инициативы помогают повысить прозрачность и подотчетность на местном уровне. Также, необходимо рассматривать международные усилия по поддержке сектора безопасности Таджикистана в контексте систематической жестокости, которую службы безопасности применяют по отношению к критикам режима. Запад должен не просто лечить симптомы таким образом, чтобы это могло помочь укрепить институты, которые сами по себе могут вызвать недовольство и нестабильность, а он должен пытаться использовать тот небольшой политический капитал, который у него есть в наличии для устранения первопричины радикализации, в частности, управление страной. Однако, в контексте границы между Таджикистаном и Кыргызстаном в рамках пограничной помощи ОБСЕ могут существовать возможности и альтернатива для сотрудничества в области безопасности (хотя для Душанбе наиболее предпочтительным может стать участие ОДКБ). В то время как Россия и Китай несомненно остаются самыми важными международными партнерами Таджикистана, Таджикистан осознает необходимость (как и другие центральноазиатские державы) того, что не нужно становится полностью зависимым ни от любой из этих стран в отдельности, ни от них обеих. Действительно, стремление Таджикистана сохранить хотя бы видимость многовекторной внешней политики предоставляет некоторым другим игрокам ограниченную возможность оказания влияния на периферии. В настоящее время, несмотря на решение об официальном открытии переговоров, которое должно состояться в конце 2020 года, переговоры по "расширению" существующего соглашения о партнерстве и сотрудничестве между ЕС и Таджикистаном по-прежнему никуда не продвинулись.[7] Учитывая мрачную ситуацию на местах в стране, было бы разумно поставить этот процесс на паузу в особенности из-за того, что из-за состояния репрессий любая возможная сделка, скорее всего, будет с трудом принята Европейским парламентом, который в последние годы с полным на то правом был готов поднапрячься и заблокировать утверждение сделок с наиболее вопиющими нарушителями прав человека. ЕС и Таджикистан также провели предварительное обсуждение членства Таджикистана в специальной системе преференций ЕС, направленной на устойчивое развитие и эффективное управление (GSP+), которая поддерживает уязвимые развивающиеся страны, ратифицировавшие 27 международных конвенций по правам человека, трудовым правам, охране окружающей среды, изменению климата и эффективному управлению.[8] Хотя у Таджикистана неплохая репутация в плане подписания международных договоров, страна очень плохо их соблюдает. Предварительным условием по включению страны в схему должно стать принятие важных шагов по устранению этого недостатка. По всей видимости, Таджикистан – не настолько значимая центральноазиатская страна для Великобритании, чтобы, как это было с Узбекистаном, существующее Соглашение с ЕС о партнерстве и сотрудничестве было преобразовано в двустороннее соглашение. Однако Соединенному Королевству следует подумать о том, какие выгоды принесет подобная формальная структура. Также, ему следует убедиться в том, что в каждом будущем двустороннем соглашении все положения о правах человека, которые существуют между ЕС и Таджикистаном, уже отражены – их не выкинули. Как и в случае с ЕС, если не будет существенных изменений на местах, ему не следует стремиться к составлению соглашения с расширенными выгодами для Таджикистана. Учитывая, что в большинстве международных рейтингов по правам человека Таджикистан либо уже достиг низа, либо находится почти в самом низу, то необходимо отметить, что существуют веские аргументы в пользу того, чтобы Таджикистан добавили в британский список приоритетных стран в области прав человека. В настоящее время в данном списке находятся соседи Таджикистана – Узбекистан и Туркменистан.[9] Когда дело доходит до изучения постафганских баз в Центральной Азии (с целью продолжения оказания Афганистану внешней помощи в области безопасности), становится понятно, что у правительства США нет хороших вариантов. Однако, все указывает на то, что и Таджикистан – не лучший вариант для этого. Такая ситуация сложилась не только из-за соображения прав человека и государственного управления, но и на том основании, что в стране уже есть военное присутствие России и Китая. Во введении уже говорилось о том, что таджикская оппозиция заблокировала кандидатуры бывших лидеров правозащитных механизмов ОБСЕ для повторного назначения. Но остается надеяться, что опасения, что такая ситуация может заново повториться, не повлияют на принятие решений их преемниками. Важно, чтобы ОБСЕ, как институциональная структура, и ее государства-члены активно отстаивали права граждан Таджикистана выступать открыто на Конференции по человеческому измерению, которую организует БДИПЧ, и чтобы таджикистанцы не боялись за свою безопасность или за безопасность своих семей. Тоже самое касается и того, что 4 ноября 2021 года Таджикистан будут рассматривать в рамках Универсального периодического обзора (УПО) – поэтому необходимо предпринять активные меры, которые помогут обеспечить полное участие активистов в процессе ООН.[10] Международным партнерам стоит рассмотреть возможность использования УПО в качестве отправной точки, которая позволит подтолкнуть Таджикистан к более узконаправленному набору приоритетных вопросов. В этом им может помочь список вопросов, которые страны обычно поднимают через механизм УПО. Центральное значение как для решения задач развития страны, так и для любой надежды на реформирование ее системы управления имеет поиск путей, которые позволят бороться с коррупцией в Таджикистане. Хотя та роль, которую играет "семья" в политической и экономической жизни страны будет препятствовать усилиям, которые будут направлены на проведение реформ на местах, в Таджикистане все еще могут помочь международные действия. Во введении уже отмечалось, что хотя незаконные денежные средства из Таджикистана поступают, в основном, не в Лондон, еще многое предстоит сделать для того, чтобы британские заморские территории не стали каналом для создания непрозрачных компаний, которые были бы связаны с ключевыми игроками из Таджикистана. Тем не менее, как у Великобритании, так и у США должна быть возможность применения санкций Магнитского либо с помощью механизмов защиты прав человека, либо с помощью отслеживания коррупционных путей, а также других механизмов, которые можно применить для борьбы с лицами, ответственными за злоупотребления в Таджикистане. На первый взгляд, если учитывать более широкий контекст коррупции и гражданского общества, решение Инициативы прозрачности добывающих отраслей (ИПДО) об отмене приостановки деятельности Таджикистана в ИПДО, которое было принято в январе 2020 года, кажется непонятным.[11] В своей статье Олег Антонов, Эдвард Лемон и Парвиз Муллоджанов отмечают, что, учитывая степень давления, которому подвергаются потенциальные местные партнеры, нужно помнить, что во время взаимодействия с университетами Таджикистана необходимо проявлять осторожность. Они утверждают, что, столкнувшись с подобной ситуацией, внешние академические партнеры должны избирательно участвовать и поднимать проблемы прав человека с помощью подхода критического взаимодействия.[12] Это имеет особое значение тогда, когда участников системы образования заставляют или принуждают к участию в троллинге, организованном против политических оппонентов. Когда размышляешь о "Фабрике ответов", то понимаешь, что провайдеры социальных сетей могут сделать больше для того, чтобы поддержать жертв троллинга и клеветы – кампаний, которые государство организует для травли несогласных, а также тех, кто проживает в диаспоре. Поддержка со стороны провайдеров может состоять из поиска путей для расширения доступа к модерации на таджикском языке, выявления фейковых аккаунтов, совершенствования внутренних механизмов правовой защиты, которые позволили бы жертвам принимать незамедлительные меры (особенно для тех, кто стал жертвой неоднократных злоупотреблений), а также поиска путей для повышения чувствительности к использованию клеветы сексуального характера и других тактик, в особенности ориентированных на женщин. Донорам необходимо рассмотреть вопрос о том, какую дополнительную поддержку можно оказать жертвам такого целенаправленного воздействия, которая бы включала в себя социально-психологическую помощь и оказывалась бы во время документирования случаев жестокого обращения. Западным странам необходимо лучше реагировать на потребности таджикистанцев, которые из-за давления, которому они подвергаются на родине, вынуждены искать убежище за рубежом. Граница между Польшей и Беларусью, до которой можно добраться наземными путями из России, причинила множество проблем таджикистанцам, поскольку иногда им месяцами не разрешали въезд в Польшу, где они могли бы запросить убежище. Как следствие, как только службы безопасности узнавали в чем дело, людей сразу же депортировали из Беларуси обратно в Таджикистан.[13] Дело Хизбулло Шовализоды, которого из-за запоздалого решения Верховного суда Австрии незаконно депортировали из страны, подчеркивает, что существует очевидная необходимость того, чтобы министерства внутренних дел и иммиграционные службы подобных стран должным образом понимали ситуацию с правами человека в Таджикистане, в частности, чтобы они знали о способах, при которых обвинения в "экстремизме" используются для преследования политических оппонентов, и что ранее с помощью подобных обвинений происходило злоупотребление системой объявления Интерполом в розыск. Принимая во внимание тот факт, что в ряде стран, среди которых и Великобритания, происходит ужесточение общих правил по воссоединению семей, западным странам важно полностью осознать давление, с которым могут столкнуться члены семей активистов. В тех случаях, когда семьи активистов становятся мишенью властей, западным странам также следует найти новые способы, с помощью которых родственники активистов смогут воссоединиться со своими родными, которые находятся в изгнании. Также необходимо, чтобы европейские системы предоставления убежища лучше осознавали опасность, с которой могут столкнуться даже обычные граждане Таджикистана, когда возвращаются на родину. В особенности, это касается тех, кто соблюдает религиозные обряды. Западные службы безопасности должны знать об экстратерриториальной работе Таджикистана, которая направлена на оказание давления и ведется против членов диаспоры. К ней относятся не только тщательно задокументированные случаи насилия, которые были совершены в отношении активистов, находящихся в изгнании, но и способы, с помощью которых оказывается давление на других членов диаспоры Таджикистана (часто путем оказания давления на их семьи, которые находятся на родине), и целью которых является преследование этих активистов.[14]  Хотя это несколько выходит за рамки данной публикации, очевидно, что необходимо удвоить усилия, чтобы попытаться восстановить (ранее неполное, а теперь сниженное в разы) соблюдение Россией своих обязательств перед Европейским судом по правам человека. В особенности, это касается соблюдения правила 39 о временных мерах, с помощью которого в нарушение российского и международного права можно прекратить дела о быстрой депортации таджиков. Таким образом, прошло почти 30 лет со дня провозглашения независимости в Таджикистане, а страна практически оказалась в очень трудном положении, т.к. между собой в ней перемешались крайняя форма бедности и система, не допускающая инакомыслия. Положительное влияние международных субъектов Запада на установившуюся ситуацию в стране ограничено, но важно, чтобы эти субъекты по-прежнему стремились к поиску имеющихся рычагов давления, которые можно использовать для противостояния дальнейшему отступлению и оказания давления на режим с целью сдерживания его злоупотреблений.  Деньги остаются наиболее важным рычагом, независимо от того, идет ли речь о том, что еще можно сделать для обеспечения или пересмотра международной помощи, инвестиций и кредитования, или о принятии мер в тех случаях, когда коррупционные финансовые потоки таджикской элиты проникают в международную финансовую систему. За пределами страны предстоит сделать еще многое для того, чтобы защитить эмигрировавших активистов от преследований и экстрадиции со стороны режима, который не рассматривает национальные границы в качестве препятствия для репрессий. Рекомендации В свете исследований и анализа, изложенных в этой публикации, автор пытается дать ряд возможных рекомендаций к действию.[15] Рекомендации правительству Таджикистана Существует очень много областей, в которых правительству Таджикистана необходимо провести реформы в соответствии с международными обязательствами, под которыми оно подписалось, – гораздо больше, чем можно указать в данной публикации. Тем не менее, ниже представлен широкий выбор некоторых действий, которые правительство должно постараться сделать. Ему следует:
  • положить конец преследованиям критиков режима как в стране, так и за рубежом, а также прекратить применять пытки в уголовно-исполнительной системе и системе уголовного правосудия;
  • из Уголовного кодекса убрать статьи, в которых запрещается "оскорбление" президента и государственных служащих;
  • ограничить применение законодательства по противодействию экстремизму до широко признанных насильственных групп и отдельных актов насилия, предотвращая тем самым его применение в отношении политических оппонентов;
  • развернуть борьбу с широкомасштабной коррупцией, которая расцвела в самом центре государства, и принять меры по уменьшению конфликта интересов среди государственных чиновников;
  • восстановить политический плюрализм через предоставление независимым партиям разрешения о регистрации и через снижение требований к сбору подписей, необходимых для выдвижения на государственные должности, а также через предоставление разрешения независимым кандидатам баллотироваться;
  • реформировать офис омбудсмена и создать новые независимые механизмы для расследования пыток и злоупотреблений властью со стороны сотрудников полиции и служб безопасности;
  • улучшить подготовку сотрудников следственных органов по вопросам проведения расследований случаев применения пыток и жестокого обращения, а также разработать комплексную программу реабилитации жертв пыток с особым акцентом на женщин;
  • прекратить медицинские осмотры, обязательные для каждого гражданина, который хочет вступить в брак, и тесты на ВИЧ, которые являются фактическим требованием для тех, кто устраивается на работу или поступает в образовательное учреждение;
  • прекратить блокировку сайтов независимых новостных агентств и гражданских групп;
  • отменить систему прописки – системы регистрации и ограничений передвижений внутри страны;
  • предоставить доступ к Генеральным планам Душанбе и других городов, а также привлечь население к их разработке;
  • реформировать и расширить процесс регистрации объектов, представляющих архитектурную и историческую ценность, а также учесть мнение местного населения по этому вопросу;
  • разработать меры по поощрению участия женщин в трудовой деятельности и их работе на государственных должностях; и
  • решить проблему домашнего насилия, сексуальных домогательств и издевательств в отношении ЛГБТИ-сообщества.
 Рекомендации западным странам и международным организациям Им следует:
  • пересмотреть инвестиции международных финансовых институтов и программы оказания помощи, которые предоставляют бюджетную поддержку правительству Таджикистана;
  • применять санкции Магнитского и другие меры по борьбе с коррупцией в отношении тех участников системы, кто несет ответственность за нарушение прав человека и взяточничество;
  • обеспечить лучшую поддержку жертвам кампаний по троллингу, которые организует государство, а также настоятельно рекомендовать операторам социальных сетей улучшить модерацию контента на таджикском языке и упростить процедуру подачи жалоб;
  • приостановить усилия ЕС по включению Таджикистана в схему "Генеральной системы преференций - плюс" (GSP +) и создать новое расширенное Соглашение о сотрудничестве и партнерстве;
  • добавить Таджикистан в британский список приоритетных стран, где существуют проблемы в области прав человека; и
  • улучшить доступ к убежищу и временному убежищу для граждан Таджикистана, которые находятся в группе риска, а также применить меры по содействию воссоединению семей в тех случаях, когда родственники активистов подвергались жестокому обращению.
 Фотография Kalpak Travel под лицензией Creative Commons (CC). [1] Avery Koop, Mapped: The 25 Poorest Countries in the World, Visual Capitalist, April 2021, https://www.visualcapitalist.com/mapped-the-25-poorest-countries-in-the-world/; Ситуация с Таджикистаном немного получше по паритету покупательной способности.[2] В реальности это возможно в тех случаях, которые не связаны с ПИВТ.[4] Исключение чрезвычайной помощи, связанной с COVID.[5] ЕБРР, Проект по модернизации систем водоснабжения и водопроводно-канализационного хозяйства Файзобода, май 2021 года, https://www.ebrd.com/work-with-us/project-finance/project-summary-documents.html?1=1&filterCountry=Tajikistan; Eurasianet, Breaking Tajikistan’s banks: The north falters as ruling family cements position, апрель 2018 года, https://eurasianet.org/breaking-tajikistans-banks-the-north-falters-as-ruling-family-cements-position[6] Всемирный Банк, Проекты в Таджикистане, https://projects.worldbank.org/en/projects-operations/projects-list?lang=en&countrycode_exact=TJ&os=0[7] Комиссия Европейского Союза, New EU-Tajikistan partnership & cooperation agreement – authorisation to open negotiations, июнь 2020 года, https://ec.europa.eu/info/law/better-regulation/have-your-say/initiatives/12389-Authorisation-to-open-negotiations-and-negotiate-an-Enhanced-Partnership-and-Cooperation-Agreement-with-Tajikistan[8] Таджикистан уже является участником основной "Обобщенной схемы преференций" ЕС, которая обеспечивает развивающиеся страны более легким доступом на рынки.[9] FCO and FCDO, Corporate report: Human rights priority countries: ministerial statement, January to June 2020, Gov.uk, ноябрь 2020 года, https://www.gov.uk/government/publications/human-rights-priority-countries-autumn-2020-ministerial-statement/human-rights-priority-countries-ministerial-statement-january-to-june-2020[10] Совет ООН по правам человека, Универсальный периодический обзор, https://www.ohchr.org/EN/HRBodies/UPR/Pages/UPRMain.aspx[11] ИПДО, Правление ИПДО согласовало, что Таджикистан достиг значимого прогресса в целом во внедрении Стандарта ИПДО 2016, январь 2020 года, https://eiti.org/board-decision/2020-02; Или если выразиться более мягко, то они провели отчасти узконаправленную оценку своих формальных критериев, чем можно было бы ожидать при более широких обстоятельствах.[12] См. также John Heathershaw and Edward Schatz, Academic freedom in Tajikistan endangered: what is to be done? openDemocracy, февраль 2018 года, https://www.opendemocracy.net/en/odr/academic-freedom-in-tajikistan-endangered/; Здесь также приведены две статьи, в которых выдвигаются аргументы в пользу дальнейшего более широкого участия на местном уровне. Karolina Kluczewska, Academic freedom in Tajikistan: western researchers need to look at themselves, too, openDemocracy, февраль 2018, https://www.opendemocracy.net/en/odr/academic-freedom-in-tajikistan/; Malika Bahovadinova, Academic freedom in Tajikistan: why boycotts and blacklists are the wrong response. openDemocracy, февраль 2018 года, https://www.opendemocracy.net/en/odr/academic-freedom-in-tajikistan-boycotts/[13] См. Адам Хаг (ред.), Closing the Door: the challenge facing activists from the former Soviet Union seeking asylum or refuge, FPC, декабрь 2017 года, https://fpc.org.uk/publications/closing-the-door/[14] Exeter University Central Asian Studies Network, Central Asian Political Exiles (CAPE) database, https://excas.net/projects/political-exiles/[15] Хотя некоторые из этих рекомендаций построены на анализе и предложениях, сделанных отдельными авторами статей, данные рекомендации являются исключительной ответственностью редактора настоящей публикации. Он прекрасно понимает, что при нынешних обстоятельствах некоторые рекомендации правительству Таджикистана, а в особенности первоначальные запросы, являются несколько амбициозными. [post_title] => Исчезающие права - Таджикистане: Выводы и рекомендации [post_excerpt] => [post_status] => publish [comment_status] => open [ping_status] => open [post_password] => [post_name] => %d0%b8%d1%81%d1%87%d0%b5%d0%b7%d0%b0%d1%8e%d1%89%d0%b8%d0%b5-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b2%d0%b0-%d1%82%d0%b0%d0%b4%d0%b6%d0%b8%d0%ba%d0%b8%d1%81%d1%82%d0%b0%d0%bd%d0%b5-%d0%b2%d1%8b%d0%b2%d0%be%d0%b4 [to_ping] => [pinged] => [post_modified] => 2021-09-29 20:00:09 [post_modified_gmt] => 2021-09-29 19:00:09 [post_content_filtered] => [post_parent] => 0 [guid] => https://fpc.org.uk/?p=6080 [menu_order] => 0 [post_type] => post [post_mime_type] => [comment_count] => 0 [filter] => raw )[7] => WP_Post Object ( [ID] => 6005 [post_author] => 3 [post_date] => 2021-07-22 11:10:45 [post_date_gmt] => 2021-07-22 10:10:45 [post_content] => As we approach the 30th anniversary of Kazakhstan’s independence this publication finds the country in a period of change. The gradual passing of the torch from First President Nazarbayev to President Tokayev, growing social protests as living standards have been squeezed for many, and an uncertain future that lies ahead given the global move away from fossil fuels, make it an important time to take stock of the current state of human rights and governance in Kazakhstan. Over the last 30 years Kazakhstan’s ruling elite has delivered substantial economic growth - albeit particularly benefiting itself - and has mostly maintained stability between the country’s different ethnic groups. This has come at the cost of almost all political freedoms and many civil liberties. The Government and its supporters still argue that gradual steps will enable Kazakhstan to transition to democracy and help ‘evolve’ the political culture in Kazakhstan. Their critics point to the lack of change at the heart of the country’s political system over the last 30 years, where reforms have helped deliver improvements in the standards of living and the delivery of public services but have not lead to a meaningful transfer in political power from the elite to the citizen. The only political choice in Kazakhstan, such Tokayev assuming the Presidency, is exercised by those already in power. President Tokayev has promised a ‘listening state’ and committed to delivering reforms that would improve freedoms and make the Government more responsive but change so far has been limited. His approach seems to be continuing the path of ‘modernisation without democratisation’ or ‘reform within the system’ that improves state efficiency and outcomes while mostly retaining existing authoritarian power structures. The widespread use of ‘freedom restrictions’ that prevent activists from continuing their work is indicative of the objective to curb criticism and silence dissent. There are opportunities for local activists and the international community to apply pressure to address human right abuses and to help deliver reform, particularly in areas of governance that do not address the wider balance of power. Achieving more systemic change is a greater challenge and one that will likely involve further action at an international level to expose corruption. Key recommendations Based on the findings of the research in this publication the Government of Kazakhstan should:
  • Stop targeting NGOs with punitive tax inspections and burdensome reporting requirements;
  • Make it easier for parties to register and protect political activists from state harassment;
  • End the use of anti-extremism legislation powers under Criminal Code Article 405 and Article 174 to target protestors or those liking or sharing opposition posts on social media;
  • Further reform the law on public assembly to end restrictions on unregistered groups;
  • Stop using kettling as a policing tactic for peaceful demonstrations;
  • End the use of ‘freedom restrictions’ in sentencing that prevent activists and bloggers from continuing their work holding the Government to account;
  • Stop the continued harassment of independent trade unions and striking workers;
  • Remove laws on insulting the honour and dignity of public officials used to silence criticism;
  • Improve data protection and privacy regulation and enforcement; and
  • Deliver on commitments to produce new laws on domestic violence and sexual harassment, while retaining protections on the right to gender equality.
 The international community should:
  • Raise systemic problems and individual cases of abuse both in private and in public; and
  • Examine the use of international mechanisms for tacking corruption and kleptocracy, including improved transparency requirements, reform of ‘golden visas’, Magnitsky sanctions and anti-corruption tools such as Unexplained Wealth Orders where appropriate.
 Image by Jussi Toivanen under (CC). [post_title] => Retreating Rights - Kazakhstan: Executive Summary [post_excerpt] => [post_status] => publish [comment_status] => open [ping_status] => open [post_password] => [post_name] => retreating-rights-kazakhstan-executive-summary [to_ping] => [pinged] => [post_modified] => 2021-07-22 10:57:02 [post_modified_gmt] => 2021-07-22 09:57:02 [post_content_filtered] => [post_parent] => 0 [guid] => https://fpc.org.uk/?p=6005 [menu_order] => 0 [post_type] => post [post_mime_type] => [comment_count] => 0 [filter] => raw )[8] => WP_Post Object ( [ID] => 6003 [post_author] => 3 [post_date] => 2021-07-22 11:09:46 [post_date_gmt] => 2021-07-22 10:09:46 [post_content] => Kazakhstan is a country that has worked hard to position itself to its people and to the world as Central Asia’s success story. On a number of key measures that reputation would seem justified, not least the rapid economic growth that has taken place since independence and its relative stability when compared to its regional neighbours, but that has come at the non-negotiable price of the on-going repression of threats, both real and perceived, to the power of the ruling elite. This publication assesses the situation in Kazakhstan today and the emerging pressures on that political settlement. It comes after a time of significant upheaval following not only the COVID-19 pandemic but after the formal (though incomplete) transition of power in 2019 from the country’s founding President Nursultan Nazarbayev to his successor President Kassym-Jomart Tokayev. A very brief history of KazakhstanThe vast expanse of territory that makes up modern Kazakhstan (at 2,724,900 square kilometres it is the 9th largest country on earth) was home to a number of different tribes throughout its early history. Political consolidation in the region is seen to have begun with the arrival of the Mongol Empire and its successor state the Golden Horde in the mid-13th Century. Upon the fragmentation of the Golden Horde the Kazakh Khanate was founded as its successor in 1465, marking the gradual emergence of Kazakh identity within the land that would ultimately become Kazakhstan. Within the Khanate three constituent tribes or hordes (Juz/Zhuz) would emerge: the Senior or Great Horde (Uly juz), the Middle Horde (Orta Juz) and the Junior Horde (Kishi juz).The history of the Kazakh Khanate has been used as a building block of Kazakhstan’s post-Independence national identity, with the state celebrating the 550th anniversary of the Khanate’s founding in 2015 with conspicuous pageantry.[1] Russian expansion into what is now Kazakhstan began in 1584 with the creation of a Cossack military settlement in Oral (Uralsk) in West Kazakhstan (the part of Kazakhstan on the western side of the Ural river which places it geographically within Europe) that would expand into the Russian settlement of Yaitskiy Gorodok in 1613. Amid pressure from rival Dzungar Khanate (the Aktaban Shubyryndy known as the barefooted flight or great disaster) the leadership of the Kazakh hordes one by one pledged their fealty to the Russians who were gradually expanding into the territory. By the 1820s Russia expanded to hold direct control over the Kishi and Orta Juz, and while the combined Khanate would briefly rise again from 1841-47 as part of resistance to Russian rule, the death of the Khan in battle in 1847 marked the end of the Kazakh Khanate as a political entity. The Russians completed their capture of the territory of what is now Kazakhstan by 1864, fully absorbing them into the Empire. Russian rule continued, mostly, uninterrupted until 1916 when efforts to conscript ethnic Kazakhs and Kyrgyz into the Russian army to fight on the Eastern front led to the Central Asian (Semirechye) revolt of 1916, which would leave between 150,000-250,000 dead after its repression by Tsarist forces. Following the collapse of central control in the wake of the Russian Revolution local Kazakh leaders declared the creation of the Alash Autonomy, on land roughly coterminous with modern Kazakhstan in December 2017. This flowering of independence would last until 1920 when the Bolsheviks completed their conquest of the region. In August 2020 the Soviet Union established in its place the Kyrgyz Autonomous Soviet Socialist Republic later renamed the Kazak Autonomous Soviet Socialist Republic in 1925, subsequently becoming a full Soviet Socialist Republic (SSR) in 1936. The early Soviet period was one of great upheaval for ethnic Kazakhs of the region. Stalin’s forced collectivisation in the early 1930s of the previously nomadic peoples of the region led to the Kazakh famine of 1931–1933, which is believed to have led to the deaths of 1.5 million people (of which 1.3 million were ethnic Kazakhs, 38 per cent of the total Kazakh population) amid the context of the wider Soviet famines of 1932-33. The 1950s would see the mass transfer of ethnic Russians to the Kazakh SSR as part of the ‘Virgin Lands’ campaign to boost Soviet agricultural production, leading them to outnumber ethnic Kazakhs in their titular republic until the 1980s. The period from 1949-1963 would also see the Kazakhstan SSR used as the testing ground for the Soviet Union’s nuclear weapons programme with over 110 above ground weapons tests whose fallout impacted 1.5 million people and left lasting environmental damage in the area around Semipalatinsk (now Semey).[2] From 1960-62 and 1964- 1986 Kazakhstan was ruled by Dinmukhamed Kunaev, First Secretary of the Communist Party of Kazakhstan (and from 1971 a full member of the Politburo) and a close ally of Leonid Brezhnev. Kunaev’s undoing would in part stem from his appointment in 1984 of an ambitious, young (by Soviet standards) reformer Nursultan Nazarbayev as the Chairman of the Council of Ministers (equivalent to Prime Minister of the SSR). The power struggle between the two men began in January 1986 when Nazarbayev publically criticised the First Secretary’s brother Askar Kunaev over his management of the Kazakhstan Academy of Sciences, leading to an escalating political crisis which ultimately led to the removal of both Kunayevs from their posts. Nazarbayev however was not the immediate beneficiary of this change, with Gennady Kolbin, a Russian politician who had never previously lived in Kazakhstan, being parachuted in to take over. This decision would lead to an upsurge in unrest amongst ethnic Kazakhs that peaked in the Jeltoksan (December) protests in Alma-Ata (now Almaty) that were ruthlessly suppressed with the deaths of up to 200 protestors. However, by June 1989 Nazarbayev would get the promotion he had been angling for and became First Secretary of the Communist Party of Kazakhstan. He subsequently became Chairman of the Supreme Soviet for a brief period in spring 1990 before taking over the new post of President in April 1990. As the Soviet Union collapsed Kazakhstan would be the last republic to formally declare its independence on December 16th 1991, formally joining the Commonwealth of Independence States on December 21st that had been created by the Alma-Ata Protocol. Independent KazakhstanUpon independence Kazakhstan wrestled with many of the same challenges as other newly independent republics: stabilising a cratering economy on its transition out of the Soviet planned system into something approximating the free market; trying to build a sense of national identity and unity in the newly formed country; while trying to keep a lid on potential ethnic tensions that were sparking across the region. Balancing these latter two challenges was a particular concern in Kazakhstan where ethnic Kazakhs had only recently (as of the 1989 Soviet census) and narrowly become a plurality of the republic’s population again as there were almost the same number of ethnic Russian citizens (6,534,616 and 6,227,549 respectively). The ethnic Russia population significantly outnumbered ethnic Kazakhs in many parts of Kazakhstan’s northern regions.[3] In 1992 and again in 1999-2000 there were efforts, of various degrees of seriousness, amongst Russian communities in parts of the north to reunite with Russia, all of which fizzled out with the Government of Kazakhstan working to mollify potential concerns.[4] However, over the years since independence through a combination of the gradual migration of ethnic Russians to Russia, the return of ethnic Kazakhs from East Asia and higher birth rates amongst the Kazakh population have seen the population balance shift to the ethnic Kazakh population, with it being estimated to be more than 68 per cent by the present day.[5] This shift does not prevent the ‘Russian question’ periodically raising its head, with Russian nationalist politicians periodically raising the question of reincorporating the Northern Kazakhstan region that still home to more ethnic Russians than Kazakhs.[6] One of the drivers of the migration of the Russian population in the 1990s was the initially challenging state of Kazakhstan’s economy, with the economy contracting over nine per cent per year on average between 1991 and 1995.[7] However, after weathering the initial storm, Kazakhstan’s immense natural resource wealth enabled it to stabilise in the late 1990s (despite the impact of the 1998 Russian financial crisis on the region) and then drive dramatic GDP growth over the years that followed, with a six fold increase in its GDP per capita since 2002. Kazakhstan has the 12th largest proven oil reserves in the world and would become by 2018 the ninth largest global exporter of coal and crude oil as well as the 12th largest exporter of natural gas.[8] This resource wealth has enabled Kazakhstan to significantly improve its overall standard of living beyond that of its Central Asian neighbours. This included substantial investment in the physical transformation of the country which acted both as a literal and metaphorical nation-building exercise. At the heart of this project was the plan, announced in 1994, to move the nation’s capital from the bustling but earthquake prone Almaty (renamed from Alma Ata the year before) to the smaller city in the north of the country Akmola that physically transformed into Astana (meaning capital city in Kazakh) to reflect Nazarbayev’s vision of a modern Kazakhstan, but whose design reflected the tropes of Kazakh folk history and identity he was seeking to promote. For 30 years Nazarbayev’s political control was near total. In every Presidential election he ran either literally unopposed, as in his initial election in December 1991, or with supportive or no hope candidates to create the façade of completion while ensuring the President received vote shares between 91 per cent – 99 per cent. The only exception was the 1999 contest, held after a referendum in 1995 had extended Nazarbayev’s initial term and removed term limits, when Communist party candidate Serikbolsyn Abdildin was able to stand (under heavy restrictions and reports of widespread abuse of process) where the President only received 81 per cent. As set out in more detail below, genuine efforts to create opposition movements either rooted in civil society or by former members of the ruling elite have been blocked through a mix of bureaucratic obstacles and often brutal repression. This political dominance by Nazarbayev, his family and close associates has been inextricably intertwined with the hoarding of economic opportunities by the same elite, further entrenching their power and amplifying the sense of threat from any challenge to the current system. While avoiding the regular bouts of political upheaval seen in neighbouring Kyrgyzstan, the social picture in Kazakhstan has become somewhat more unsettled since the 2008 financial crash, 2014 oil price crash (that has led to lower prices ever since) and the 2014-15 Russian financial crisis, which all accumulated to take the rocket boosters off Kazakhstan’s economy. Labour unrest has periodically flared, most notably and tragically in the 2011 Zhanaozen strike and subsequent massacre that killed at least 14 protestors and saw independent trade union activity cracked down upon, but this has not prevented subsequent protests over wages, attempts to fire and rehire workers on worse contracts and working conditions as the Government has sought to transfer state run assets in the oil sector into private hands.[9] In 2016 economic challenges mingled with concerns over Chinese encroachment into Kazakhstan (tapping into the same deep fears about the country’s sparsely populated rural areas falling into foreign hands that had previously centred on Russia), led to land protests that broke out in response to reforms to the Land Code that would have enabled foreigners to rent agricultural land for up to 25 years. The protests spread across the country in April 2016 ahead of the law’s implementation in the July, sparking a change in public willingness to engage in protest despite the restrictive legal situation.[10] As April turned to May the Government’s response grew harsher. On May 17th 2016 protesters and environmental activists Max Bokayev and Talgat Ayanov were arrested for their role in participating in and helping to organise protests. Arrests that ultimately escalated into a five year prison sentence and a subsequent three year ‘freedom restriction’ ban on political activism on the grounds of ‘inciting social discord’, ‘disseminating information known to be false’, and ‘violating the procedure for holding assemblies’.[11] At protests in several cities on May 21st the police made hundreds of arrests and charges on the grounds of ‘hooliganism’.[12] To quell the growing unrest President Nazarbayev ordered a five year moratorium on land sales, a pause that would be turned into a permanent ban in May 2021 before its expiry.[13] The issue of China has been a dimension to a number of other protests in recent years from labour disputes, water use at Lake Baikal, through to protests against the human right abuses towards ethnic Kazakhs in Xinjiang touched on below.[14] In February 2019, the tragic deaths of five young girls (aged between three months and 13 years) in a house fire in Astana while both parents were working overnight shifts, sparked a wave of protests across Kazakhstan arguing for increased social welfare payments for mothers with more than one child, improved housing and better healthcare.[15] These ‘mothers’ protests’, as explained in more detail in the essay by Colleen Wood, touched a public nerve over the extent of inequality in the country and acted as a spark to an unprecedented level of political change throughout the year. After major protests on February 15th, President Nazarbayev moved to dismiss the Government of Prime Minister Bakytzhan Sagintayev, arguing that they had failed to follow his instructions to address social issues and he ordered that new funding to be directed to increasing support payments and other measures to respond to the protestors concerns. Only a month later however, on March 19th, Nazarbayev made the much more surprising announcement that he would be immediately resigning from the Presidency to be replaced by Chair of the Senate Kassym-Jomart Tokayev (who had previously also served as Prime Minister and Foreign Minister), initially in an acting capacity before elections that would take place in July 2019. That Nazarbayev might seek to transition away from the Presidency at some point was not entirely a surprise, particularly given the unique powers he had been bestowed with as ‘First President’ and ‘Elbasy’ (leader of the nation) that would endure after he left the Presidency. These life-long powers included remaining as Chair of the National Security Council (a role with wide-ranging powers in international affairs, law enforcement and security matters and as well as powers over political appointments), continuing as leader of the ruling Nur-Otan party and other positions including membership of the Constitutional Council.[16] This special status has allowed Nazarbayev not only to protect himself and his family’s political and economic interests but to play an important role in shaping the country’s development whilst in-effect devolving day-to-day functions to President Tokayev. This has created uncertainty, both within the system and outside, around where power truly lies, acting as a break on Tokayev’s ability to set out his own independent agenda, to the extent that a number of observers still see ultimate power within the political system residing with the ‘First President’ rather than his successor who lacks a clear independent political base of his own. Handing over the duties of President has not significantly hindered the continued promotion of Nazarbayev and his legacy as a central building block in the national narrative. For example, three days after his departure from office Tokayev signed a decree renaming Astana (which had only been renamed from Akimola in 1997) as Nur-Sultan in honour of the Elbasy. While at time of publication we have seen the unveiling of two more large statues of Nazarbayev and launch of an eight hour Oliver Stone directed documentary entitled Qazaq: History of the Golden Man aimed at burnishing Nazarbayev’s legacy for both a national and international audience.[17] The transition period and early elections were marked by a rising number of political protests, which though firmly repressed, hint at further cracks in the facade of what had been seen as a relatively stable authoritarian system. In his first months in office President Tokayev tried to set out his own stall as someone offering simultaneously both continuity with Nazarbayev’s legacy and systemic reform to respond to the growing calls for change. He described his approach as a ‘listening state’ but in the context of Nazarbayev’s enduring power and influence, both formally and informally behind the scenes, his room for independent manoeuvre was limited and his influence over the state bureaucracy comparatively weak even before the crisis that descended upon Kazakhstan and the world a year after his arrival in the Presidency.[18] COVID-19The COVID-19 crisis has graphically exposed the strengths and weaknesses of political systems around the world and Kazakhstan has been no exception to this rule. The first reported case of the virus was identified in Kazakhstan on March 13th 2020 and by March 15th President Tokayev had announced a state of emergency until May, cancelling planned celebrations for Nowruz (unlike his counterpart in Tajikistan) and Victory Day. A quarantine covering Astana and Almaty was introduced from March 19th, preventing residents from traveling outside their local areas. This was expanded into a lockdown by March 26th that prevented people from leaving their homes except to buy food or go to work, with meetings of more than three people banned and restrictions on public transport that were soon followed by restrictions on non-essential work.[19] Such measures were seen to have an impact on the initial spread of the virus but the planned reopening in May, as elsewhere in Central Asia, led to a significant spike in the number of cases that far exceeded the initial wave, leading to the reintroduction of a number of restrictions over the summer. 2021 has seen the number of cases in Kazakhstan expand dramatically with peaks in April and at time of writing that exceed the previous peaks from 2020, with the arrival of the more contagious Delta variant adding to the latest peak since mid-June. At time of writing prior to publication (as of July 14th) Kazakhstan had recorded 520,336 confirmed cases of COVID-19 with 8,173 deaths, though those numbers are expected to continue to surge due to this latest wave.[20] The current wave of COVID cases is seeing state media more openly talking about hospitals being at capacity in a bid to urge the public to change behaviour.[21] As of mid-July Kazakhstan had administered almost seven million individual vaccine doses (for a population of 18.5 million) using a mix of the Russian Sputnik, Chinese Sinopharm and Kazakhstan’s locally produced vaccine QazVac. As in most countries the political and economic impact have been severe. The impact of the pandemic and initial lockdowns pushed the economy in 2020 into recession (-2.6 per cent) for the first time since the 1998 Russian economic crisis, despite cash injections from the Government and the National Fund of Kazakhstan (the country’s oil fund). While the economy had been expected to return to growth in 2021 the impact of the most recent COVID waves are likely to slow progress. A recent report by openDemocracy and local journalists at Vlast.kz and Mediazona have shown how the pandemic has exacerbated the already heavy reliance many Kazakhstani citizens have on credit to cover the vulnerability of their family finances after years of wage stagnation, with the amount of personal loans jumping by $1.7bn in 2020.[22] The political challenges that have flowed from the crisis have come in a number of different forms. The initial response from the Ministry of Health was heavily criticised for over burdening the resources of the hospital system and other initial missteps in treatment, including drug and testing shortages. The Health Minister Yelzhan Birtanov resigned from his post in June after contracting the virus and would subsequently be arrested on corruption charges relating to longstanding allegations surrounding a major health digitalisation project called Damumed.[23] As elsewhere in Central Asia measures to restrict the spread of disinformation ended up being deployed against online critics of the Government’s response to the crisis and its wider performance.[24] For example, civic activist Alnur Ilyashev was sentenced to three years of parole-like personal restraint, 100 hours of compulsory community service, and a five year ‘freedom restriction’ ban on social and political activism following a conviction for the ‘distribution of misleading information’ that was ‘threatening to public security’ over two Facebook posts critical of the ruling Nur-Otan party, Nursultan Nazarbayev and President Kassym Zhomart-Tokayev, coming after his past efforts to create a new independent political party had previously been cracked down on.[25] COVID also provided cover for the state to intensify pressure against its existing political opponents as outlined in the sections below.[26] Other examples of misuse of the pandemic for political purposes include allegations ahead of the 2021 Mazhilis (Parliamentary) elections that officials were breaching the COVID-19 testing protocols to disrupt the work of independent election observers.[27] More overtly ahead of a proposed anti-Government rally on February 28th 2021 the city authorities in Nur-Sultan raised the pandemic threat level from amber to red, which imposed strict limits on freedom of movement, for one day only seemingly to head off the potential protest before lowering it again.[28] The situation today: Politics and protestKazakhstan’s ruling elite remains in the process of transition, with Nazarbayev slowly transferring formal powers to President Tokayev and being less visible in public, while retaining strong influence over appointments to positions within Tokayev’s administration and other arms of the Government, both nationally and locally. President Tokayev’s initial reforms have included formal abolition of the death penalty (though a moratorium had been in place since 2003) and the election of local Akims (mayors) in rural areas.[29] On this latter initiative the direct local elections for rural Akims, replacing indirect election by the maslikhats (local councils), are taking place for the first time in July 2021, with independent candidates able to stand. There is understandable hope that this will help make local Akims more accountable and responsive to their local communities, ahead of the planned rollout of the direct election model to other tiers of local Government in the coming years. However, there are prequalification requirements for candidates than include either having worked in the civil service or held a leadership role in the private sector, vague criteria that have the potential to be used to weed out potential critics.[30] Some parts of the state seem willing to engage with NGOs and other experts to consult them over proposed legislative changes, while others parts continue punitive tax investigations against them at the same time, dashing any hopes that Tokayev’s calls for reform would lead to a much wider liberalisation of the system. His framing of the ‘listening state’ aims to continue his predecessor’s approach of trying to manage complaints by ordinary citizens (while continuing to crush dissent that challenges the system) albeit now with a tone of cautious managerialism and institutionalism (at a ministry level) rather than personalisation through the office of the Presidency as under Nazarbayev. This has given greater latitude for ministries to lean into their own preferences towards reform or reaction, with the Ministry of Internal Affairs and National Security Committee being at the heart of the latter tendency. The Government’s overall approach remains broadly transactional in that the state will seek to provide stability and economic growth while the citizenry will not seek to (and not be allowed to) destabilise control by the ruling elite. For most of the post-Soviet period much of the public has remained broadly risk averse, with a middle class focused on protecting their position and wary of the risk of uncertain political change. Part of the reason for that is, as Aina Shormanbayeva and Amangeldy Shormanbayev argue in their essay, the penetration of the state and elite power structure into all aspects of life creates a huge obstacle for those wishing to challenge or hold the powerful to account. However, growing inequality and the slowed growth rates of recent years have seen a greater tendency towards protest, if not yet a wider political mobilisation. Despite putative reforms to Kazakhstan’s party system in 2010 and a formal transfer of powers to Parliament in the 2017 Constitutional reform process, genuine pluralism in Kazakhstan’s politics is conspicuously absent. No new parties have been registered since 2013 despite nine attempts to do so since the previous Parliamentary elections in 2016.[31] Although the party registration requirements have been formally reformed, such as reducing the required number of members from 40,000 to 20,000, practical challenges persist. For example, the OSCE note the retention of requirements that parties should hold a congress of more than 1,000 people, with the same number required for a party’s initiating committee, all of which require significant identity verification and the risk of pressure on those who do participate in the above. At present there is no confidence that even if new parties were to overcome these bureaucratic hurdles that they would be allowed to successfully register, with endless opportunities for bureaucratic quibbling to prevent a new party being formed. At present, partially as a function of operating a party list system, independent candidates are barred from standing for the Mazhilis. The OSCE’s Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR) which run the gold standard election observation missions in the wider region have been blunt in their assessment of the political process. In their most recent report they state that ‘the 10 January parliamentary elections in Kazakhstan lacked genuine competition and highlighted the need of the announced political reforms. They were technically prepared efficiently amid the challenges posed by the outbreak of the COVID-19 pandemic. While five parties participated in the electoral process, and their candidates were able to campaign freely, limits imposed on the exercise of constitutionally guaranteed fundamental freedoms restrict the political space.’[32] The five parties were are allowed to stand were all ‘constructive opposition’ that broadly support the President and the current political system. As explained further below it was of little surprise that the recent spate of tax investigations into well-known NGOs took place in the run-up to the Parliamentary polls.[33] The authorities also took steps to prevent NGOs that were not explicitly founded for the purpose of conducting election observation from scrutinising the electoral process and trying to restrict those who were allowed to observe from taking photos, departing from previous practice.[34] The result saw a small drop in the vote for the ruling Nur-Otan party and a slight rise for the Ak Zhol party and the People’s Party of Kazakhstan, with a turnout (63.3 per cent) the lowest since 1999 amid the continuing pandemic and voter apathy. That the levels of pressure on those seeking to scrutinise the elections, despite Tokayev’s initial promises of political competition and the low stakes of an election where every party standing supported the Government, suggests a growing nervousness about the recent economic and social protest movement potentially bleeding through into support to more overt political opposition.[35] There are a number of extra-Parliamentary opposition groups that are at least in theory looking to fill that potential vacuum. The Nationwide Social Democratic Party (OSDP) has been the only registered party that has publically declared its opposition to Nazarbayev and now Tokayev since the mid-2000s, albeit in what Eurasianet described as a ‘highly muted and accommodationist’ manner.[36] The party ultimately decided to withdraw from the 2021 elections following a combination of internal disagreements, the continued unfair electoral terrain but also after the intervention of Muktar Ablyazov (about whom more is explained below) who called on his supporters to vote for the Social Democrats as a vehicle to register dissent with Nur-Otan (despite deriding them as a fake opposition group) and as a move that opened up the party to pressure from both sides.[37] After the OSDP’s withdrawal Ablayazov would turn his attention to calling for a tactical vote for Ak Zhol as a method of showing opposition to the Government (despite Ak Zhol’s support for Tokayev), echoing Alexi Navalny’s ‘smart vote scheme’ in Russia. In any case most of the noise and activity amongst the political opposition lies elsewhere. For the best part of the last two decades the loudest and most controversial opposition figure in the political life of Kazakhstan has been Muktar Ablyazov.[38] Ablyazov first came to prominence in the 1990s as the head of the Kazakhstan Electricity Grid Operating Company before serving an 18 month stint as Minister of Energy, Industry and Trade until October 1999. In 2001, Ablyazov and a broad array of figures from inside the ruling elite, including the Deputy Prime Minister Oraz Zhandosov, Minister of Labour Alikhan Baymenov and the Akim of Pavlodar Region Galymzhan Zhakiyanov, formed a nascent political party called Democratic Choice of Kazakhstan (known as the QDT in Kazakh or DVK in Russian) on a platform calling for further economic and political liberalisation including more powers for Parliament and the election of regional Akims (Governors).[39] Then Prime Minister Tokayev summarily fired all of the serving officials, calling them ‘plotters’, and the Government turned up the political pressure on the group’s members to the extent that the less committed would quietly return to the fold, while other less strident members of the grouping would go on to form Ak Zhol (which is now the pro-Government political party mentioned above),  some of whom would subsequently leave Ak Zhol to form a splinter party that would eventually merge with the National Social Democrats. Ablyazov however pressed on with his own party and soon found himself, in March 2002, arrested as part of a corruption investigation that had been opened but not pursued three years earlier. Initially jailed for six years Ablyazov would soon be freed after issuing a florid apology to Nazarbayev and swearing off any future political involvement. The first incarnation of Democratic Choice of Kazakhstan would be wound up in 2005. Upon his release Ablyazov ostensibly returned to his business activities, acting as Chairman of BTA Bank, which grew rapidly in the years preceding the financial crash to become Kazakhstan’s largest commercial bank. However things began to fall apart by early 2009 when the Bank was taken over by the state in the wake of a $10 billion debt being found and Ablyazov fled to London. The years that followed would see an international hunt for the missing money and disclosures in the UK and US courts about the complex web of offshore holdings through which the now state run BTA argued Ablyazov had committed an extensive fraud, but which he argued were a defence against his money being taken as persecution for his political activities. After years of wrangling, primarily in the UK Courts, lawyers on behalf of BTA secured judgements against Ablyazov demanding the return of $4.8 billion, with efforts to enforce those judgements against assets believed to be owned by Ablyazov, including luxury properties in Surrey and on the Bishop’s Avenue in London (known colloquially as Billionaires Row) and business holdings around the world that are continuing to this day.[40] In 2012 Ablyazov was found guilty of contempt of court at the High Court in London for failing to disclose details of his assets and had to flee to France where he would ultimately gain asylum.[41] However his wife and children would be briefly taken from Italy to Kazakhstan in a scandal that would subsequently see Italian police officers jailed for taking part in a de facto kidnapping and the family returned to Italy after mounting political pressure.[42] What became clear in the years that followed Ablyazov’s departure from Kazakhstan in 2009 was that, despite initial denials, he had continued to be a major financial supporter of opposition parties and media outlets in the years that followed his initial arrest. This was believed to include the unregistered Alga party, formed by former Democratic Choice members in 2005, that served as the largest opposition grouping until it was banned on grounds of extremism in 2012 in the wake of the jailing of its leader Vladimir Kozlov.[43] Koslov would be imprisoned as part of the crackdown that followed the Zhanaozen protests, though he was released in 2016 after years of international pressure over his sentencing.[44] By 2017 Ablyazov began to openly reassert himself directly into the political fray in Kazakhstan with the reestablishment of the Democratic Choice of Kazakhstan as a political movement. The revived QDT/DVK movement was formally banned as an extremist movement by March 2018, with the whole of Kazakhstan’s social media facing blockages and speed restrictions whenever Ablyazov would broadcast on Facebook Live.[45] Following the banning of Ablyazov’s party a new ‘Street Party’ or Koshe started to become active, but was itself banned on extremism grounds in June 2020 on suspicion of links to the QDT.[46] Public protests by QDT and Koshe supporters have become a notable part of the political landscape, since their involvement in and partial piggy backing on the public protests on the role of China, the 2019 Presidential election (which saw hundreds of protestors arrested) and the social issues that have being roiling in recent years.[47] They have been notable in particular because of the level of ferocity with which the Government has responded, with the movement’s designation as extremist enabling the use of laws designed for combatting terrorism and ‘extremism’ to be deployed against protestors believed to be part of the movement. Article 174 of the Criminal Code on ‘Institution of social, national, generic, racial, class or religious discord’ was used as a regular tool to arrest people, but more often in recent times Article 405 about membership of banned extremist organisations has been the tool of choice with Human Rights Watch documenting over 130 such cases.[48] The use of these laws have not just been applied to physical protestors but to anyone sharing information about the protests or about the QDT and Koshe more generally, with arrests and ‘freedom restriction’ bans on activists being deployed. While the level of anger generated by Ablyazov at the highest levels of Kazakhstan’s Government cannot be understated, most international human rights observers and Western Governments have challenged the banning orders against the QDT and Koshe on the basis that the Government of Kazakhstan is seeking to prohibit peaceful protest movements. While these groups are clearly aiming to achieve a change of government in Kazakhstan, there is not currently evidence available that the QDT and Koshe are seeking to achieve this goal through violence rather than public pressure, with the Government of Kazakhstan unwilling to share the evidence of extremism relied on in court for independent verification.[49] Given Ablyazov’s straight forward political tactic of seeking to insert himself into issues of popular protest it is difficult to gauge the proportion of the public who actively support him, rather than simply share some of his critiques of the Government, though the numbers actively involved in QDT and Koshe protests would seem to be relatively low, albeit given the level of pressure from the state on anyone who does so. Even for those who are openly supportive of the party it would seem clear that ordinary activists are people showing their frustration with the existing order rather than trying to enact a violent overthrow of the Government. Trying, but not always succeeding (literally given they regularly try to protest on similar issues of public discontent on the same days), to keep their distance from the QDT is the Democratic Party of Kazakhstan (QDP or DPT).[50] The QDP was founded in October 2019 with a mixture of older opposition figures (such as Tulegen Zhukeyev) and younger activists, led by 33 year old Janbolat Mamai, formerly a campaigning journalist with the Tribuna Newspaper before being banned from journalism for three years as a ‘freedom restriction’ in 2017 over money laundering claims that the Government said was linked to Ablyazov.[51] The party has tried to capitalise on the mood of change that flowed from the social protests and the sense that the change of the guard that took place when President Tokayev took over should actually presage more significant political change. So far it has been blocked from registering as an official party, though it did succeed in getting official permission for a protest rally in November 2020, an extremely rare occurrence.[52] While explicitly not a political party, the youth-focused social movement Oyan Kazakstan (Wake Up Kazakhstan) has been a regular presence on the streets since its founding in June 2019, leading to its members being swept up in government crackdowns on such protests.[53] Young protestors in their teens and early 20s have been protesting in support of a platform of ideas, including an end to political repression, reforming the distribution of power between the branches of government, free elections in line with international standards, and a system of self-governance at the local level.[54] Unregistered opposition groups and pro-reform social movements are not the only ones trying to make their voice heard at present. As set out above, anti-Chinese nationalist sentiments have been a major feature of political protests and concerns in recent years but Kazakhstan is also to some extent catching up with the rest of Central Asia when it comes to socially conservative activism that links to anti-Western nationalism. Efforts to pass anti-LGBTQ+ ‘propaganda’ bills in 2015 and 2018-19 were pushed back after international pressure but there are rumblings from Parliamentarians for another attempt to pass similar legislation. In her essay in this collection, Aigerim Kamidola documents the rise of ‘anti-Gender’ narratives, feeding off regional and national debates. However, it has been the recent debate about attempts to pass a bill to stop domestic violence that have stirred a nationalist and conspiracist backlash from groups online such as Unity of Conscious KZ and MOD People's Unity (that often link to regional and global networks, such as Citizen Go, promoting anti-vaccine narratives and socially conservative values on family issues).[55] Despite pledges to the contrary in 2019, as the arrest record shows, President Tokayev has not so far significantly delivered on his pledge to make it easier for people to publically protest in practice. As Colleen Wood points out in her essay, the reforms to the law on peaceful assembly passed in May 2020, that had been announced with much governmental fanfare were seen as more cosmetic than meaningful by local activists. Whilst the request process has transitioned from one of asking permission to giving advance notice in practice the authorities still have wide-ranging powers to set the location of and rearrange or cancel proposed gatherings, which have been used to keep it very difficult for protestors to hold legally sanctioned rallies.[56] It is worth noting, however, that even leaving aside some of the banned groups listed above, if an organisation is not formally registered with the Government it is not legally allowed to organise protest.[57] The continuing difficulties have left activists regularly holding single person pickets with protest signs to attempt to draw attention to their causes.[58] Restrictions in the Criminal Code against ‘providing assistance to’ illegal protests have been used to target social media users who have commented or shared information about such events, a worrying trend identified by the UN Special Rapporteur on the rights to freedom of peaceful assembly and of association.[59] While the case for deeper reform remains urgent even within the framework of the current law there is more that could be done to create a clear guidance with list of duties that local authorities should fulfil to proactively enable peaceful protest rather than simply providing a list of demands for protestors, while both the Government of Kazakhstan and the international community should record the number of protests that have ended up being legally sanctioned. It is not only the arrests of activists that have drawn concerns from the international community but how they have been treated by police during the protests. Tatiana Chernobyl’s essay in this collection addresses the growing use of the controversial policing tactic known as kettling, adapted from earlier forms of cordoning police protest by the Metropolitan Police in the UK during protests against the WTO in 1999.[60] Although the tactic has been ruled legal in principle, by for example the European Court of Human Rights, how it its deployed and the protection of protesters contained within the ‘kettle’ remains a sensitive topic, particularly if deployed for non-violent protest in breach of OSCE guidance as Chernobyl points out.[61] At the heart of the issue is how the state perceives any unsanctioned protest as a potential threat to its control, thereby legitimating in its eyes the use of tactics more commonly deployed in higher risk situations. The wider human rights and civil society situationBeyond the heavy crackdown on opposition activists and street movements the wider situation for civil society is somewhat more mixed. Freedom House’s Freedom in the World rankings place Kazakhstan marginally above Russia and three of its Central Asian neighbours (for now Kyrgyzstan remains above it), this stems from a civil liberties score that is somewhat better than its rating for political freedom.[62] A leading Kazakhstani NGO activist described the three competing forces that shape the Kazakhstani state as: Personality (above all Nazarbayev but also leaders of Ministries and other parts of the ruling elite both in Government, Parliament and in state connected businesses with a great degree of variability of outcome depending on who is exerting influence in a particular area); Protectionism (the desire to protect the wealth and power of ruling elites and eliminate threats to the existing order); and Modernisation (actions by technocratic, often Western-educated sections of the ruling elite that seek to modernise and cautiously reform how the state and society operate within the guardrails of the political status quo). The last few months have neatly illustrated the tension between the last two trends. Firstly not only has the last year seen increased pressure on the political opposition but a campaign of targeted pressure against some of Kazakhstan’s leading NGOs, both before and immediately after the January 2021 elections, in a clear attempt to apply a chilling effect to their public activities around the vote. This included 13 leading human rights NGOs (including Kadyr-Kasiyet and the International Legal Initiative Public Foundation who have provided contributions to this collection) who were placed under investigation by the tax authorities over the reporting of their activities funded by international grants, threatening them with fines and a requirement to temporary suspend their activities.[63] Under sustained international pressure and as time passed since the January elections most of the tax cases were dropped between February and April 2021.[64] Many of these and other NGOs have faced harassment for years through the use of tough reporting requirements that can be deployed punitively to apply pressure to NGOs.[65] The legal framework was made more exacting for NGO’s through changes to the laws governing them in 2015 and 2016 that culminated in requirements to provide large amounts of detailed information about their operations and how much they both receive and spend that comes from foreign sources (with debates about the impact of fluctuating exchange rates fuelling some of the recent cases noted above).[66] However, despite the pressure they faced from the tax authorities many of these organisations were still being invited to participate in official working groups and provide advice to the Government on policy development on areas of their expertise, with further engagement with these stakeholders now taking place in the wake of President Tokayev’s latest initiative on human rights. In a Decree entitled ‘On further human rights measures in Kazakhstan’ signed on June 9th 2021 President Tokayev commits the Government to creating a human rights action plan to address the topics of:[67]
  • ‘Improving the mechanisms of interaction with the UN treaty bodies and special procedures of the UN Human Rights Council;
  • Ensuring the rights of victims of human trafficking;
  • Human rights of citizens with disabilities;
  • The elimination of discrimination against women;
  • The right to freedom of association;
  • The right to freedom of expression;
  • The human right to life and public order;
  • Increasing the efficiency of interaction with non-governmental organisations; and
  • Human rights in criminal justice and enforcement, and prevention of torture and ill-treatment.’
 Given the Government’s recent track record on a number of topics on this list most observers will treat pledges on politically contentious issues such as freedom of association and expression with a substantial degree of skepticism until proven otherwise. However, the extent of Government-civil society dialogue underway suggests there is at least hope that modest improvements may be made in other areas that do not meaningfully seek to alter the fundamental power structure. Sadly as set out here and in a number of essay contributions not all of these less political topics are necessarily uncontroversial, particularly measures that seek to address domestic violence given the nationalist backlash it is currently generating. So for those who avoid stepping over the state imposed line from civic activism into opposition politics (particularly opposition politics linked to the elite’s bête noire) there can be more room to criticise the Government on its performance and make the case for reforms within the constraints of the system. It is a strategy designed to give activists a stake, a space to exert some degree of influence (to help shape ‘institutional change over the next ten years’ as one put it) provided they do not let measured criticism cross over into explicit demands for a change of political leadership despite the rigged nature of the system. From the perspective of the state a partnership approach with civil society, designed to make the system work better in delivering outcomes for citizens rather than trying to change it makes a lot of sense, at least to the more modernising-wing of the ruling elite. ‘Modernising’ is probably the right word (rather than liberalising or democratising) to use because it is approach that seeks to maintains the status quo power structures, keeping any ‘reformism’ within clear political bounds. It is an approach illustrated by the increased funding being made available to NGOs to deliver services, a set of themes Colleen Wood’s essay in this collection reflects more on. For those unwilling to engage with the Government the situation is even tougher, whether linked to the political opposition or not, and many NGO’s find it difficult to assist political activists due to pressure, though a number of them are able to raise awareness about their cases and call for compliance with international standards at arms-length. Despite Government officials arguing that there are no political prisoners in Kazakhstan local human rights defenders put the figure at  around 20 (many of whom have been prosecuted under Article 405 for participation in banned organisations), though Amnesty International Prisoner of Conscience Max Bokayev was finally released in February 2021.[68] In a high profile case, Aset Abishev, a QDT (DVK) activist jailed for four years in 2018, was granted early release on July 14th, shortly prior to this report’s publication. Abishev had become a cause for international concern after he slit his wrists in April 2021 in protest at his treatment by prison guards.[69] Sadly the similarly high profile situation of his fellow QDT activist Dulat Agadil did not have the same ending. Agadil was arrested at his home in February 2020, for failing to respond to a request to appear in court for his activism. The longstanding activist died in police custody in what his family believe were suspicious circumstances, an event that led to protests and widespread public anger.[70] Not all of Kazakhstan’s contentious prisoner cases are new. Poet and Protestor Aron Atabek was jailed in 2007 for 18 years and remains in prison over organising a protest that led to the death of a police officer. International human rights organisations and local cultural figures have long called for Atabek’s release and argued he has faced ill-treatment (including extended periods of solitary confinement and a broken leg from the guards) particularly following the release of criticism of Nazarbayev made whilst in jail.[71] In February 2021, the European Parliament passed a hard hitting resolution criticising the deteriorating human rights situation in Kazakhstan, focused on the detention of political prisoners and the crackdown on opposition groups.[72] This does not seem to have had an impact on how the Government is continuing to approach the political opposition with the Democratic Party leaders currently facing a wave of arrests under administrative code violations at time of writing.[73] Many activists face prohibitions on their political or journalistic activity in addition to or in lieu of their custodial sentences as part of parole type provisions known as ‘freedom restriction’.[74] For example, in June 2020 civic activist Asya Tulesova was threatened with up to three years in prison for knocking the cap off a police officer in protest at how a rally was being policed. After international outcry and two months in pre-trial detention the eventual sentence was a one and a half year probation order that included ‘freedom restrictions’ on her activities.[75] Activists with links to banned groups have been given longer-terms, such as regional QDT activist Marat Duisembiev who received a three and a half year restriction.[76] Irrespective of the reason for the ‘freedom restriction’ it significantly increases the risks of a significant custodial sentence for any form of political activity, however loosely defined they may engage in during the restricted period. Its purpose is very clearly designed to chill civic and political activism without generating the backlash, particularly from the international community, that custodial sentences for these activists would generate. 

Monitoring the security situation of human rights defenders

By Public Association Kadyr-Kasiyet

 The Public Association Kadyr-Kasiyet conducts monthly monitoring of the pressure against human rights defenders in Kazakhstan. Monitoring is conducted in relation to eight broad categories of human rights defenders: human rights defenders, civil activists, lawyers, journalists, activists of trade unions, religious associations, political parties, and public figures. Each of the eight categories of activists supports, strives to protect, promote, or demonstrates how one or more fundamental human rights and freedoms can be enjoyed. This, in turn, creates an idea of what rights and freedoms are under threat. Over the course of 2020, as well as first five months of 2021, the rights under threat have been the same: freedom of peaceful assembly, association, and freedom of expression. In 2020 alone, there were 1,414 threats recorded against 684 people. Of these, the largest number of threats were received against civil society activists (482), journalists (64), political activists (48), human rights defenders (45), lawyers (24), activists of religious associations (ten), public figures (six), trade union activists (five). For five months of 2021 , more than 400 threats were made against 475 people. Analysis of the period showed the following trends:
  • The number of threats decreased due to the introduction of the state of emergency, and restrictions were used against journalists, medical workers, and activists. At the same time, the prosecution of lawyers and journalists covering events related to COVID-19 began.
  • The state of emergency has been lifted, but quarantine measures have been maintained.
  • Banned ‘parties’ the ‘Democratic Choice of Kazakhstan’ and ‘Koshe partiyasy’, which led to criminal cases and summonses for questioning of their members.
  • Despite the coronavirus outbreak and the entry into force of amendments to the law on peaceful assemblies unapproved rallies were held in Nur-Sultan, Almaty and other cities of the country and arrests were made.
  • In different cities of Kazakhstan, citizens were arrested and sentenced for a period of five days to two months and a fine of up to 70 MCI (195,000 tenge) for participating in a memorial service in the family home of the late activist Dulat Agadil.
  • Rallies for a credit amnesty, the release of political prisoners, and against the transfer of land to foreigners took place.
  • A number of non-profit organisations were ‘attacked’ by the tax authorities before the parliamentary elections.
 The security situation of human rights defenders and activists is linked and depends on events in the country. For example, in 2020, the largest number of threats was recorded in February and October. In February, Dulat Agadil died in pre-trial detention center in Nur-Sultan. Peaceful rallies in his memory of led to detentions and administrative charges in the form of fines and/or restrictions on freedom of participants. In October, the security situation was affected by a rally authorised by the authorities for political reforms and against repression. In 2021, the largest number was in January, associated with the parliamentary elections. Detentions and restrictions on the rights of election observers were observed throughout the country. Main and secondary threats: Police; Court; Temporary detention facility; Akimat; Unknown persons; Citizens; National Security Committee; Local authorities; and Tax authorities. To access the monthly monitoring reports please visit https://kkassiyet.wordpress.com/projects/projectsrt/msdef/.

 In human rights challenges that apply both within and beyond the political sphere the need to improve oversight of the police and prison system remain areas of concern. Driving culture change in policing will need reform of the Ministry of Internal Affairs and measures to provide improved oversight through a new independent police complaints body. Another potential option could be devolving certain management functions to local government as part of Tokayev’s gradual election of local Akims, though country-wide oversight mechanisms would need to remain to limit abuses taking place away from the national spotlight. Torture and ill-treatment are still major problems with the case of Azamat Orazaly, killed in police custody after steeling livestock, highlighting the ongoing problems of ill-treatment by the police.[77] The increases in alleged torture cases reported through the Government’s National Preventive Mechanism against Torture (NPM) is an ongoing concern though it may also be a reflection of improved reporting through the mechanism, though punishment of abusers remains rare and often then lenient.[78] The impact of the pandemic has exacerbated long-standing concerns about harsh and unsanitary prison conditions and aggressive treatment by prison officers.[79] As in many countries of the region the Government’s Office of the Human Rights Ombudsman, whose duties include running the NPM, would benefit from greater capacity, increased powers to hold other arms of the state accountable and greater independence from the political system. Kazakhstan has shares a number of challenges with its many of its neighbours in that the rule of law is impinged by both overly powerful and unaccountable prosecutors office (as Aina Shormanbayeva and Amangeldy Shormanbayev note in their essay) and a judiciary that lacks independence from the state and politically connected interests, despite years of internationally backed reform programmes designed to improve their performance. USAID describes the situation as ‘while well-trained and qualified judges can be found in Kazakhstan, the judicial system overall continues to suffer from (i) lack of independence of the courts, (ii) insufficient training of judges, leading to questionable decisions, (iii) a perception of bias against foreigners in disputes with the state, and (iv) corruption.’[80] As with other parts of the state the personal dimension matters greatly, with protestors able to get reviews of their family member’s cases (for non-political offenses) through the use of single person pickets and other attention raising efforts.[81] In a recognition of some of the challenges the legal system faces, businesses in Nur-Sultan’s financial centre can circumvent the domestic legal system entirely by using an English language Common Law based system headed by 88 year old former UK Chief Justice Lord Woolf and other UK legal luminaries.[82] Some hopes for gradual improvements in the situation, particularly in non-political cases, have been vested in the implementation in July 2021 of the new Administrative Procedures Code that consolidates the country’s administrative law (including civil procedure) in one place for the first time, produced under guidance from the German Government through its Development agency GIZ and the German Foundation for International Legal Cooperation (IRZ).[83] There have also been rumours that the new head of the Supreme Court is keen to see judges act more independently but there is a long way to go before such claims are proved in practice. When it comes to emerging human rights challenges Anna Gussarova’s essay in this collection highlights concerns about both the capacity of the state and its intentions when it comes to protecting the vast quantities of new personal data that have been created by the shift to digital. In response Gussarova argues the case for new laws, improved training for officials and law enforcement and greater transparency to avoid the COVID period ushering in a more intrusive surveillance state on the Chinese model. Issues relating to China’s role in Kazakhstan’s economy and its perceived strategic threat have been a significant political and social mobilising force that triggered a harsh reaction from the Government of Kazakhstan, as noted above. However, these domestically focused China issues are not the only area where the subject of China has led to a local crackdown. The persecution of the 1.5 million ethnic Kazakhs in the Xinjiang region (as well as the Uyghurs) has been a running source of political tension, with local families having relatives in the China. Protest movements swelled in 2018 on this issue and the organisation Atajurt Eriktileri (Homeland Volunteers) became a key NGO involved in the global documentation efforts following the situation in Xinjiang.[84] The Government of Kazakhstan was caught between appeasing local sentiment and heavy pressure from Beijing whose economic and political influence had been growing (and growing angered by the anti-Chinese sentiment on several fronts). In 2018 2,500 ethnic Kazakhs were allowed to leave China for Kazakhstan as a small gesture aimed at mollifying the situation. In March 2019 however Kazakhstani officials raided the offices of Atajurt and arrested its founder Serikzhan Bilash, an ethnic Kazakh born in China, on the grounds that his criticism of the Chinese Government amounted to inciting ethnic tensions.[85] Bilash was forced to accept a ‘freedom freedom’ order agreeing to cease his activism to avoid a seven year jail term, despite the UN Working Group on Arbitrary Detention declaring that his prosecution breached international human rights law and criticised the Article 174 of the Criminal Code (on incitement to social, national, generic, racial, class or religious discord) as being overly broad and lacking legal certainty.[86] Faced with being unable to continue his work in Kazakhstan amid pressure both from the state, through new criminal cases, and people trying to take over his YouTube channel he fled to Turkey in the summer of 2020 and then on to the United States.[87] Activism on the ground in Kazakhstan on this issue is now more muted, though small groups of women continue to protest outside the Chinese consulate in Almaty, as the police are pre-emptively targeting other activists such as Baibolat Kunbolat (who leads an unregistered successor group to Bilash’s Atajurt) who continue to attempt protests to free their loved ones in China.[88] Questions of ethnic tension do not only relate to China or Russia but a bloody outburst of violence, spiralling from a traffic incident, in February 2020 highlighted tensions between local ethnic Kazakhs and members of the small Dungan minority group. The violence left nine Dungan’s and one Kazakh dead, many more people injured and many homes and businesses in the Dungan village of Masanchi burned or damaged.[89] The incident highlighted fears that growing nationalism amongst ethnic Kazakhs has the potential to destabilise the interethnic stability that Nazarbayev put at the centre of his political project. Labour rightsAs set out above and in the essay contribution by Mihra Rittmann the labour situation, after a decade of pressure on household incomes and structural change in the economy, remains challenging. After years of struggle and Government crackdowns in the years since Zhanaozen it has become harder than ever for oil workers to organise at scale to defend their rights. Mihra Rittmann’s essay documents the depressing history of the legal cases and convictions against union leaders Larisa Kharkova, Amin Eleusinov and Nurbek Kushakbaev that included ‘freedom restriction’ bans on being involved in trade union activity. The independent confederations previously led by Larisa Kharkova, firstly the Confederation of Free Trade Unions of Kazakhstan (KSPK) and then Confederation of Independent Trade Unions of the Republic of Kazakhstan (KNPRK), were ultimately liquidated due to bureaucratic harassment despite international pressure and local protests including hunger strikes by 400 union members in 2017.[90] The largest, state recognised and state sympathetic, trade union confederation the Federation of Trade Unions of Kazakhstan (FPRK) remains suspended by the International Trade Union Confederation (ITUC) for failing to meet its standards on independence.[91] Erlan Baltabay, leader of the Industrial Trade Union of Fuel and Energy Workers (part of Kharkova’s KNPRK), has been in and out of jail since 2017 on a series of dubious charges, including a sentence in 2019 that combined an initial seven year jail term with a similar length ban on union activity, though after international pressure this was followed by a Presidential Pardon for the initial jail term and given a new five month conviction.[92] Though he was finally released in March 2020 his ‘freedom restriction’ on his activism remains until 2026.[93] Labour activist Erzhan Elshibayev remains in prison on a five year prison sentence after his conviction in 2019 on highly dubious charges that came in the wake of him leading protests against unemployment in Zhanaozen, which included criticisms of Nazarbayev that were subsequently shared online. This is despite a ruling of the UN Working Group on Arbitrary Detention calling for his immediate release and credible concerns that he is suffering abuse by prison guards.[94] Along with the stick wielded against union leaders, the carrot often deployed by the Government when trying to encourage workers to go along with state plans to ‘optimise’ the oil sector and privatise functions of oil service companies was an ‘early retirement’ scheme where they would get an upfront lump sum equivalent to 50 per cent of salary for five years. This would often be alongside support for them to retrain for other forms of work or to start their own businesses, as well as other inducements to prevent or end strike action in order to keep a lid on the potential for wider political unrest. In keeping with the Government’s philosophy of modernisation within the system they have offered training to trade unionists on how to negotiate their grievances through the labour code rather than resorting to strikes that they will continue to repress. The passage in 2020 of long-overdue amendments to the law on trade unions gave some degree of hope for the future if it were to be properly implemented. The changes, which came after repeated criticisms from the International Labour Organisation, would not force local or sectoral unions to become part of a national federation.[95] However, so far signs are not encouraging given that the Industrial Trade Union of Fuel and Energy Workers was suspended for six months in February 2021 on the basis of non-compliance with provisions of the old 2014 Trade Union law that had supposedly been removed in the 2020 amendments.[96] The lack of progress has led the ILO to continue its criticisms over Kazakhstan’s lack of implementation of its reforms at its June 2021 sitting of its Committee on the Application of Standards.[97] In line with their peers around the world workers in Kazakhstan’s gig economy, which has significantly expanded in recent years including through a significant rise in delivery services during the pandemic, have been organising to improve their pay and working conditions amid efforts by bosses to weaken them. Over the last few months couriers working for international companies Wolt and Glovo have engaged in public protests and unofficial strike action, while such protests were narrowly avoided at local firm Chocofood.[98] Attempts at unionising the couriers are ongoing despite risks of reprisals from both the companies and the Government. Media freedom Unsurprisingly, given the political tensions outlined above, Kazakhstan faces a number of media freedom challenges. The country ranks 155th out of 180 in the Reporters without Borders (RSF) 2021 World Press Freedom Index.[99] As with much else there is some degree of differentiation in the states reaction to outlets with links to the opposition and other organisations that are simply critical of it. Independent news websites such as Vlast.kz and Mediazona have been able to grow their readership and undertake hard hitting investigations, becoming more outspoken in the Tokayev-era and testing the limits of the levels of criticism the system will allow. Radio Free Europe/Radio Liberty (RFE/RL) is able to operate in the country, and is afforded some protection given US Government advocacy on its behalf, but its journalists are facing pressure when covering protests and other contentious issues. Instagram (the country’s most used social media platform) and YouTube are increasingly home to critical voices, albeit ones that often stay focused on social and economic rather than party political challenges.[100] Traditional media is much more restricted with many opposition and independent newspapers having been forced to close. Independent TV channels were squeezed off the airwaves in the late 90s after a massive hike in licensing fees and tighter bureaucratic pressure on dissenting voices.[101] After a cat and mouse game with the authorities lasting between 2002-2016 the last iterations and offshoots of Kazakhstan’s highest profile opposition-aligned newspaper Respublica were forced to close and a number of its journalists were jailed.[102] The few independent minded print outlets that remain, such as Uralskaya Nedelya in Oral and Dat in Almaty, continue to face heavy pressure. For example, Lukpan Akhmedyarov, editor of Uralskaya Nedelya, faced threats earliest this year for reporting a leak from a high profile local corruption trial.[103] Akmedyarov had previously been heavily assaulted in 2012 for his work in exposing another corruption scandal. Officials have regularly denied accreditation to independent journalists, limiting their ability to cover official government announcements and the rules have now been formally tightened requiring journalists to be pared with an official chaperone (‘a host’) when covering government events.[104] Similarly media workers have repeatedly been arrested or harassed whilst covering unsanctioned protests over recent years. Overall the Justice for Journalists Foundation recorded 24 incidents of physical attacks or threats of violence against Kazakhstani media workers in 2020, as well as a far broader range of online and bureaucratic harassment.[105] Galiya Azhenova’s essay draws attention to a number of these incidents. There are warning signs ahead for Kazakhstan’s online media. The laws on spreading misinformation during COVID have been used to chill reporting and particularly activism from online commentators with political connections.[106] The case of Temirlan Ensebek, a satirist who was detained by police and forced to close down (on charges of disinformation) his Instagram channel over parodies featuring Nazarbayev, is a reminder that while the criminal offense of defamation (slander) has been recently removed from the Criminal Code, laws against ‘insult’ (the ‘humiliation of honour and dignity of other person’) and in particular insult against government officials remain (including specific provisions, Article 373, relating to Nazarbayev as leader of the nation and his family that could have led to up to three years in prison for Ensebek).[107] Galiya Azhenova also points how the transfer of defamation from the criminal to administrative code has left local police trying to judge complex issues of free speech and therefore instigating lots of administrative cases for criticism of local officials. The Ministry of Information is preparing a new draft law on digital media (on Mass Communications) that is believed to be likely to include a definition of ‘internet resources’ thereby extending a number of different restrictions that apply in print and on television to online platforms as a way of curbing its current relative freedoms. Cashing inKazakhstan’s resource wealth have enabled many of those with access to political influence to become very wealthy, amid the scramble for oil in the mid-1990s and the subsequent boom years, perhaps few more so than First President Nazarbayev’s own family. Gauging the true extent of the family’s wealth is a difficult task but a recent investigation by RFE/RL identified at least $785 million in European and US real estate purchases made by Nazarbayev’s family members and their in-laws in six countries over a 20-year span.[108] One of the first major public debates about corruption in the ruling elite was the ‘Kazakhgate’ scandal that came to public attention in 2002 and 2003 with US Prosecutors alleging that around $80 million in funds from US oil companies were diverted into Swiss bank accounts for the use by President Nazarbayev and other leading officials in order to help win contracts on the Tengiz oilfields. The US businessman (and Counsellor to the President of Kazakhstan) James Giffen who was at the heart of the case would eventually serve no jail time after most of the charges were dropped, not because the financial transfers did not take place, but on the basis that there were reasonable grounds to believe he had been working with the CIA at the time of the affair.[109] Kazakhstani journalists who covered the story were less fortunate with one of the main investigators of the case, Sergei Duvanov, subsequently jailed on what were widely seen as fabricated rape charges and pressure was put on newspapers such Respublica that had covered the story.[110] While, as in Kazakhgate, allegations would occasionally touch Nazarbayev himself (including recently when businessman Bulat Utemuratov, alleged by US diplomats to be his financial fixer, was swept up in the ongoing saga over retrieving BTA assets from Ablyazov, with three billion USD in assets frozen by the UK courts) more often than not public discussion around the family’s wealth centred on his children and in particular the husbands of the oldest two daughters.[111] Dinara Kulibayeva and her husband Timur Kulibayev, a businessman who held many senior positions in state affiliated bodies (including the sovereign wealth fund Samruk-Kazyna) and throughout the energy industry (including sitting on the board of Russian energy giant Gazprom), have become the second richest people in Kazakhstan.[112] The Kulibayevs are known to have substantial holdings in the UK, including the former home of Prince Andrew (Sunninghill Park), a connection that would periodically be raised in the British press over allegations that the Prince did favours for Kulibayev whilst serving as UK trade envoy and over his closeness to Kulibayev’s former mistress Goga Ashkenazi.[113] More recently, in December 2000, the Financial Times alleged Kulibayev’s involvement in a scheme to siphon millions of dollars from a Chinese pipeline contract.[114] Nazarbayev’s oldest daughter Dariga Nazarbayeva has had the highest profile presence in Kazakhstan’s public life over the years and had been often touted as a potential successor to her father. After a media ownership career in the 1990s, she formally entered politics in 2003 with her own ‘Azar’ party that was elected to the Mazhilis in 2004. Her party would formally merge with her father’s Otan party to create Nur-Otan, the ruling party of Kazakhstan to this day. After sitting out the next Parliament she returned in 2012 on the Nur-Otan list, becoming the Nur-Otan Parliamentary leader and Deputy Chair of the Mazhilis from 2014-15 before becoming Deputy Prime Minister for a year and then joining the Senate in 2016. Upon Tokayev’s assentation to the Presidency Dariga would become Chair of the Senate and the formal next in line to the Presidency. Until 2007 she was married to the controversial oligarch Rakhat Aliyev, whose notorious reputation has repeatedly singed the credibility of the system over his financial dealings and links to criminality. Aliyev would ultimately be carted-off to Vienna as Ambassador to Austria and the OSCE as claims of his involvement in the murders of two bankers began to swirl.[115] He would ultimately be charged and sentenced in absentia in Kazakhstan for those crimes, alongside allegations of a further murder of opposition politician Altynbek Sarsenbayev, the suspicious death of his former mistress Anastasiya Novikova, as well as allegations of torture, kidnapping and evidence of money-laundering. Aliyev would ultimately be found hanged in an Austrian prison in 2015 while awaiting trial over the murder of the bankers.[116] The link to Aliyev was of later relevance to a high profile, and ultimately unsuccessful, case by the UK National Crime Agency that sought to use an Unexplained Wealth Order to freeze ownership of three UK homes worth £80 million belonging to Nazarbayeva and her family. The National Crime Agency had argued that the properties came from Aliyev’s ill-gotten gains but the court sided with Nazarbayeva’s position that these assets had been procured with her own money.[117] However, in the wake of the trial she was surprisingly removed as Chair of the Senate (and from the line of Presidential succession) by President Tokayev in May 2020 and it remains unclear whether this was due to the public impact of the revelations of her wealth or an internal power struggle that led to her removal. Later in 2020 further revelations of the extent of Nazarbayeva’s UK property holdings were revealed when she was found to be the owner of £140 million worth of buildings on Baker Street in Central London.[118] Despite these further revelations about the size of her personal wealth she made her return to Kazakhstani politics in January 2021 by returning to the Mazhils as a Nur-Otan parliamentarian.[119] As the situation of Nazarbayev’s daughters and indeed Muktar Ablyazov shown above illustrate the UK is a major external venue for the investments and entanglements of Kazakhstan’s elite. Recent analysis has shown that Kazakhstan was one of the major beneficiaries of the UK’s Tier one Investor visa system (or Golden Visas as they are known) with 205 Kazakhstani’s gain UK residency in the period 2008-2015 (the fifth most common country and the largest per capita excluding microstates).[120] While luxury property market may act as a store of wealth from Kazakhstan it is worth noting that according to the UK Government’s most recent figures Foreign Direct Investment from Kazakhstan into the UK totalled less than one million pounds in 2019.[121] The former first family are far from only people with political connections in being able to make their fortunes in post-Independence Kazakhstan. Just to cite one indicative example, RFE/RL recently exposed how former high ranking officials in the Education Ministry, particularly the family of Bakhytzhan Zhumagulov, own most of Kazakhstan’s for-profit colleges and universities.[122] Access to political influence over sectors of the economy have led to opportunities for officials, their families and associates to enrich themselves. ReligionAs with so many issues in Kazakhstan the state’s approach to religion is rooted in its desire to main stability, both between its citizenry and of the system as a whole. Kazakhstan is a predominantly Muslim Country (72 per cent) but given the residual size of its Russian population Orthodox Christianity retains a significant toe hold (23 per cent) alongside other religions linked to smaller minority groups.[123] So as a result of the post-Independence demographics and Nazarbayev’s own vision of the nation, Islamic identity played less of a role than in its Central Asian neighbours as a building block of Kazakhstani national identity (as indeed did the initial reticence to conflate Kazakhstan’s nation-building project with ethnic Kazakh identity, though it would be infused with Kazakh folk symbolism such as the Samruk bird). As such Kazakhstan’s constitution does not make any reference to Islam or any other specific religion, retaining its secular status.[124] Kazakhstan has used this approach religion as a key part of its nation branding not only internally but on the world stage. Since 2003, Kazakhstan has hosted a Nazarbayev-centric interfaith initiative known as the Congress of Leaders of World and Traditional Religions that brings together senior figures from larger ‘mainstream’ or ‘traditional’ denominations of world religions.[125] It preaches mutual toleration and understanding for the mainstream institutions that the Government of Kazakhstan believes it can do business with at a domestic level and use strategically at an international level to promote an image of tolerance and peace, as well as a role for Kazakhstan (and Nazarbayev personally) as a convenor to promote those goals. For religious groups that fall outside the ‘traditional mainstream’ however it can be much tougher. As a result Kazakhstan can find itself lauded by international actors for promoting religious tolerance, while simultaneously being recommended for placement on the State Department’s Special Watch List for Religious Freedom by the US Commission on International Religious Freedom (albeit the State Department has not given yet it this designation).[126] The challenge in Kazakhstan, as in the secular world, is with the issue of unregistered groups where the state makes it hard to register and cracks down on anything that is not. Kazakhstan’s 2011 Law on Religious Activity and Religious Associations set stringent requirements on what types of groups could be registered and how, with a minimum of 50 Kazakhstani citizens required to set up a local religious organisation through to at least 5,000 members (with 300 in each oblast as well as in Almaty, Nur-Sultan and Shymkent) to set up a national organisation.[127] There are also heavy restrictions on proselytisation, such as requirements that religious materials can only be distributed on the premises of a registered religious groups, which have been seen to target Jehovah’s Witnesses and evangelical protestant groups. There has, however, been a downward trend in the number of administrative offenses recorded each year in relation to this law, with 139 cases reported in 2020 down from 284 in 2017 according to the religious freedom organisation Forum 18.[128] The newly independent state built on the legacy of Soviet religious management and registration by creating the Spiritual Association of Muslims of Kazakhstan under which all registered mosques are affiliated. Wearing of the hijab in schools is restricted through the widespread application of school uniform policy preventing the wearing of religious symbols.[129] As elsewhere in the region concerns about religious radicalisation stem both from concerns about the risk of terrorism and from the growth of groups that fall outside of the state’s control. Non-violent extremist groups such as Tablighi Jamaat and Hizb ut-Tahrir are banned and the use of the term ‘extremist’ has been used widely in arrests of government critics (both religious and secular) without proven ties to violence. Women’s and LGBTQ+ rightsIn terms of women’s political leadership in Kazakhstan’s the OSCE note that ‘women held only one out of 17 (regional) Akim and two out of 22 ministerial positions’ at the time of the January 2021 Parliamentary elections. Despite the introduction of a 30 per cent quota the number of women in the newly elected Mazhilis actually fell from 29 to 28 seats.[130] As noted above and in the essay by Dr Khalida Azhigulova efforts to introduce new legislation focused on improving women’s rights have met with push back from socially conservative forces. At the moment the legislation on tackling domestic violence in Kazakhstan is weak, with cases usually dealt with under the administrative code (for minor offenses) rather than Criminal Code (which is used only for severe assaults), leading to a situation where the penalties for dropping a cigarette on the street (classified as petty hooliganism) are harsher than for most domestic violence cases.[131] In 2020, 45,000 cases of domestic violence were initiated through the administrative code but is far lower than the true extent of the situation due to under reporting and even then more than 60 per cent of the cases are withdrawn before a ruling is made due to pressure for family reconciliation.[132] It is positive that President Tokayev has recommitted to a law on domestic violence as part of his recent Human Rights Decree but the details remain likely to be keenly fought over, such as whether ‘minor beatings’ would become a criminal offense or not.[133] Attempts to bring in laws against sexual harassment have stalled under pressure from the similar social conservative forces. International Women’s day (March 8th) has often been a flashpoint between women’s rights activists and socially conservative forces across Central Asia. In a positive step in 2021 the Women’s March was given permission by the city authorities in Almaty for the first time and between 500-1,000 women’s rights activists were able to protest in what has been described as Kazakhstan’s largest women’s march.[134] However, the state remains reticent to allow groups undertaking more ‘radical’ advocacy on both women’s and LGBTQ+ rights to get a hearing. The group Feminata has been repeatedly denied official registration and its leaders were recently attacked by unknown assailants in Shymkent whilst holding a private meeting on gender equality before being detained by police ‘for their own safety’.[135] More broadly for LGBTQ+ Kazakhstanis the situation remains tough. Homosexuality was decriminalised in 1998 (unlike in Uzbekistan and Turkmenistan) but the legal frameworks to protect the community are piecemeal (based on generalised anti-discrimination provisions in the Constitution) and cultural attitudes remain deeply hostile in large segments of society.[136] In 2015 and 2018-19 attempts were made by the Government to introduce a Russian style law on ‘propaganda’ about ‘non-traditional sexual orientation’ that would have restricted the ability for members of the LGBTQ+ community and rights activists to speak openly about their concerns.[137] These efforts were pushed back after both local campaigning and pressure from Kazakhstan’s western partners, but there are concerns efforts will be made in Parliament to try again in the near future. Aigerim Kamidola’s essay highlights current measures to past a draft Law ‘On the Introduction of Amendments and Additions to Some Legislative Acts of the Republic of Kazakhstan on Family and Gender Policy’ that would remove the term gender from existing the anti-discrimination law and replace it with ‘equality on the basis of sex’. This move taps into narratives that have seen the concept of gender stigmatised both as a general label attached to LGBTQ+ and Women’s rights (‘gender ideology’) by illiberal or anti-Western ‘anti-Gender’ campaigners across the post-Soviet space, as well as being used in a more narrow sense as to specific debates around rights and protections for transgender people. International influenceKazakhstan has so far successfully pursued a multi-vector foreign policy that has enabled it to negotiate tricky regional relationships and project a positive image of the country on the world stage Kazakhstan. The country has remained part of the Moscow-oriented post-Soviet regional infrastructure such as the Commonwealth of Independent States, the Collective Security Treaty Organisation and more recently the Eurasian Economic Union. Despite the somewhat fraught domestic political challenges China has been steadily growing its influence with over 18 per cent of Kazakhstan’s total trade and almost five per cent of its total inward investment, as well as a deepening security relationship that includes membership of the Shanghai Cooperation Organisation.[138] For a long-time under President Nazarbayev Kazakhstan assumed a regional leadership role within and to some extent on behalf of Central Asia, though in recent years Uzbekistan’s President Mirziyoyev has ended his country’s virtual isolation and the regional balance is somewhat more evenly split between the region’s most populous country (Uzbekistan) and its richest (Kazakhstan). At the same time, Kazakhstan has dramatically deepened its economic ties to the West as touched on above. The EU is Kazakhstan’s largest external trading partner, accounting for 30 per cent of its external trade, and the country is the first in Central Asia to conclude a new Enhanced Partnership and Cooperation Agreement (EPCA) which came into force in 2020. The EU institutions have tended to raise human rights and governance issues within the confines of its formal human rights dialogue processes, though the European Parliament has often been more vocal on these issues despite ratifying the EPCA.[139] The OSCE has always been an important part of Kazakhstan’s diplomatic initiatives with Kazakhstan holding the chairmanship in office in 2010 and using the opportunity to host a rare summit of the organisation’s heads of Government (it was the last time such an event has taken place, with the next most recent OSCE summit taking place in 1999).[140] As a sign of Kazakhstan’s continuing involvement Former Foreign Minister Kairat Abdrakhmanov became the High Commissioner on National Minorities (HCNM) in December 2020. Other initiatives to put Kazakhstan (and particularly Astana, now Nur-Sultan) on the map include the Congress of Leaders of World and Traditional Religions as noted above and the ‘Astana process’ which has seen Kazakhstan host peace talks over the Syrian crisis since 2017. Kazakhstan’s position as a relatively prosperous, well connected country with a broad base to its international relations means that there are some opportunities for international influence over the trajectory of its performance on human rights issues but these should not be overstated. Its leadership, and particularly a number of younger generation of officials and leaders, care about Kazakhstan’s reputation, something it has worked hard to promote internationally as a good partner and modern country. There is an ongoing desire from Kazakhstan to continue to receive foreign investment and support, particularly as the world transitions away from fossil fuels. However, it is far from clear that these considerations outweigh the desire to maintain the political and economic status quo, particularly amongst the upper echelons of the state and particularly the security apparatus. Image by Jussi Toivanen under (CC). [1] Francisco Olmos, State-building myths in Central Asia, Foreign Policy Centre, October 2019, https://fpc.org.uk/state-building-myths-in-central-asia/[2] Wudan Yan, The nuclear sins of the Soviet Union live on in Kazakhstan, Nature, April 2019, https://www.nature.com/articles/d41586-019-01034-8[3] Institute of Demography named after A.G. Vishnevsk National Research University Higher School of Economics, 1989 All-Union Population Census National composition of the population in the republics of the USSR: Kazakh SSR, http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=5[4] Alimana Zhanmukanova, Is Northern Kazakhstan at Risk to Russia?, The Diplomat, April 2021, https://thediplomat.com/2021/04/is-northern-kazakhstan-at-risk-to-russia/; RFE/RL, A Tale Of Russian Separatism In Kazakhstan, August 2014, https://www.rferl.org/a/qishloq-ovozi-kazakhstan-russian-separatism/25479571.html[5] CIA World Factbook, Kazakhstan, https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kazakhstan/#people-and-society[6] Alimana Zhanmukanova, Is Northern Kazakhstan at Risk to Russia?, The Diplomat, April 2021, https://thediplomat.com/2021/04/is-northern-kazakhstan-at-risk-to-russia/[7] The World Bank, GDP growth (annual per cent) – Kazakhstan, https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=KZ[8] IEA, Kazakhstan energy profile, April 2020, https://www.iea.org/reports/kazakhstan-energy-profile[9] Maurizio Totaro, Collecting beetles in Zhanaozen: Kazakhstan’s hidden tragedy, openDemocracy, May 2021, https://www.opendemocracy.net/en/odr/yrysbek-dabei-zhanaozen-kazakhstans-hidden-tragedy/[10] Abdujalil Abdurasulov, Kazakhstan's land reform protests explained, April 2016, https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-36163103[11] UN Human Rights, “Kazakhstan should release rights defenders Bokayev and Ayan” – UN experts, December 2016, https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=20990&LangID=E; Sarah McCloskey, Why Kazakh political prisoner Max Bokayev should be released, openDemocracy, April 2019, https://www.opendemocracy.net/en/odr/why-kazakh-political-prisoner-max-bokayev-should-be-released/[12] Catherine Putz, Kazakhstan Cracks Down on Weekend Protests, The Diplomat, May 2016  https://thediplomat.com/2016/05/kazakhstan-cracks-down-on-weekend-protests/; Eurasianet, Kazakhstan Takes Autocratic Turn With Mass Detentions, May 2016, https://eurasianet.org/kazakhstan-takes-autocratic-turn-mass-detentions[13] Catherine Putz, Kazakhstan Bans Sale of Agricultural Lands to Foreigners, The Diplomat, May 2021, https://thediplomat.com/2021/05/kazakhstan-bans-sale-of-agricultural-lands-to-foreigners/[14] David Trilling, China’s water use threatens Kazakhstan’s other big lake, Eurasianet, March 2021, https://www.intellinews.com/china-s-water-use-threatens-kazakhstan-s-other-big-lake-207026/[15] RFE/RL Kazakh Service, Dozens Of Mothers Protest In Kazakhstan Demanding Government Support, February 2019, https://www.rferl.org/a/dozens-of-mothers-protest-in-kazakhstan-demanding-government-support/29759290.html; RFE/RL Kazakh Service, Angry Kazakh Mothers Demand Reforms After Five Girls Die In House Fire, February 2019,  https://www.rferl.org/a/angry-kazakh-mothers-demand-reforms-after-five-girls-die-in-house-fire/29771963.html[16] The move also came 30 years after his elevation to become First Secretary of the Communist party.[17] Paolo Sorbello, Kazakhstan celebrates its leader with two more statues, Global Voices, July 2021,  https://globalvoices.org/2021/07/06/kazakhstan-celebrates-its-leader-with-two-more-statues/; Andrew Roth, Oliver Stone derided for film about ‘modest’ former Kazakh president, The Guardian, July 2021, https://www.theguardian.com/world/2021/jul/11/oliver-stone-film-ex-kazakhstan-president-nursultan-nazabayev; Joanna Lillis, Kazakhstan’s golden man gets the Oliver Stone treatment, Eurasianet, July 2021,  https://eurasianet.org/kazakhstans-golden-man-gets-the-oliver-stone-treatment[18] Catherine Putz, Kazakhstan Remains Nazarbayev’s State, The Diplomat, October 2019, https://thediplomat.com/2019/10/kazakhstan-remains-nazarbayevs-state/[19] Global Monitoring, COVID-19 pandemic – Kazakhstan, https://global-monitoring.com/gm/page/events/epidemic-0001994.sOJcVU487awH.html?lang=en[20] World Health Organisation, COVID-19 Kazakhstan, https://covid19.who.int/region/euro/country/kz[21] Qazaqstan TV News, Doctors of the capital showed the situation inside the hospital, July 2021, https://qazaqstan.tv/news/143209/[22] William Tompson Twitter post, Twitter, April 2021, https://twitter.com/william_tompson/status/1385102759117180931?s=20; Dmitriy Mazorenko, Dariya Zheniskhan and Almas Kaisar, Kazakhstan is caught in a vicious cycle of debt. The pandemic has only made it worse, openDemocracy, June 2021, https://www.opendemocracy.net/en/odr/kazakhstan-caught-vicious-cycle-debt-pandemic-has-only-made-it-worse/[23] Bagdat Asylbek, Diagnosis: "devastation". Kazakhstani health care and pandemic, Radio Azattyq, August 2020, https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-coronavirus-national-health-system/30768857.html; Almaz Kumenov, Kazakhstan: Former health minister arrested, Eurasianet, November 2020, https://eurasianet.org/kazakhstan-former-health-minister-arrested[24] Bakhytzhan Toregozhina, Pandemic and Human Rights: Only Repressive System is Functioning in Kazakhstan, Cabar Central Asia, July 2020, https://cabar.asia/en/pandemic-and-human-rights-only-repressive-system-is-functioning-in-kazakhstan?pdf=36177. Though Kazakhstan already had laws in place against ‘disinformation’ that were able to be used.[25] Madina Aimbetova, Freedom of expression in Kazakhstan still a distant prospect, says prosecuted activist, Global Voices, July 2020, https://globalvoices.org/2020/07/15/freedom-of-expression-in-kazakhstan-still-a-distant-prospect-says-jailed-activist/[26] IPHR, Kazakhstan: Massive restrictions on expression during Covid-19; sudden banning of peaceful opposition, August 2020, https://www.iphronline.org/kazakhstan-massive-restrictions-on-expression-during-covid-19-sudden-banning-of-peaceful-opposition.html;Asim Kashgarian, Rights Groups: Kazakh Authorities Use Coronavirus to Smother Political Dissent, VOA News, November 2020, https://www.voanews.com/extremism-watch/rights-groups-kazakh-authorities-use-coronavirus-smother-political-dissent[27] Jeff Bell, Twitter post, Twitter, January 2021, https://twitter.com/ImJeffBell/status/1347934173433106435?s=20[28] Almaz Kumenov, Kazakhstan: Authorities use pandemic to quash protests, Eurasianet, March 2021, https://eurasianet.org/kazakhstan-authorities-use-pandemic-to-quash-protests[29] DW, Kazakhstan abolishes death penalty, January 2021, https://www.dw.com/en/kazakhstan-abolishes-death-penalty/a-56117176[30] Radio Azattyk, Direct elections of rural akims: the campaign has not started yet, but obstacles are already being raised, May 2021, https://rus.azattyq.org/a/31240547.html[31]OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights, Parliamentary Elections, January 2021, https://www.osce.org/odihr/elections/kazakhstan/470850[32] OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights, Parliamentary Elections, January 2021, https://www.osce.org/odihr/elections/kazakhstan/470850[33] Joanna Lillis, Kazakhstan: Civil society complains of pre-election pressure, Eurasianet, December 2020,   https://eurasianet.org/kazakhstan-civil-society-complains-of-pre-election-pressure[34] Almaz Kumenov, Kazakhstan: Nervous authorities keep election observers at arm’s length, Eurasianet, January 2021, https://eurasianet.org/kazakhstan-nervous-authorities-keep-election-observers-at-arms-length[35] The Economist, All the parties in Kazakhstan’s election support the government, January 2021, https://www.economist.com/asia/2021/01/09/all-the-parties-in-kazakhstans-election-support-the-government[36] Almaz Kumenov, Kazakhstan: Nervous authorities keep election observers at arm’s length, Eurasianet, January 2021, https://eurasianet.org/kazakhstan-nervous-authorities-keep-election-observers-at-arms-length[37] RFE/RL, Kazakh Opposition Figure Calls On Supporters To Vote To Expose 'Opposition' Party, November 2020, https://www.rferl.org/a/kazakh-opposition-figure-calls-on-supporters-to-vote-to-expose-opposition-party/30956477.html[38] For a good summation of the history of the history of this case see the chapter in Joanna Lillis, Dark Shadows: Inside the Secret World of Kazakhstan, IB Taurus, October 2018.[39] Ibid.[40] Hogan Lovells, Hogan Lovells Secures Major High Court Victory for BTA Bank in US $6bn Fraud Case, August 2018, https://www.hoganlovells.com/en/news/hogan-lovells-secures-major-high-court-victory-for-bta-bank-in-us-6bn-fraud-case[41] Rupert Neate, Arrest warrant for Kazakh billionaire accused of one of world's biggest frauds, The Guardian, February 2012, https://www.theguardian.com/business/2012/feb/16/arrest-warrant-kazakh-billionaire-mukhtar-ablyazov[42] RFE/RL Kazakh Servicem Italian Officials Imprisoned Over 'Unlawful' Deportation Of Former Kazakh Banker's Wife, Daughter, October 2020, https://www.rferl.org/a/30895138.html[43] Dmitry Solovyov and Robin Paxton, Kazakhstan in move to ban opposition parties and media, Reuters, November 2012,  https://www.reuters.com/article/uk-kazakhstan-opposition-idUKBRE8AK0SE20121121; Human Rights House, Kazakhstan opposition leader sentenced in politically motivated trial, October 2012, https://humanrightshouse.org/articles/kazakhstan-opposition-leader-sentenced-in-politically-motivated-trial/[44] Vladimir Kozlov, https://www.wikiwand.com/en/Vladimir_Kozlov_(politician)#[45] Almaz Kumenov, Kazakhstan is throttling the internet when the president’s rival is online, Eurasianet, July 2018, https://eurasianet.org/kazakhstan-is-throttling-the-internet-when-the-presidents-rival-is-online[46] Manshuk Asautay, Activists demanded the removal of the "Street Party" from the list of banned organisations, Radio Azattyq, https://www.azattyq.org/a/31318167.htm;l RFE/RL Kazakh Service, Kazakh Activists Start Hunger Strike To Protest Opposition Party Ban, June 2021, https://www.rferl.org/a/kazakh-hunger-strike-koshe-party/31318852.html[47] RFE/RL Kazakh Service, Hundreds Rally In Kazakhstan To Protest Growing Chinese Influence, March 2021, https://www.rferl.org/a/kazakhstan-almaty-anti-china-rally-arrests/31172559.html; Joanna Lillis, Nazarbayev ally wins big in Kazakhstan election after hundreds arrested, The Guardian, June 2019, https://www.theguardian.com/world/2019/jun/09/hundreds-arrested-as-kazakhs-protest-against-rigged-election; See footage here via Maxim Eristavi’s Twitter feed: https://twitter.com/MaximEristavi/status/1348182003351511042?s=20[48] Andrey Grishin, When Kazakhstan Will Stop Making “Extremists” of Ordinary People? CABAR Central Asia, March 2020, https://cabar.asia/en/when-kazakhstan-will-stop-making-extremists-of-ordinary-people; Legislationline, Criminal codes – Kazakhstan, https://www.legislationline.org/documents/section/criminal-codes/country/21/Kazakhstan/show; Article 405 of the Criminal Code states - ‘Organisation and participation in activity of public or religious association or other organisation after court decision on prohibition of their activity or liquidation in connection with carrying out by them the extremism or terrorism’; Human Rights Watch, Kazakhstan: Crackdown on Government Critics, July 2021, https://www.hrw.org/news/2021/07/07/kazakhstan-crackdown-government-critics; From Our Member Dignity – Kadyr-kassiyet (KK) from Kazakhstan and Bir Duino from Kyrgyzstan – Anti-Extremist Policies in Russia, Kazakhstan, the Kyrgyz Republic and Tajikistan. Comparative Review, Forum-Asia, April 2020 https://www.forum-asia.org/?p=31521[49] Human Rights Watch, Kazakhstan: Crackdown on Government Critics, July 2021, https://www.hrw.org/news/2021/07/07/kazakhstan-crackdown-government-critics; European Parliament, RC-B9-0144/2021, https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/RC-9-2021-0144_EN.html[50] For example both groups chose to protest on Capital day this year, despite meeting at different times both were swept up in the same rounds of ‘preventative’ arrests. See Joanna Lillis, Twitter post, Twitter, July 2021, https://twitter.com/joannalillis/status/1412272738547421187?s=20[51] RFE/RL’s Kazakh Service, Kazakh Journalist Convicted Of Money Laundering, Walks Free In ‘Huge Victory’, September 2017, https://www.rferl.org/a/kazakh-journalist-mamai-convicted-money-laundering-ablyazov/28721897.html[52] RFE/RL’s Kazakh Service, Kazakh Activist Demands Registration Of Party Before Parliamentary Vote, November 2020, https://www.rferl.org/a/kazakh-activist-demands-registration-of-party-before-parliamentary-vote/30942877.html; RFE/RL’s Kazakh Service, Kazakh Opposition Group Allowed To Hold Rally Challenging Upcoming Polls, November 2020, https://www.rferl.org/a/kazakh-opposition-group-allowed-to-hold-rally-challenging-upcoming-polls/30933581.html; Radio Free Europe/Radio Liberty, Twitter post, Twitter, November 2020, https://twitter.com/RFERL/status/1327704146221412352[53] Bruce Pannier, Hectic Times in Kazakhstan Recently, And For The Foreseeable Future, RFE/RL, June 2019, https://www.rferl.org/a/hectic-times-in-kazakhstan-recently-and-for-the-foreseeable-future/30000862.html[54] Colleen Wood, New Civic Movement Urges Kazakhstan to ‘Wake Up’, The Diplomat, June 2019, https://thediplomat.com/2019/06/new-civic-movement-urges-kazakhstan-to-wake-up/[55] Medet Yesimkhanov, Pavel  Bannikov and Asem Zhapisheva, Dossier: Who is behind lobbying for the abolitions of laws and the spread of conspiracy theories in Kazakhstan, Factcheck.kz, February 2021, https://factcheck.kz/socium/dose-kto-stoit-za-lobbirovaniem-otmeny-zakonov-i-rasprostraneniem-konspirologii-v-kazaxstane/; Medet Yesimkhanov, Dossier: CitizenGO – an ultra-conservative lobby disguised as a petition site, Factcheck.kz, November 2020, https://factcheck.kz/v-mire/dose-citizengo-ultrakonservativnoe-lobbi-pod-vidom-ploshhadki-dlya-peticij/[56] Mihra Rittmann, Kazakhstan’s ‘Reformed’ Protest Law Hardly an Improvement, Human Rights Watch, May 2020, https://www.hrw.org/news/2020/05/28/kazakhstans-reformed-protest-law-hardly-improvement[57] Legislation Online, On the procedure for organising and holding peaceful assemblies in the Republic ofKazakhstan, May 2020, https://www.legislationline.org/download/id/8924/file/Kazakhstan%20-%20Peaceful%20assemblies%20EN.pdf[58] Mihra Rittmann, Kazakhstan’s ‘Reformed’ Protest Law Hardly an Improvement, Human Rights Watch, May 2020, https://www.hrw.org/news/2020/05/28/kazakhstans-reformed-protest-law-hardly-improvement[59] Human Rights Council, Rights to freedom of peaceful assembly and of association, United Nations General Assembly, May 2019, https://undocs.org/en/A/HRC/41/41[60] Indymedia UK, A brief history of “kettling”, November 2010, https://www.indymedia.org.uk/en/2010/11/468945.html As described by the OSCE, kettling (or corralling) is a ‘strategy of crowd control that relies on containment […], where law enforcement officials encircle and enclose a section of assembly participants.’[61] Paul Lewis, Human rights court backs police ‘kettling’, The Guardian, March 2012, https://www.theguardian.com/uk/2012/mar/15/human-rights-court-police-kettling[62] Freedom House, Countries and Territories, https://freedomhouse.org/countries/freedom-world/scores?sort=desc&order=Total%20Score%20and%20Status[63] Front Line Defenders, Authorities pressurize human rights groups – Kazakhstan, December 2020, https://www.frontlinedefenders.org/ru/statement-report/human-rights-groups-under-pressure-kazakhstan?fbclid=IwAR2g_4jdv1OeFfSHHc92lmuVz11RnJxNYdFbl2FqEggOm8gpRlnH7A-_vjg; ACCA, Kazakhstan may suspend the activities of the International Journalism Center, January 2021, https://acca.media/en/kazakhstan-may-suspend-the-activities-of-the-international-journalism-center/; Almaz Kumenov, Kazakhstan: Government’s war on NGOs claims more victims, Eurasianet, January 2021, https://eurasianet.org/kazakhstan-governments-war-on-ngos-claims-more-victims[64] RFE/RL’s Kazakh Service, Kazakh Authorities Drop Changes Against NGOs After Outcry, February 2021, https://www.rferl.org/a/kazakh-authorities-drop-charges-ngos-outcry/31087863.html; Bagdat Asylbek, Human Rights Bureau and NGO Echo won lawsuits against tax service, Radio Azattyq, April 2021, https://rus.azattyq.org/a/31190073.html[65] OMCT, Harassment on the part of the Kazakh tax authorities against human rights NGOs international legal initiative, June 2021, https://www.omct.org/en/resources/urgent-interventions/harassment-on-the-part-of-the-kazakh-tax-authorities-against-human-rights-ngo-international-legal-initiative; Human Rights Watch, Kazakhstan: Rights Groups Harassed, February 2017, https://www.hrw.org/news/2017/02/22/kazakhstan-rights-groups-harassed[66] ICNL, Kazakhstan, May 2021, https://www.icnl.org/resources/civic-freedom-monitor/kazakhstan[67] Government of Kazakhstan, President Tokayev Signs a Decree on Further Measures of the Republic of Kazakhstan in the Field of Human Rights, June 2021, https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-delhi/press/news/details/215657?lang=kk[68] ACCA, Expert: there are no political prisoners in Kazakhstan, but they are, July 2021, https://acca.media/en/expert-there-are-no-political-prisoners-in-kazakhstan-but-they-are/[69] RFE/RL’s Kazakh Service, Jailed Kazakh Political Prisoner In Solitary After Slitting Wrists, Rights Group Says, RFE/RL, April 2021, https://www.rferl.org/a/jailed-kazakh-political-prisoner-in-solitary-after-slitting-wrists-rights-group-says/31193040.html; EU in Kazakhstan, Twitter post, Twitter, April 2021, https://twitter.com/EUinKazakhstan/status/1380141287760859141; RFE/RL Kazakh Service, Jailed Opposition Activist Unexpectedly Granted Early Release, July 2021, https://www.rferl.org/a/kazakh-activist-abishev-release/31359606.html[70] U.S. Department of State, 2020 Country Reports on Human Rights Practices: Kazakhstan, https://www.state.gov/reports/2020-country-reports-on-human-rights-practices/kazakhstan/; Chris Rickleton, Kazakhstan: Activist dies in detention, piling pressure on the authorities, Eurasianet, February 2020, https://eurasianet.org/kazakhstan-activist-dies-in-detention-piling-pressure-on-the-authorities[71] RFE/RL’s Kazakh Service, Kazakh Writers Urge President To Release Dissident Poet Atabek, RFE/RL, February 2021, https://www.rferl.org/a/kazakh-writers-urge-president-to-release-dissident-poet-atabek/31121177.html; English PEN, Kazakhstan: take action for imprisoned poet Aron Atabek, https://www.englishpen.org/posts/campaigns/kazakhstan-take-action-for-imprisoned-poet-aron-atabek/[72] European Parliament, RC-B9-0144/2021, https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/RC-9-2021-0144_EN.html[73] Kazakhstan International Bureau for Human Rights and Rule of Law, Dostiyarov was reportedly beaten, July 2021, https://bureau.kz/kk/ysty%d2%9b/belsendi-dostiyarovtyng-soqqygha-zhyghylghany-habarlandy/[74] ACCA, Expert: people are deprived of civil and political rights in Kazakhstan, May 2021, https://acca.media/en/expert-people-are-deprived-of-civil-and-political-rights-in-kazakhstan/[75] IPHR, Kazakhstan: Massive restrictions on expressions during COVID-19; sudden banning of peaceful opposition, August 2020, https://www.iphronline.org/kazakhstan-massive-restrictions-on-expression-during-covid-19-sudden-banning-of-peaceful-opposition.html; IPHR, Kazakhstan: Free civil rights defender Asya Tulesova, June 2020, https://www.iphronline.org/kazakhstan-free-civil-rights-defender-asya-tulesova.html; RFE/RL’s Kazakh Service, Kazakh Court Convicts Activist Charged With Assaulting Police, August 2020, https://www.rferl.org/a/kazakh-court-convicts-activist-charged-with-assaulting-police/30779401.htmlIPHR, Kazakhstan: Free civil rights defender Asya Tulesova, June 2020, https://www.iphronline.org/kazakhstan-free-civil-rights-defender-asya-tulesova.html[76] RFE/RL, Kazakh Activist Receives Sentence For Links With Banned Political Group, December 2020, https://www.rferl.org/a/another-kazakh-activist-receives-parole-like-sentence-for-links-with-banned-political-group/31015204.html[77] Asemgul Mukhitovna, A resident of Makanchi died at the police station. A case was initiated under the article “Torture”, Radio Azattyq, October 2020, https://www.azattyq.org/a/30900922.html[78] U.S. Department of State, 2020 Country Reports on Human Rights Practices: Kazakhstan,  https://www.state.gov/reports/2020-country-reports-on-human-rights-practices/kazakhstan/; Human Rights Commissioner in the Republic of Kazakhstan, https://www.gov.kz/memleket/entities/ombudsman/activities/1030?lang=en[79] See State Department ibid and ACCA, Kazakhstan: tired of bullying, convict threatens to hang himself, March 2021, https://acca.media/en/kazakhstan-tired-of-bullying-convict-threatens-to-hang-himself/[80] Duke University, Kazakhstan Rule of Law project, January 2020, https://researchfunding.duke.edu/kazakhstan-rule-law-project[81] Saniyash Toyken, A group of people who demanded a meeting with Asanov spent the night in the building of the Supreme Court, Radio Azattyq, June 2021, https://www.azattyq.org/a/31310280.html[82] Court, An Introduction, https://court.aifc.kz/an-introduction/[83] Christian Schaich and Christian Reitemeier, The Republic of Kazakhstan’s New Administrative Procedures Code, ZOIS, June 2021, https://en.zois-berlin.de/publications/the-republic-of-kazakhstans-new-administrative-procedures-code; Code of the Republic of Kazakhstan, Administrative Procedural and Procedural Code of the Republic of Kazakhstan, (with changes as of 01.07.2021), https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=35132264#pos=1;-13[84] Mehmet Volkan Kasikci, Documenting the Tragedy in Xinjiang: An Insider’s View of Atajurt, The Diplomat, January 2020, https://thediplomat.com/2020/01/documenting-the-tragedy-in-xinjiang-an-insiders-view-of-atajurt/[85] Reid Standish, Astana Tried to Silence China Critics, Foreign Policy, March 2019, https://foreignpolicy.com/2019/03/11/uighur-china-kazakhstan-astana/[86] Agence France-Presse, Xinjiang activist freed in Kazakh court after agreeing to stop campaigning, The Guardian, August 2019, https://www.theguardian.com/world/2019/aug/17/xinjiang-activist-freed-in-kazakh-court-after-agreeing-to-stop-campaigning; Freedom Now, Kazakhstan: UN Declares Detention of Human Rights Activist Serikzhan Bilash a Violation of International Law, November 2020, https://www.freedom-now.org/kazakhstan-un-declares-detention-of-human-rights-activist-serikzhan-bilash-a-violation-of-international-law/[87] Bruce Pannier, Activist Defending Ethnic Kazakhs In China Explains Why He Had To Flee Kazakhstan, RFE/RL, January 2021, https://www.rferl.org/a/31051495.html[88] Reid Standish and Aigerim Toleukhanova, Kazakh Activism Against China's Internment Camps Is Broken, But Not Dead, April 2020, https://www.rferl.org/a/kazakhstan-protests-china-xinjiang-rights-abuses/31186209.html[89] Joanna Lillis, Kazakhstan’s Dugan community stunned by spasm of deadly bloodletting, February 2020, https://eurasianet.org/kazakhstans-dungan-community-stunned-by-spasm-of-deadly-bloodletting; Joanna Lillis, Kazakhstan: Trial over deadly ethnic violence leaves bitter taste for Dungans, Eurasianet, April 2021,  https://eurasianet.org/kazakhstan-trial-over-deadly-ethnic-violence-leaves-bitter-taste-for-dungans[90] ITUC CSI IGN, Kazakhstan: Statement of the ITUC Pan-European Regional Council, April 2017, https://www.ituc-csi.org/kazakhstan-statement-of-the-ituc; RFE/RL’s Kazakh Service, Hunger Strike Protests By Oil Workers Growing In Western Kazakhstan, January 2017, https://www.rferl.org/a/kazakhstan-oil-workers-hunger-strike/28241775.html[91] ITUC CSI IGN, List of affiliated organisations, November 2019, https://www.ituc-csi.org/IMG/pdf/list_of_affiliates_nov_2019.pdf[92] IndustriALL Global Union, IndustriALL calls for release of Kazakh trade union leader, July 2019, http://www.industriall-union.org/industriall-calls-for-release-of-kazakh-trade-union-leader[93] IndustriALL Global Union, Kazakh union leader Erlan Baltabay released, March 2020, http://www.industriall-union.org/kazakh-union-leader-erlan-baltabay-released[94] Human Rights Council, Advance Unedited Version, Freedom Now,  May 2021, https://www.freedom-now.org/wp-content/uploads/AUV_WGAD-Opinion_2021-5-KAZ.pdf; Freedom Now, Kazakhstan: Freedom Now Condemns Treatment of Imprisoned Labour Activist, July 2021,https://www.freedom-now.org/kazakhstan-freedom-now-condemns-treatment-of-imprisoned-labor-activist/[95] Mihra Rittman, Kazakhstan Adopts Long-Promised Amendments to Trade Union Law, Human Rights Watch, December 2020, https://www.hrw.org/news/2020/12/17/kazakhstan-adopts-long-promised-amendments-trade-union-law[96] Human Rights Watch, Kazakhstan: Independent Union Under Threat of Suspension, January 2021, https://www.hrw.org/news/2021/01/28/kazakhstan-independent-union-under-threat-suspension[97] International Labour Conference, Committee on the Application of Standards, July 2021, https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_norm/---relconf/documents/meetingdocument/wcms_804447.pdf[98] Radio Azattyk, In Almaty, Glovo couriers who went on strike tried to block the street, July 2021, https://rus.azattyk.org/a/v-almaty-obyavivshie-zabastovku-kurery-glovo-popytalis-perekryt-ulitsu/31345823.html[99] RSF, 2021 World Press Freedom Index, https://rsf.org/en/ranking#[100] Sher Khashimov and Raushan Zhandayeva, Kazakhstan’s Alternative Media Is Thriving—and in Danger, Foreign Policy, July 2021,  https://foreignpolicy.com/2021/07/12/kazakhstan-alternative-media-thriving-danger/[101] Ibid.[102] See Joanna Lillis, Dark Shadows: Inside the Secret World of Kazakhstan, IB Taurus, October 2018.[103] RSF, Regional newspaper editor harassed after investigating real estate scandal, February 2021, https://rsf.org/en/news/regional-newspaper-editor-harassed-after-investigating-real-estate-scandal[104] Order of the Minister of Culture and Information of the Republic of Kazakhstan dated June 21, 2013 No. 138, https://online.zakon.kz/m/document/?doc_id=31431046#sub_id=100CPJ, Kazakhstan adopts new accreditation requirements that journalists fear will promote censorship, March 2021, https://cpj.org/2021/03/kazakhstan-adopts-new-accreditation-requirements-that-journalists-fear-will-promote-censorship/[105] Justice for Journalists Foundation, Kazakhstan, 2020, https://jfj.fund/report-2020_2/#kz[106] IPHR, Kazakhstan: Massive restrictions on expression during COVID-19,; sudden banning of peaceful opposition, August 2020, https://www.iphronline.org/kazakhstan-massive-restrictions-on-expression-during-covid-19-sudden-banning-of-peaceful-opposition.html[107] Paolo Sorbello, Kazakhstan Decriminalizes Defamation, Keeps Hindering Free Media, June 2020, https://thediplomat.com/2020/07/kazakhstan-decriminalizes-defamation-keeps-hindering-free-media/; Legislationline, Penal Code of the Republic of Kazakhstan, July 2014, https://www.legislationline.org/download/id/8260/file/Kazakhstan_CC_2014_2016_en.pdf[108] Mike Eckel and Sarah Alikhan, Big Houses, Deep Pockets, RFE/RL, December 2020, https://www.rferl.org/a/kazakhstan-nazarbayev-family-wealth/31013097.html?fbclid=IwAR38vC-WSkYBgPMTm--5XVsTgP5c3oesqt7eomZmsfeUiOjahO5QThDmcGU[109] RFE/RL, After Seven Years, ‘Kazakhgate’ Scandal Ends With Minor Indictment, August 2010, https://www.rferl.org/a/After_Seven_Years_Kazakhgate_Scandal_Ends_With_Minor_Indictment_/2123800.html; Steve LeVine, Was James Giffen telling the truth?, Foreign Policy, November 2010, https://foreignpolicy.com/2010/11/19/was-james-giffen-telling-the-truth/[110] Joanna Lillis, Kazakhstan: Nazarbayev-linked billionaire sucked into UK court battle, Eurasianet, December 2020, https://eurasianet.org/international-criticism-of-duvanov-conviction-mounts-against-kazakhstan. See also Joanna Lillis, Dark Shadows: Inside the Secret World of Kazakhstan, IB Taurus, October 2018.[111] https://eurasianet.org/kazakhstan-nazarbayev-linked-billionaire-sucked-into-uk-court-battle[112] https://forbes.kz/ranking/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_-_2020[113] Robert Booth, Prince Andrew tried to broker crown property deal for Kazakh oligarch, The Guardian, July 2016, https://www.theguardian.com/uk-news/2016/jul/03/prince-andrew-broker-crown-property-kazakh-oligarch; Ian Gallagher, Kazakh-born socialite ‘Lady Goga’ who partied with her ‘very, very close friend’ Prince Andrew at her 30th birthday reveals she leads a far quieter life after turning 40, Mail Online, March 2020, https://www.dailymail.co.uk/news/article-8113173/The-quiet-life-Lady-Goga.html[114] Financial Times, The secret scheme to skim millions off central Asia’s pipeline megaproject, December 2020, https://www.ft.com/content/80f25f82-5f21-4a56-b2bb-7a48e61dd9c6; Eurasianet, Financial Times: Kazakh leader’s son-in-law skimmed millions from Chinese loads, December 2020, https://eurasianet.org/financial-times-kazakh-leaders-son-in-law-skimmed-millions-from-chinese-loans[115] See: Joanna Lillis, Dark Shadows: Inside the Secret World of Kazakhstan, IB Taurus, October 2018.[116] Joanna Lillis, Kazakhstan: Rakhatgate Saga Over as Former Son-in-Law Found Hanged, Eurasianet, February 2015, https://eurasianet.org/kazakhstan-rakhatgate-saga-over-as-former-son-in-law-found-hanged[117]BBC News, Kazakh family win Unexplained Wealth Order battle over London homes, April 2020, https://www.bbc.co.uk/news/uk-52216011[118] George Greenwood, Emanuele Midolo, Marcus Leroux and Leigh Baldwin, Strange case of Dariga Nazarbayeva, mystery owner of Sherlock Holmes’s Baker Street address, The Times, November 2020, https://www.thetimes.co.uk/article/strange-case-of-dariga-nazarbayeva-mystery-owner-of-sherlock-holmess-baker-street-address-23q7c2fpl[119] Sumaira FH, Nazarbayev’s Daughter Secured Seat In Kazakh Parliament On Ruling Party’s Ticket, Urdu Point, January 2021, https://www.urdupoint.com/en/world/nazarbayevs-daughter-secured-seat-in-kazakh-1138712.html[120] John Heathershaw, Twitter post, Twitter, July 2021, https://twitter.com/HeathershawJ/status/1414900706771865602?s=20; Susan Hawley, George Havenhand and Tom Robinson, New Briefing: Red Carpet for Dirty Money – The UK’s Golden Visa Regime, Spotlight on Corruption, July 2021,https://www.spotlightcorruption.org/new-briefing-red-carpet-for-dirty-money-the-uks-golden-visa-regime/; Dominic Kennedy, National security review of golden visas for investors, The Times, July 2021, https://www.thetimes.co.uk/article/national-security-review-of-golden-visas-for-investors-mz5zsnf0c[121] Department for International Trade, Trade & Investment Factsheets, Kazakhstan, UK Gov, July 2021, https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/998607/kazakhstan-trade-and-investment-factsheet-2021-07-07.pdf[122] Ron Synovitz and Manas Kaiyrtayuly, How Top Officials, Relatives Scooped Up Kazakhstan’s Higher – Education Sector, RFE/RL, June 2021, https://www.rferl.org/a/kazakhstan-universities/31326535.html[123] Pew Research Center, Religious Composition by Country, 2010-2050, https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/[124] Legislationline, The Constitution of the Republic of Kazakhstan, https://www.legislationline.org/download/id/8207/file/Kazakhstan_Constitution_1995_am_2017_en.pdf[125] Congress of Leaders of World and Traditional Religions, http://religions-congress.org/[126] United States Commission on International Religious Freedom, Annual Reports, https://www.uscirf.gov/annual-reports[127] Legislationline, The Law of the Republic of Kazakhstan of October 11, 2011, No 483-IV, On Religious Activity and Religious Associations, https://www.legislationline.org/download/id/4091/file/Kazakhstan_Law_religious_freedoms_organisations_2011_en.pdf[128] Felix Corley, Kazakhstan: 134 administrative prosecutions in 2020, Forum 18, February 2021, https://www.forum18.org/archive.php?article_id=2634[129] Zhanagul Zhursin and Farangis Najibullah, The Hijab Debate Intensifies As School Starts In Kazakhstan, RFE/RL, September 2019, https://www.rferl.org/a/the-hijab-debate-intensifies-as-school-starts-in-kazakhstan/30148088.html[130] OSCE, Kazakhstan - Parliamentary Elections, 10 January 2021, https://www.osce.org/odihr/elections/kazakhstan/470850[131] Amina Chaya, What’s wrong with the domestic violence law in Kazakhstan? Part two, Masa Media, November 2020, https://masa.media/ru/site/chto-netak-szakonom-obytovom-nasilii-vkazakhstane-chast-vtoraya[132] Evgeniya Mikhailidi, Alina Zhartieva, Nazerke Kurmangazinova, Victorious Violence, Vlast, February 2021, https://vlast.kz/obsshestvo/43869-pobedivsee-nasilie.html[133] Kazinform, Domestic and domestic violence: MPs and experts talked about the new law, October 2020, https://www.inform.kz/ru/semeyno-bytovoe-nasilie-deputaty-i-eksperty-rasskazali-o-novom-zakone_a3710389[134] Malika Autalipova and Timur Nusimbekov, The Largest Women’s March in the History of Kazakhstan, Adamar, March 2021, https://adamdar.ca/en/post/the-largest-women-s-march-in-the-history-of-kazakhstan; Asylkhan Mamashevich, National values, LGBT rights and “justification before the European Parliament”. How did the society evaluate the women’s march?, Radio Azattyq, March 2021, https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-gender-equality-different-opinions/31142716.html[135] Human Rights Watch, Kazakhstan: Feminist Group Denied Registration, September 2019, https://www.hrw.org/news/2019/09/13/kazakhstan-feminist-group-denied-registration; Mihra Rittmann, Activists Detained in Kazakhstan ‘For Their Own Safety’, Human Rights Watch, June 2021, https://www.hrw.org/news/2021/06/01/activists-detained-kazakhstan-their-own-safety[136] The Constitution contains Article 14. 2 which promises ‘No one shall be subject to any discrimination for reasons of origin, social, property status, occupation, sex, race, nationality, language, attitude towards religion, convictions, place of residence or any other circumstances’. See The Constitution of the Republic of Kazakhstan, Legislationonline, https://www.legislationline.org/download/id/8207/file/Kazakhstan_Constitution_1995_am_2017_en.pdf;RFE/RL Kazakh Service, Sexual Minorities In Kazakhstan Hide Who They Are To Avoid Abuse, June 2021 https://www.rferl.org/a/kazakhstan-lgbt-hide-from-abuse/31316186.html[137] Draft Law ‘On protection of children from information harming their health and development’, 2015; Ministry of Information and Communication of the Republic of Kazakhstan, the Instruction ‘On Classification of Informational Products’ and ‘Methodology of Defining Informational Products for Children (Not) Harming Their Health and Development’, 2018.[138] Zhanna Shayakhmetova, Positive Dynamics Observed in Trade Between Kazakhstan and China, The Astana Times, April 2021, https://astanatimes.com/2021/04/positive-dynamics-observed-in-trade-between-kazakhstan-and-china/[139] Ayia Reno, “You need to have not only beautiful reform packages.” EU special envoy on relations with Kazakhstan, Radio Azattyq, January 2021, https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-eu-relations-peter-burian-special-representative-central-asia/31029755.html; European Parliament, RC-B9-0144/2021,  https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/RC-9-2021-0144_EN.html[140] OSCE, Summits, https://www.osce.org/summits [post_title] => Retreating Rights - Kazakhstan: Introduction [post_excerpt] => [post_status] => publish [comment_status] => open [ping_status] => open [post_password] => [post_name] => retreating-rights-kazakhstan-introduction [to_ping] => [pinged] => [post_modified] => 2021-07-22 10:59:43 [post_modified_gmt] => 2021-07-22 09:59:43 [post_content_filtered] => [post_parent] => 0 [guid] => https://fpc.org.uk/?p=6003 [menu_order] => 0 [post_type] => post [post_mime_type] => [comment_count] => 0 [filter] => raw )[9] => WP_Post Object ( [ID] => 5987 [post_author] => 3 [post_date] => 2021-07-22 11:00:15 [post_date_gmt] => 2021-07-22 10:00:15 [post_content] => As we approach the 30th anniversary of Kazakhstan’s independence this publication finds the country at an important inflection point in its history. The gradual passing of the torch from the First President (Nazarbayev) to President Tokayev, the growing articulation of social concerns in recent years as living standards have been squeezed for many, and the uncertain future that lies ahead for its economy given the global transition away from fossil fuels, all give cause for pause and reflection. Over the last 30 years Kazakhstan’s ruling elite has delivered substantial economic growth - albeit particularly benefiting itself - and has mostly maintained stability between the country’s different ethnic groups. This has come at the clear cost of almost all political freedoms and many civil liberties. The Government and its supporters still argue that gradual change will enable Kazakhstan to transition to democracy and help ‘evolve’ the political culture in Kazakhstan. The Government’s critics, understandably point to the lack of change at the heart of the country’s political system over the last 30 years, where reforms have helped deliver improvements in the standards of living and the delivery of state services but have not lead to a meaningful transfer in political power from the elite to the citizen. The only political choice in Kazakhstan, such as Tokayev assuming the Presidency, is exercised by those already in power. While President Tokayev has promised a ‘listening state’ and committed to delivering reforms that would improve freedoms and make the Government more responsive, so far change from what has gone before has been relatively limited. President Tokayev’s approach seems to be an updating of the existing path of modernisation without democratisation or reform within the system that improves state efficiency and outcomes while mostly retaining existing authoritarian power structures. While the bulk of the population has so far broadly (if sometimes grudgingly) accepted the trade-off between stability and repression, the recent protest movements have highlighted that this cannot necessarily be taken for granted going forwards. The negative outlook for Kazakhstan’s oil and gas wealth, may further exacerbate the existing inequalities within society and frustration at the kleptocratic nature of the current system.[1] So when examining how to try to achieve real change in Kazakhstan there are two main tracks that local activists are pursuing. As Colleen Wood puts in well in her essay ‘Some believe in incremental reform that is achieved through educating authorities and collaborating with government bodies. This involves close monitoring of abuses and going through proper legal channels to redress them; it involves going through the hoops required to register a political party, to try and run a campaign and to take a seat at the table.  Others prefer more expansive changes – the overhaul of Kazakhstan’s system of government from a superpresidential system to a parliamentary one, for example – to gradual reform. They opt for direct action and street protests over government working groups and committees, pointing to their constitutionally-protected right to peaceful assembly to justify skirting the required procedure for sanctioned protests. This ideological and tactical pluralism may not be ‘efficient,’ but securing the rights of all to participate in politics is central to improving Kazakhstan’s human rights record.’   What seems clear is that both approaches together are going to be needed in order to drive more fundamental change in Kazakhstan, both in terms of outcomes for citizens and in the nature of the system. Both sets of activists will need both increased local mobilisation and international support to help drive specific changes to make each path more navigable. President Tokayev’s June 2021 Decree ‘On further human rights measures in Kazakhstan’ and the upcoming human rights action plan provide a helpful framework through which to assess the Government’s willingness to change its current course in response to input from local and international partners.[2] Tokayev has committed the Government to take further steps to address:
  • ‘The mechanisms of interaction with the UN treaty bodies and special procedures of the UN Human Rights Council;
  • Ensuring the rights of victims of human trafficking;
  • Human rights of citizens with disabilities;
  • The elimination of discrimination against women;
  • The right to freedom of association;
  • The right to freedom of expression;
  • The human right to life and public order;
  • Increasing the efficiency of interaction with non-governmental organisations; and
  • Human rights in criminal justice and enforcement, and prevention of torture and ill-treatment.[3]
 These are important topics but given past performance there is an understandable degree of skepticism that this will amount to substantive change in the more controversial aspects of this agenda. This publication has highlighted a number of key ways in which the Government of Kazakhstan could prove its sceptics wrong if it so chooses. For example if the Government is genuine about wanting to build a partnership model with local civil society and to ‘increase the efficiency of its interactions’ with them it has to stop targeting NGOs with punitive tax inspections and it should reduce the deliberately burdensome reporting requirements created in 2015-16 designed to put pressure on such organisations. Their staff need to be protected from threats and harassment, with President Tokayev taking responsibility for the actions of his different ministries and agencies rather than allowing them to conflict with each other. The decision to allow independent candidates for local Akims is an important step forwards, though the pre-qualification restrictions are a cause of concern. Ultimately, however, even gradual change within the system will require improving ‘freedom of association’ by making it easier for political parties to register than the current requirements for 20,000 members and a 1,000 member initiating conference and a similar number of signatories. Aina Shormanbayeva and Amangeldy Shormanbayev suggest that a more suitable number for registration would be 200. Even more than the law on paper there needs to be a clear political signal from President Tokayev that those who participate in the founding of a political party will not be targeted for reprisals, enabling those currently unregistered or nascent political parties to become registered and stand at future elections. At present there is no indication that those in power wish to substantively alter the nature of Kazakhstan’s party system to allow genuine competition at any level of power. Therefore the direct elections taking place at a local level will struggle to deliver the gradual evolution of the political culture currently being claimed for them if all the positions are taken by those from within or affiliated with the existing power structures. The situation with currently banned political parties is somewhat more complex, given that international best practice around sources of party funding generally prohibit money coming from abroad and place criteria around its provenance. However, what is clear is that peaceful activists seeking change to the political system are being targeted and harassed by the Government simply for membership of organisations that it has deemed extremist (on the basis of the link to Mukhtar Ablyazov) without any evidence that these activists wish to overthrow the Government by violent means, which been shared with the international community. The Government should reform its use of powers under Article 405 and Article 174 of the Criminal Code to stop targeting individual protestors or those liking posts about these banned groups (the QDT/DVK and Koshe) on social media, protecting both their rights to freedom of association and expression.[4] Since the passage of reforms to the law on peaceful assembly passed in May 2020 the impact on improving freedom of assembly has been limited, though there have been some improvements such as the Women’s March being able to be held legally for the first time in 2021. Given that under the revised law both citizens and groups of citizens can give notice of a protest it seems unclear as to why there is a prohibition added to make it harder for unregistered parties and groups to exercise their right to free assembly given that they are a ‘group of adult citizens’.[5] The repeated harassment of activists from unregistered groups such as Oyan, Qazaqstan and the Democratic Party undermines President Tokayev’s promises for reform in the area of freedom of assembly and freedom of expression. While the case for deeper reform of the laws on peaceful assemblies remains urgent, even within the framework of the current law there is more that could be done to create a clear guidance with list of duties that local authorities should fulfil to proactively enable peaceful protest rather than simply providing a list of demands for protestors. Both the Government of Kazakhstan and the international community should record the number of protests that have ended up being legally sanctioned. Making further improvements in this area should be a key part of improvements under the human rights action plan to fulfil the ‘right to freedom of association’ and the ‘right to freedom of expression’. As Tatiana Chernobil writes in her essay ‘kettling’ is a police tactic designed for use in extreme circumstances where protests risk spiralling out of control into violence rather than as a routine policing procedure for peaceful protests. Its widespread use should be curtailed to ensure the application of ‘human rights in criminal justice and enforcement’. It should not be seen as a softer alternative to arrests and the use of administrative sentences against protestors, because peaceful protestors need to be able to freely exercise their rights to free assembly under both the Constitution and International Human Rights law without fear of either kettling or arrest. One of the most insidious aspects of the Government of Kazakhstan’s efforts to clamp down on independent activism has been the growing use of ‘freedom restrictions’ as part of sentences or instead of custodial sentences that prevent activists from continuing their work criticising the Government. Even when activists have been released from dubious sentences after international pressure, the restriction on their blogging, political social or union activism often remains. It is a mechanism that keeps campaigners on a tight leash, casting a chilling effect across civil society whilst limiting much of the international outcry that accompanies imprisoning political, social and labour activists. The current approach clearly breaches ‘the right to freedom of association’, ‘the right to freedom of expression’ and ‘human rights in criminal justice and enforcement’. There are numerous examples listed in the introduction and individual essays of existing restrictions that should be removed from activists including Max Bokayev, Alnur Ilyashev, Asya Tulesova, Larisa Kharkova, Amin Eleusinov and Erlan Baltabay. Similarly in the realm of ‘freedom of expression’ the human rights action plan should look at reforming Kazakhstan’s laws on the ‘Public insult and other infringement on honour and dignity’ of politicians and other public figures. These restrictions, which carry potential prison terms of up to three years in jail for ‘insults’ spread online, are widely used to restrict political criticism.[6] Galiya Azhenova’s essay shows how the reforms to transfer defamation legislation from the Criminal to the Administrative code has led to local police issuing lots of administrative violations against journalists, showing the need for better training and oversight in the short term and the need for further reform to make defamation a civil matter. The targeting of journalist by police when going about their work also needs to be addressed. Ongoing restrictions on independent trade unions, as outlined in Mihra Rittmann’s essay, need to be lifted including the current suspension the Industrial Trade Union of Fuel and Energy Workers, and independent confederations need to be able to register and operate without interference. These restrictions and those on the right to strike, including Article 402 of the Criminal Code noted by Rittmann, are in breach of the ‘right to freedom of association’ as well as the right to organise and should be replaced with measures that ensures that peaceful industrial action is recognised as being a legal right, in line with ILO conventions and the conclusions adopted repeatedly by the ILO Committee on the Application of Standards. In order to fulfil the President’s stated objectives on the ‘the elimination of discrimination against women’ it will be important to make progress on the stalled legislative efforts to create a new law on domestic violence and to improve the response of law enforcement and local authorities in addressing it. Steps should also be taken to move forward with legislative action on sexual harassment that has also stalled. The current efforts to remove the concept of gender equality from Kazakhstan’s legislation, as set out in Aigerim Kamidola’s essay, risks emboldening forces in the country’s politics that may undermine both women’s and LGBTQ+ rights and lead to an increase in hate crime. Making this change is also likely to breach its international obligations under Articles 2 of ICCPR and ICESCR and Article 1 of CEDAW. As Kamidola argues in her essay accelerating the ratification and implementation of the Council of Europe (Istanbul) Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence would be an important step that would not only assist Kazakhstan’s efforts towards the ‘the elimination of discrimination against women’, but also on ‘ensuring the rights of victims of human trafficking’. The themes addressed by Anna Gussarova’s essay around human rights in Kazakhstan’s digital space cut across a number of themes within the President’s Decree and perhaps should be addressed as a specific action area within the human rights action plan. She makes a number of important arguments about improving legislation (such as a functioning privacy law), building state capacity (such as strengthening the Information Security Committee of the Ministry of Digital Development, Innovation and Aerospace Industry to become a more powerful Data Protection Agency to act as the guardian of Kazakhstan’s digital rights) and increasing the transparency with which it operates in the digital space. She rightly warns of adopting surveillance technology and tactics from Kazakhstan’s Chinese and Russian neighbours but instead urges it strengthen collaboration with EU Member States, US and UK agencies responsible for data protection. She recommends that Kazakhstan should develop regulations on data protection and management along the lines of the EU’s GDPR system. Beyond the framework of the President’s Human Rights Decree there is a lot more work to be done to fulfil his pledge to make Kazakhstan a ‘listening state’. There is scope for the reforms to local government by the direct election of local Akims, that are starting this month at a village level and then expanding up to higher tiers of local Government in future years, to significantly improve governance standards and local accountability. However, this will only happen if there is genuine electoral competition with true independents allowed to stand and (following on from any changes to registration suggested above) new parties able to compete. Without this, more open political environment the shift to direct election would simply replace a system where local officials are accountable to the central state rather than local people through the means of appointment and replace it with officials owing their position to higher-ups with Nur-Otan or other pro-Government parties. At a national level, as already noted, there is a long-way to go until political pluralism is realistic prospect but there should still be scope within the current system to further strengthen the role of the Mazhils and official oversight bodies such as the Office of the Human Rights Ombudsman to make more limited improvements. The essay by Aina Shormanbayeva and Amangeldy Shormanbayev of the International Legal Initiative Foundation sets out a more expansive vision of possible structural reform through creating smaller local regions and transferring significant powers from the President to Parliament. They believe these proposals should be incorporated in a widespread reform of the constitution. When examining potential tools available to those in the international community wishing to exert influence to improve Kazakhstan’s performance on human rights there needs to be a recognition of both the opportunities and limitations at present. Kazakhstan’s position as an upper middle income country, therefore not a significant recipient of international aid (ODA), and with a well-developed multi-vector foreign and economic policy gives its leaders significant room for manoeuvre.[7] It has already had a new Enhanced Partnership and Cooperation Agreement enter into force with its largest trading partner-the EU- ahead of its regional neighbours.[8] This is not however to imply that Kazakhstan in impervious to international influence or pressure on human rights. Its leadership, and particularly a number of younger generation officials and leaders, care about Kazakhstan’s reputation, something it has worked hard to promote itself internationally as a good partner and modern country. There is an ongoing desire from Kazakhstan to continue to receive foreign investment and support, particularly as the world transitions away from fossil fuels. It also remains extremely keen to balance out its relations with Russia and China, given concerns about encroachment and influence both historic and current. However, it is far from clear that these considerations could yet outweigh the desire to maintain the political and economic status quo, particularly amongst the upper echelons of the state and the security apparatus. Nevertheless, as shown throughout this publication, interventions by Western Governments and pressure from international human rights groups in support of local campaigns can make a difference in particular cases of egregious human rights abuse and to free political prisoners. The EU has a structured human rights dialogue with Kazakhstan which has long argued gives it some ability to influence behaviour in a setting behind closed doors, though some activists remain skeptical about the use of the mechanism. It is to be hoped that the UK can seek to replicate a structured human rights dialogue as part of the new bilateral deal it is negotiating to replace the EU EPCA.[9] Kazakhstan remains keen to receive international technical assistance to help it modernise the state and its delivery of public services to achieve reform within the current system, with a more limited impact on the core nature of political power. Kazakhstan also currently receives significant lending from International Financial Institutions with the World Bank’s $4.15 billion for 13 projects and Regional Development Banks such as the EBRD whose current portfolio totals €2.43bn.[10] Again this mixture of finance and technical expertise can help improve specific outcomes and provide a small degree of leverage if the international community chose to use it in that way but these figures need to be set in the context of the $62 billion reserves in Kazakhstan’s National Oil Fund.[11] As set out in the previous ‘Retreating Rights’ publications on Kyrgyzstan and Tajikistan, the gradual progress of global anti-corruption measures (such as the UK’s Unexplained Wealth Orders) and both corruption and human rights focused ‘Magnitsky’ sanctions provides opportunities for Western countries to hold the elites to authoritarian and kleptocratic states to account. At present Magnitsky sanctions have not been deployed by the US, EU or UK in relation to Kazakhstan. For both practical and diplomatic reasons the UK National Crime Agency may be reticent, in the wake of the failure of its case against Dariga Nazarbayeva, to take on new Unexplained Wealth Order cases that relate to Kazakhstan, but it is important to ensure it is given the support to move forward with future cases where it believes the evidence warrants further action. A further measure the UK and other countries are currently debating is reform of so-called ‘golden visas’ for investors. At present there are at least 205 Kazakhstani holders of these investor visas but less than one million pounds of FDI was coming in to the UK from Kazakhstan in the last recorded year (2019) which suggests that the UK is being used predominantly to store personal wealth in the luxury property market rather than as a wider opportunity for economically productive investment.[12] The UK delivering on its long-overdue commitments to produce a beneficial ownership register for property and reforms to the reporting requirements of its overseas territory tax havens would also help increase transparency about the extent of the wealth accrued by Kazakhstan’s ruling elite. So this publication finds that Kazakhstan is passing through a period of transition with its present and future looking somewhat more unsettled than its recent past. The extent of Kazakhstan’s human rights challenges are substantial, particularly as they relate to anything that could upset the existing political and economic order that the countries’ ruling elite benefit from so substantially. President Tokayev’s stated commitments to create a ‘listening state’, his recent human rights decree and wider promises of reform give benchmarks against which performance can be measured. It will be hugely important to support local civil society in holding him to these commitments, supported by a mix of international pressure (both for systemic change and on specific abuses) and continued technical support, the latter which may still improve outcomes for Kazakhstani citizens even within the current system of modernisation without democratisation. Reforms to transparency and anti-corruption measures in Western jurisdictions can hopefully assist in holding those who have abused the current system to a measure of account. Recommendations Based on the findings of the research in this publication the Government of Kazakhstan should:
  • Stop targeting NGOs with punitive tax inspections and burdensome reporting requirements;
  • Make it easier for parties to register and protect political activists from state harassment;
  • Consider opportunities for constitutional reform that would enhance the powers of Parliament and strengthen checks on executive power;
  • End the use of anti-extremism legislation powers under Article 405 and Article 174 of the Criminal Code to target protestors or those liking or sharing opposition posts on social media;
  • Further reform the law on public assembly to end restrictions on unregistered groups and improve guidance to local authorities;
  • Stop using kettling as a policing tactic for peaceful demonstrations;
  • End the use of ‘freedom restrictions’ in sentencing that prevent activists and bloggers from continuing their work. Remove the current restrictions from activists including Max Bokayev, Alnur Ilyashev, Asya Tulesova, Larisa Kharkova, Amin Eleusinov, and Erlan Baltabay;
  • Stop the continued harassment of independent trade unions and striking workers;
  • Remove laws on insulting the honour and dignity of public officials used to silence criticism;
  • End police harassment of independent journalists and improve how officials treat them
  • Improve data protection and privacy regulation and enforcement;
  • Deliver on commitments to produce new laws on domestic violence and sexual harassment, while retaining protections on the right to gender equality; and
  • Ensure that direct elections for local officials provide opportunities for accountability and pluralism. Consider further local government reforms to increase its connection to citizens.
 To the international community:
  • Raise systemic problems and individual cases of abuse both in private and in public; and
  • Examine the use of international mechanisms for tacking corruption and kleptocracy, including improved transparency requirements, reform of ‘golden visas’, Magnitsky sanctions and anti-corruption tools such as Unexplained Wealth Orders where appropriate.
 [1] Casey Michel, Nazarbayev and the Rise of the Kleptocrats, October 2016,  https://thediplomat.com/2016/10/nazarbayev-and-the-rise-of-the-kleptocrats/[2] President of Kazakhstan, President Tokayev Signs a Decree on Further Measures of the Republic of Kazakhstan in the Field of Human Rights, June 2021, https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-delhi/press/news/details/215657?lang=kk[3] Ibid.[4] Legislationline, Criminal Code of the Republic of Kazakhstan (2014, amended 2016) (English version), https://www.legislationline.org/documents/section/criminal-codes/country/21/Kazakhstan/show[5] Legislationline, On the procedure for organising and holding peaceful assemblies in the Republic of Kazakhstan, May 2020, https://www.legislationline.org/download/id/8924/file/Kazakhstan%20-%20Peaceful%20assemblies%20EN.pdf[6] Legislationline, Criminal Code of the Republic of Kazakhstan (2014, amended 2016) (English version), https://www.legislationline.org/documents/section/criminal-codes/country/21/Kazakhstan/show[7] For example Kazakhstan no longer receives bilateral allocations from the EU’s Development and Cooperation Instrument (DCI) but does have access to some funding from regional programmes. See EU DG International Partnerships, https://ec.europa.eu/international-partnerships/where-we-work/kazakhstan_en[8] EU Commission, DG Trade, https://ec.europa.eu/trade/policy/countries-and-regions/countries/kazakhstan/index_en.htm[9] It should be noted that the UK-Uzbekistan PCA contains human rights as a subset of the wider political dialogue but whatever the format there needs to be a specific process for addressing human rights challenges within the relationship.[10] EBRD, Kazakhstan data, https://www.ebrd.com/kazakhstan-data.html[11] Sam Bhutia, Tracking Kazakhstan’s sovereign wealth funds through the last oil slump, Eurasianet, January 2020, https://eurasianet.org/tracking-kazakhstans-sovereign-wealth-funds-through-the-last-oil-slump[12] Department for International Trade, Kazakhstan Investment Factsheet, July 2021,  https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/998607/kazakhstan-trade-and-investment-factsheet-2021-07-07.pdf [post_title] => Retreating Rights - Kazakhstan: Conclusions and Recommendations [post_excerpt] => [post_status] => publish [comment_status] => open [ping_status] => open [post_password] => [post_name] => retreating-rights-kazakhstan-conclusions-and-recommendations [to_ping] => [pinged] => [post_modified] => 2021-07-22 10:41:45 [post_modified_gmt] => 2021-07-22 09:41:45 [post_content_filtered] => [post_parent] => 0 [guid] => https://fpc.org.uk/?p=5987 [menu_order] => 0 [post_type] => post [post_mime_type] => [comment_count] => 0 [filter] => raw )[10] => WP_Post Object ( [ID] => 5930 [post_author] => 3 [post_date] => 2021-06-30 00:15:44 [post_date_gmt] => 2021-06-29 23:15:44 [post_content] => Акыркы 15 жылда Кыргызстан учурдагы президентин үчүнчү жолу кетирип, тез жана ыраатсыз өзгөрүулөрдү башынан кечирип жаткан кези. Жыйында бул көйгөйдүн тамырлары канчалык терең кеткени чагылдырылат. Бул басылышта Кыргызстандагы укук институттарынын башкы кемчиликтери катары паракорчулук менен жазасыздык изилденип, Борбордук Азиядагы башка өлкөлөрдүн маселелерине салыштырмалуу Кыргызстандагы көйгөйлөргө көңүл бурулбай же кичирейтилип ачык айтылбагандыгы көрүнүүдө. Бирок, Ковид-19 пандемиясы бул маселелерди даана ачык айкын көрсөттү. Бул чыгарылыш 2020-жылдын октябрь айындагы орун алган окуялардын жыйынтыгында бошонуп чыккан жаңы президент Садыр Жапаровдун пайда болгонун жана анын Кыргызстандын келечегине тийгизер таасирин түшүндүрүүгө аракет кылат.  Инстинктивдүү антиэлитардык популист, таасирдүү жеке өмүр баянга ээ болгон жана өткөн мезгилде экономикалык улутчулдукка шектелген Жапаров бийликти тез арада өз колуна алуу иш аракетин жасап, ал кадамы көп талаш-тартышты туудурган Конституциялык реформанын жүргүзүлүшүндө байкалат. Либералдуу ой-жүгүрткөн жарандык коом акыркы он жылда оор абалга дуушар болду. Ага мисал катары улутчулдуктуктун өсүшүн жана тез алмашкан бийлик жетекчилери жарандык коомго болушунча таасирин тийгизип аларга болгон басымдын көбөйүшүн айта алабыз. Мунун айынан жана өкмөттүн куралына айланган ЛГБТ коомунун жана аялдардын укутарынын коргогону учун коом тарабынан жарандык активисттерге болгон жек көрүү сезими пайда болду. Азыркы кырдаалды баалоо максатында төмөнкү басылыш Кыргызстандагы донордук демилгелердин үстүнөн тармактык жана түп тамырынан ойлоп чыгууну сунуштап, жардам берүүнүн жаңы жолдорун ойлоп табууга өбөлгө түзүүдө. Мындай жолдорго жергиликтүү маселелерге ийкемдүүрөөк мамиле кылуу керектигин, жаңы идеялар менен уюмдарды колдоо мүмкүнчүлүктөрүн,  башкарууга, ачык-айкындыкка жана отчеттуулукка  жаңыланган көз-карашты  камтысак болот. Паракорчулукка белчеден көмүлгөн “элитанын” өкүлдөрү тапкан байлыктарын чет жака жашыруу аракеттерине, ошондой эле Кыргызстанда акыйкатты орнотуу кыйын болгон учурларда, мисалы Азимжан Аскаровдун кайгылуу окуяга жооп катары Магнитский санкциялары жана глобалдык коррупцияга каршы чаралар көрүлүшү мүмкүн. Адам укуктарынын сакталышынын башкы көрсөткүчтөрүн канааттандыруу үчүн потенциалдуу соода-сатыктын, жардамдын жана инвестицияны тартып келуу шарттарын жакшыртууга мүмкүнчүлүктөр бар. Бул эмгек Кыргызстандын Конституциясынын жаңы мыйзам долбооруна киргизиле турган өзгөртүүлөрдүн багытын сунуштап, социалдык тармактарда ишин алып барган компанияларды, куугунтукка кабылган активисттер менен журналисттерди коргоо максатында активдуу иш-аракеттерге чакырмакчы. Эл-аралык коомчулук Кыргызстанда болгон маселелердин масштабы туралуу иллюзиялык ойдо болбоого тийиш. Ал укук жана эркиндик жолунан артка кайтуу процессин ыкчам түрдө алдын алып, Кыргызстандагы системалык көйгөйлөрдү чечүү үчүн көмөк көрсөтүүнүн жаңы жолдорун табуу зарыл. Кыргызстандын өкмөтүнө, эл-аралык институттарга жана батыш донорлорго берилүүчү кеңештер:
  • Жазасыздык, жек көрүү жана коррупция маселелерине олуттуу көңүл буруу;
  • Кыргызстанда эл-аралык донорлордун тарабынан каржыланып жаткан долбоорлор системалык түрдө текшерилип турушу керек. Мындай долбоорлорго бюджеттик колдоо, консультация кызматтарын колдонуу жана бейөкмөт уюмдар менен иш алпаруулар кирет. Алардын текшерилиши фактылар менен ар тараптуу катышуунун негизинде жүргүзүлүп, долбоорлордун максаттарына жана алардын ишке ашырылгандыгына көңүл бурулуусу зарыл.
  • Өнөктөштөрдү жергиликтүү баалуулуктар менен тааныштырып, аларга көнүп кетүү үчүн мейкиндик жана керектүү каражаттары менен камсыздап, жаңычыл ой жүгүртүүгө жана жаңы добуштарга болгон мүмкүнчүлүктөрүнүн кеңейтүү жолдорун табуу;
  • Жапаровдун өкмөтүнө Адам Укуктар боюнча жаңы Улуттук Иштер Планын иштеп чыгууга талап коюу;
  • Европа биримдиги менен Улуу Британиянын ортосундагы туюкка кептелип калган өнөктөштүк макулдаштыктарды жөнгө салуу максатында башкаруу жана адам укуктары жаатындагы шарттарды жогорулатуу; карыз жүгүн жеңилдетүү; мамлекеттик жардамды жакшыртуу менен жаңы инвестицияларды тартып келүү;
  • Кыргызстанда Магнитский санкцияларын жана башка коррупцияга каршы механизмдерин кененирээк колдонуу;
  • Социалдык тармактарда кыргыз тилин жайылтуу жана чыгымдарды төлөө механизмдерин бекемдөө;
  • Жаңы Конституциянын мыйзам долбооруна бейөкмөт уюмдарды, профсоюздарды, сөз эркиндигин жана азчылыктардын укуктарын коргоого багытталган өзгөртүүлөрдүн киргизилишине басым жасоо; Башкы прокурордун ыйгарым укуктарын кеңейтилишинен баш тартуу;
  • Жарандык консультациялар үчүн жаңы механизмдерди изилдеп чыгуу,   Кыргызстандагы жергиликтүү практикасынан жана башка өнүгүп жаткан өлкөлөрдөгү консультативдик мекемелеринен үйрөнүү, жана жарандык чогулуштарды колдонуу.
[post_title] => Retreating Rights - Кыскача мазмун [post_excerpt] => [post_status] => publish [comment_status] => open [ping_status] => open [post_password] => [post_name] => retreating-rights-%d0%ba%d1%8b%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%87%d0%b0-%d0%bc%d0%b0%d0%b7%d0%bc%d1%83%d0%bd [to_ping] => [pinged] => [post_modified] => 2021-10-08 17:55:41 [post_modified_gmt] => 2021-10-08 16:55:41 [post_content_filtered] => [post_parent] => 0 [guid] => https://fpc.org.uk/?p=5930 [menu_order] => 0 [post_type] => post [post_mime_type] => [comment_count] => 0 [filter] => raw )[11] => WP_Post Object ( [ID] => 5845 [post_author] => 3 [post_date] => 2021-06-30 00:14:30 [post_date_gmt] => 2021-06-29 23:14:30 [post_content] => Бул “Күчү жоголуп бараткан укуктар” аттуу басылманы Кыргызстандагы тез жана башаламан болуп жаткан өзгөрүүлөрдүн убагын жыйынтыктоо аракети десе болот. Кыргызстан учурдагы абалга кандайча келип калганы, ага жараша келечекте жасалчу иш аракеттер тууралуу сөз болмокчу.[1]  Учурда мамлекеттин болгон акыбалынын түпкү себептери көп жылдар мурун пайда болуп, жадагалса Кыргызстанда ошол убакыттын ичинде пайда болгон көптөгөн инститтуттар андан кийин түптөлгөн. Ушул сыяктуу структуралык маселелердин деталдуу анализи киришүүнүн экинчи бөлүгүндө жана бул жыйынга кирген макалаларда камтылган. Бул долбоорду биринчи жолу 2019-жылдын күз айында кабыл алган маалда, бир канча убакыттан бери бүтүндөй өлкөнү улутчулдук менен коррупция кара булуттай каптап калган эле (буга чейин деле алар ар башка тармактарда болуп келген). Бирок, COVID-19 пандемиясына көрүлгөн начар даярдык менен саткынчы өкмөткө болгон элдин нааразычылыгы акыркы 15 жылдын ичинде үчүнчү төңкөрүшкө алып келди. Борбордук Азиянын башка коңшу мамлекеттерине салыштырмалуу, Кыргызстандагы демократия башкаруу жана адам укуктары жаатында болгон терең жана тамырлап кетип бараткан кээ бир көйгөйлөрдү жаап жашырат. Бийликтин ичиндеги кайнап жаткан атаандаштык жана паракорчулук боюнча болгон коркунучтар мурунку эки башаламандыкка алып келген: 2017-жылдагы чуулгандуу шайлоо жана 2019-жылдын август айындагы орун алган Кой-Таш окуясынан кийинки мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин камакка алынышы тууралуу кеп болмокчу. Кыргызстандын түштүгүндө жашаган өзбек элинин этникалык азчылыгына карата өлкөдөгү зомбулук коомчулук арасында маселени жаратууда. Бул этникалык азчылыгына карата дискриминация уланып жатканы анык, анткени алардын тил жана жеке менчик мүлк укуктары тебеленип, канааттандыраарлык дэңгээлде каралган эмес. Саясий куугунтукка кабылган Азимжан Аскаровдун 2020-жылдагы азаптуу өлүмү ошол кайгылуу көрүнүштүн үзүрү болуп, коомчулук арасындагы чыңалууну көрсөтүп турат. Акыркы он жылдын ичинде, өзгөчө акыркы 2-3 жылда жарандык коомдун активисттери бюрократиялык басымдын, атайын кызматтардын аңдуусу жана улутчулдук мамиленин айынан дуушар болгон көйгөлөрдүн саны артып жатканы боюнча чуу көтөргөнү аракет жасашкан. Тилекке каршы, кедейлик менен өнүгүүнүн башка көрсөткүчтөрүнүн дэңгээли төмөн болуп турганына карабастан, бул маселелер көп учурларда кичирейтилип көрсөтулгөн, себеби жарандык эркиндик менен адам укукатар жаатында Кыргызстанды Боробордук Азия аймагында ийгиликке жетишкен мамлекет катары көрсөтүү кызыкчылыгы орун алган. 2020-жылдын июнь айында эле Европа Биримдиги сыяктуу эл аралык өнөктөштөр “адам укуктары жаатындагы жалпы кырдаалды туруктуу деп белгилеп, региондогу алдыңкы позицияда экенин айтышты. Өкмөт өзүнүн күн тартибинде адам укуктары боюнча маселелерин белгилеп, бул багытта керектүү болгон документтерди кабыл алган, мисал катары 2019-2021 жылдардын Адам укуктар жаатындагы иш-чаралардын Улуттук Планы”.[2] Көбөйүп бараткан көйгөйлөр көптөн бери көңүлгө алынбагандыктан, орчундуу жана терең өзгөрүүлөрдү токтотуу өтө кеч болуп калган. Кыргызстандагы саясий тынчтыктын казаны бир нече жылдын ичинде акырындап кайнап отуруп, акырында 2020-жылдын аягында элдин чыдамы түгөнүп, көтөрүлүш менен аяктады. Натыйжада, бул окуя Кыргызстандагы саясий тынчтыкты камсыздай турган олуттуу көйгөйлөр жана чечүүгө кеч болуп калган маселелерди ортого чыгарды. Бул басылма жогоруда белгиленген суроолорго жообун табууга аракет кылганын кошумчалай кетебиз. Биз учурдагы кырдаалга кантип келдик: Кыргызстандын кыскача тарыхы Бүгүнкү күндө Кыргызстанга таандык болгон жерлери мурун бир катар өрөөндүн жашоочуларына жана Энесай Кыргыз Каганаты (учурдагы кыргыз элинин ата-бабалары тарабынан негизделген деген божомолдор жок эмес) үчүн дагы мекен болуп келген. Бирок мындай көрүнүш бул жерлерди башка өрөөндүн элдери тартып алган убакытка чейин гана болгон, тартып алгандарды айтканда биринчи кезекте XIII-кылымдагы Монгол империясы эскерилмекчи.[3] Кыргыз каганатынын түптөлүү заманын (IX кылым) улуттук тарыхы  Кыргызстанда улуттук иденттүүлүк катары кеңири колдонулуп келген, дүйнөдө эң узун поэма катары таанылган “Манас” эпосундагы сүрөттөлгөн окуялары менен негизделет.[4] Ал заманда кыргыз эли учурдагы Кыргызстандын жери менен чектеш аймактарда көбүнчө көчмөн жашоо таризинде жашап, Кытай эли менен Кыргызстандын түштүгүндө жайгашкан Тимурид сыяктуу отурукташып калган империялар менен иш жүргүзүшчү. Кыргыз элинин Орусия менен, тагырак айтканда Улуу Екатерина менен биринчи жолугушуусу 1775-жылы болуп өткөн. Мындан туура 100 жылдан кийин (1876) кыргыз уруулары Орус империясынын курамына толугу менен кирген. Ал эми 1924-жылы Орусиянын Советтик Социалисттик Республикаларынын курамында Советтер Кара-Кыргыз автономиялык облусун негиздешкен. Кийин, 1936-жылы ал Советтер Союзунун курамына толугу менен кирип, Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасына айланган. Советтер Союзунун кыйрашына жакын Коммунисттик партиядагы алда канча беделдүү ишмерлердин арасындагы мамилелер туюкка кептелгенине байланыштуу, Кыргыз Илимдер Академиясынын Президенти Аскар Акаев өлкөнүн Президент кызматына келген. Экономикалык жана саясий либерализация жолунда Борбордук Азиядагы кесиптештерине салыштырмалуу ишин ийгиликтүү жүргүзгөн Аскар Акаев жаңы түптөлгөн Кыргыз Республикасын 2005-жылга чейин башкарат. Борбордук Азиянын советтик дооордон кийинки башкармалыктагы кесиптештерине салыштырмалуу Акаевдин авторитардык амбициялары төмөнурөөк болгонуна карабастан, ал башкарып турган учурда коррупциянын дэңгээли тайбай өсүп жатты. 2005 – 2020-жылдардагы кырдаалМандат боюнча башкаруунун үчүнчү мөөнөтү 2005-жылы бүтөөрүнө байланыштуу кызматын бошотоору тууралуу сөз бергенине карабастан, Акаев башкарыла турган бийликти өз балдарынын бирине берээри же жаңыдан жогорку кызматка ат салышууга тоскоол болгон мөөнөт чектөөлөрдү бузаары жөнүндө ушак-кептер таркап кеткен. Акаевдин башкаруусуна болгон нааразылык өлкө боюнча күчөп, 2005-жылдын февраль айында өтө турчу парламенттик шайлоодо фальсификация коркунучу артып, чыңалуунун туу чокусу Акаевдин мамлекеттен качып кетүүсү (кийин Москвада академиялык карьерасын улантып кеткен) болду. Тарыхта бул окуя “Жоогазын революциясы” деп аталып калган.[5] Нааразылык кыймылынын башчысы, мурдагы премьер-министр Курманбек Бакиев бир эле убакта убактылуу премьер-министр жана президенттин милдетин аткаруучу кызматтарын ээлеп калып, Акаевди алып тушкөндөн кийинки 2005-жылкы шайлоодо ал жеңип чыккан. Бул жыйындагы бир нече авторлор белгилегендей, Бакиев мурунку ажодой эле, реформаларды убадалаганы менен, кийин өзү коррупцияга белчесинен батып кеткен. Энергетикалык каатчылыктын пайда болушу менен (электрокубаттуулугунун веердик өчүрүлүшү менен өсүп жаткан чыгымдар) Бакиевтин коррупциялык аракеттерине каршылык көрсөткөндөр нааразылык акциялары менен башаламандык иштерин жүзөгө ашырууга бышып жетилип, өкмөттүн маанилүү имараттар менен Ак үй басып алынды. 2010-жылдын апрелинде Бакиевтин кетишине чеийн орун алган олуттуу окуялар 65 адамдын өлүмү менен аяктады. Бирок, буга карабастан Бакиевдин тарапташтары өлкөнүн түштүгүндө мобилизация иштерин улантып, натыйжасында башаламандыктар башталып, чыңалуунун жогорку чекити Оштогу 2010-жылдын июнь айындагы каргашалуу окуялары менен коштолгон. Негизинен бул окуяда этникалык өзбектер Бакиевге каршы чыккандарды колдогону айтылып келет, а бирок жаңжалдын түпкү себеби тууралуу маалымат кийинки бөлүктө сөз болмокчу. Бакиев өз тууган-уруктары жана тегеректеги жакындары менен биргеликте Белорусияда башкалка издеп, тапканы белгилүү. Ошондой эле мурунку премьер-министр Данияр Усеновдун өз аты-жөнүн өзгөртүп, учурда Белоруссия улуттук биотехнологиялык корпорациянын жетекчиси болуп алганы көз жаздымда кала албайт. Ал эми Курманбек Бакиевдин уулу, Максим Бакиев башкалканы Улуу Британиядан тапкан.[6] 2005-жылы Бакиев менен бир даражада болгон Роза Отунбаева 2010-жылдын июль айында Референдумда Конституция кабыл алынгандан кийин кыска-мөөнөттүк президенттик кызматка аттанган. Жаңы кабыл алынган Конституцияга ылайык мурун Президентке таандык болгон ыйгарым укуктары толугу менен Парламентке (Жогорку Кеңешке же Жогорку Сотко) өткөрүлгөн. 2011-жылдын декабрь айында президенттик кызматты аткарган Роза Отунбаеванын ордуна премьер-министр Алмазбек Атамбаев келген. Кайра эле, бул жыйындын бир катар авторлору белгилегендей, реформалар жасалат деген убадалар менен келип, коррупционер жана башкарууга эпсиз деген аттарга конуп кеткен. Кандай болсо да, постсоветтик Кыргызстандын тарыхында өз кызматында толук мөөнөтүн иштеп кеткен жалгыз президент болуп келет. Атамбаев элди дурбөтпөстөн кызматын өз каалосу менен тарапташына тынч өткөрүп бере алды. 2017-жылы Атамбаев Кыргызстан Социал-демократ партиясындагы кесиптеши жана ал учурдагы премьер-министр Сооронбай Жээнбековго бийликти тапшырган. Бул шайлоо жалпысынан эркин өттү дегенибиз менен, шайлоо учурунда административдик ресурстар колдонулуп көптөгөн добуштар сатылып кеткен.[7] Бирок Сооронбай Жээнбеков кызматына киришип баштаары менен эле мурунку президент менен ортосунда тез эле келише албастык пайда болуп, Атамбаев жана анын кишилерине каршы бир топ сот иштери козголгон. Бул иш Кой-Таштагы үйүндө Атамбаевдин тарапташтары менен спецназдардын куралдуу тирешүүсүнө алып келип, азыркы убакка чейин каралып жаткан коррупция менен адамды кокустуктан өлтүрүү деген күнөөлөрү боюнча 11 жылга кесилиши менен аяктаган. Кыргызстан Социал- демократтар партиясы Атамбаевдин жана Жээнбековдун тарапташтары деп эки фракцияга бөлүнүп, акырында 2020-жылдагы келе жаткан шайлоого “бийлик партиясы” катары иш жүргүзүү максатында Жээнбековдун жактоочулары “Биримдик” партиясына биригишкен. Кыргызстан “Демократиянын аралчасы” деген репутациясы коңшу мамлекеттердеги демократиянын дэңгээлин салыштыруу максатында колдонулуп, бул фактка Кыргызстандын постсоветтик жылдардын ичинде бир нече жолу басым жасалган. Бирок, ошол жылдардын ичинде Кыргызстандагы демократиянын “саясий ден-соолугу” тууралуу көптөгөн олуттуу кооптор жашап келген,[8] себеби ар бир шайланган президент эл нааразылыгынан улам кызматынан кеткен же аткарган милдеттеринин мөөнөтү аягына чыкканда түрмөгө отуруп калган.[9] Калктын жан башына 1 309$ түшкөн ички дүң продукциясынын көрсөткүчү менен постсоветтик аймагында Кыргызстан эң кедей өлкөлөрдүн тизмесинде жана массалык миграция боюнча экинчи сапта турат. Кыргыз мигранттарынын көбүнчөсү Орусияга кетип, ал жактан Кыргызстанга которулган акчанын саны Кыргызстандын ички дүң продукциясынын 28,5% түзөт.[10] Transparency International (“Трэнспэрэнси интернэшнал” – “эл-аралык ачык-айкын”) Коррупцияны кабылдоо Индекси уюмунун маалыматына караганда, дүйнө жүзү боюнча коррупциясы төмөнкү дэңгээлде болгон өлкөлөрдүн тизмесинде Кыргызстан 124-орунду ээлеген. Ал эми Кыргызстан көптөн бери чыныгы демократиялык өлкө катары эсептелгенине карабастан, Freedom House (“Фридом хаус” – “Эркиндиктин үйү”) бей-өкмөт уюмунун Nations in Transit долбоорунун алкагында жарыяланган отчетуна ылайык 100 баллдык системасында саясий эркиндик критерийи боюнча 11 балл жана жарандык эркиндиги боюнча 27 балл менен Кыргызстандагы саясий абал консолидацияланган авторитардык режимге айланып калганы бир нече жолу белгиленген.[11] 2016-жылы батыш донорлордун жана кыргыз жарандык коомдун тарабынан жасалган күчтүү басымдын натыйжасында Кыргызстан орустардын чет өлкөлүк агенттерге байланышкан мыйзам долбоорун кабыл алуудан аз жерде калган. Ошондой эле, көптөгөн бей-өкмөт уюмдар таасири чоң көзүрлөр менен байланышкан бейөкмөт субъекттердин жана бийлик тарабынан үзгүлтүксүз жасалган басым тууралуу кабар беришкен.[12] Акыркы он жылдын ичинде эл арасында көбөйүп бараткан улутчулдук Кыргызстандагы коомдук жашоонун негизги мобилизациялык күчүнө айланганы тууралуу маалымат бул эмгектин киришүү бөлүмүндө жана алдыдагы эсселерде сөз болмокчу.[13] Бул жагымсыз көрүнүш төмөнкүлөрдө байкалууда, алар: батыш менен Кытайга карата улутчул маанайдын пайда болушу; жергиликтүү орус тилдүүлөргө болгон кастыктын өсүшү (бирок Орусияга тиешелүү эмес); аялдардын, этникалык жана сексуалдык азчылыктардын укук маселеринин чыңалуусу. 2018-жылдын аягынан баштап (чыныгы менен жалганга экөөнө тең тиешелүү) кытайлык мигранттар, өлкөгө Кытайдан тартылып келген инвестициялар менен Кытайдагы этникалык кыргыздарга жасалган мамилеси боюнча бир катар нааразылык акциялары жүргүзүлгөн.[14] 2019-жылдын август айында тоо кендерин казып чыгуучу “Чжун Цзи” аттуу компаниясы айлана чөйрөгө келтирилген зыян менен жумушчуларга жасалган терс мамиле боюнча айыпталып, бул компанияга таандык болгон “Солтон-Сары” шахтасында жаңжал ортого чыга түшкөн.[15] Бул жаңжал этникалык жана геостратегиялык жактан маанилүү болгондуктан, мындай нааразачылыктар экономиканын алдыга жылбаганы тууралуу коркунучтарын кеңири таратып, Кыргызстандын кең байлыктарынын пайдасы жергиликтүү элге тийбестен, эл аралык инвесторлордун (жана ички элиталардын) чөнтөгүнө түшүп жатат деген ойду пайда кылды. Кыргызстандын ички дүң продукциясынын 9% түзүп, тоо кендерин казып чыгуучу канадалык “Центерра” фирмасына таандык болгон “Күмтөр” алтын кен булагынын акцияларынын чечүүчү бөлүгү чет-өлкөлүк фирмасынын ээ болушуна болгон каршылык менен нааразычылыктар кыргыз саясий аренасындагы дебаттардын туруктуу темасы болуп келген. Дал ошол эле тема учурдагы президент Садыр Жапаровдун баштапкы популярдуулугунун булагы болуп, 2013-жылы өзү жетектеген мамлекеттештирүүгө каршы протесттердин убагында орун алган адам уурдоо кылмышы боюнча соттоолуусуна негиз болуп берген.[16] 2020-жылдын башында кытайдын экономикалык кийлигүүшүүсүнө шек саналып ага каршы көпкө узаган протесттер пайда болду. Анын натыйжасында, кытайдын чек арасына жакын Нарын облусунун экономикалык эркин аймакка кирген жана 275 миллион долларды түзгөн кыргыз-кытай логистикалык борбордун курулуш долбоору токтолду.[17] Аял укуктарын коргоочулар (либералдык жарандык коомдогу тарапташтары менен бирге) жана демонстранттарга каршылык көрсөткөн улутчулдардын арасындагы аял укуктар маселеси өзгөчө уруш-талашты жараткан орчундуу көйгөйгө айланып калган. 2019-жылдын аягында Бишкектеги Кыргыз улуттук көркөм сүрөт жана искуство музейинде феминисттик искусствосун чагылдырган, кыргыз жана эл аралык сүрөтчүлөрдүн тарабынан уюштурулган “Заманбап искусствосунун феминналеси” аттуу көргөзмөсү коомчулукту дүрбөтүп, нааразычылыкты козгогон.[18] Көргөзмөгө каршылыгын билдирип (бул көргөзмөдө казак сүрөтчүсү Зоя Фалькованын Evermust аттуу иши камтылган. Ал боксердук грушасын үйдөгү болгон зордук- зомбулукту баса белгилөө максатында аялдын тулку бой формасында жасап, көргөзмөгө койгон), нааразычылыгын көрсөтүп жаткан улутчул топтордун кайтарган жообу Маданият министрлиги тарабынан көргөзмөдөгү кээ бир иштерге цензура салынганында билинип, өлтүрүү коркунучтарынын таасиринен улам музейдин куратору ишинен кетүүгө аргасыз болгон.[19] 8-март күнү белгиленген Эл аралык аялдар күнү жаңжалдын жогоруда белгиленген эки тараптын ортосундагы болгон талаш-тартышы заманбап Кыргызстанда көптөн бери уланып келе жаткан маселени 2020-жылы кайрадан козгоду. ЭрикМакГлинчи өз эссесинде белгилегендей, “2020-жылдын Эл аралык аялдардын 8-март күнү бетине маска тагып, башына  кыргыздын улуттук баш кийимин ак калпакты кийген эркектердин тобу Бишкектин Эски аянтында чогулган зордук-зомбулук, кыздарды ала-качуу менен  турукташып калган жана кенири тараган үй-бүлөдөгү зомбулукка каршы чыккан, активисттердин тобуна кол салган.[20] Эң кызыктуусу, кол көтөргөндөрдүн тобу камакка алынбай, алардын ордуна аялдардын укугун коргогон 50 активист-кыздар кармалган.”’[21]  2020 жылдын мартктябрь айларыАялдардын Эл аралык күнүндө болгон ызы-чуудан кийин, Кыргызстанда COVID-19 оорусунун биринчи учурлары катталып, кадимки саясий жашоо дароо эле токтогон. 22-мартта Бишкекте коомдук транспорттордун жүрүшү токтоп, кийин бул кырдаал олуттуу карантин менен коменданттык сааттын киргизилиши менен аяктайт.[22] Автордун өзүнүн өлкөсүн дагы эске алуу менен дүйнө жүзү боюнча башка мамлекеттердей эле Кыргызстанга кирип келген каатчылык мамлекеттин күчтүү жана көптөгөн алсыз жактарын толугу менен ачык айкын көрсөттү. Бул жыйындагы Рыскелди Саткенин эссеси билдиргендей, пандемия Кыргызстандагы саламаттыкты сактоо системасынын (оорукана орундары менен иштеген персоналы) потенциалын кыйратып, башкаруу, коррупция жана ачык-айкындыктын жок болушуна байланыштуу жергиликтүү маселелердин бетин ачкан. Мындай кырдаал пандемия менен алышууда мамлекетти алсыратканы ачык көрүндү. Ал убакта кычкылтек жана вентиляторлордун жетишсиздиги менен медициналык кызматкерлердин арасында күчөп таралган вирус өтө курч маселелер болуп турган. Ага кошумча болуп медициналык кызматкерлер жеке жана башка  коргонуу каражаттарынын жок болушуна дуушар болгон.[23] Пандемиянын алгач айларында чыныгы абал жаңылыштык менен тез тез катталып турган пневмониянын көлөкөсүндө калган. Пандемия жаңы пайда болгон учурда бийлик өкүлдөрү ага каршы керектүү чараларды колдонууга бел байлабастан, тескерисинче алардын арасында бири-бирине жоопкерчиликти ыргытуу оюну башталган. 1-апрельде ошол убакытттагы президент Жээнбеков баштапкы маалда вирусту алдын-алуу боюнча иш-аракеттери натыйжасыз болуп калганы үчүн COVID-19 вирусу боюнча атайын түзүлгөн группанын башчыларын кызматынан кетирген. Ал группанын башчылары Саламаттыкты сактоо министри Космосбек Чолпонбаев менен премьер-министрдин орун басары Алтынай Омурбекова болгон.[24] Кийин, 2020-жылдын ноябрь айында Чолпонбаевге шалакылык боюнча айып тагылып, консалтинг келишимин түзгөнү боюнча коркунучтары тараганынан улам камакка алынат.[25] Премьер-министр, Мухаммедкалый Абылгазиев 27-майда, демек каатчылыктын так ортосунда дем алууга чыгып, мындан эки жумадан кийин улуттук жыштыктарды сатууга байланышкан коррупциялык иштеринин айынан кызматынан кетет.[26] Абылгазиевди жөнөтүп жаткан күнү партиялаш министрлер маскасыз жүрүп, социалдык аралыкты сактабаганы видеокамерага түшүп, натыйжада, 28 саясатчы менен аткаминерлерге айып пулу жазылган.[27] Жөнөкөй жарандар ошол мезгилдеги кырдаалды башаламандык деп табышкан. Башка (Бишкек сыяктуу) ири шаарларга  барып келүүгө байланышкан жумуштардын ээлери жана бул шаарларда каттоосуз же башка расмий документсиз жашап жүргөн көптөгөн жарандар үчүн ички кыймылдын көзөмөлгө алынышы башаламандыкты жаратты десек жаңылбайбыз.[28] Каатчылык Кыргызстандын эл аралык институттар тарабынан ири көлөмдө ыкчам каржыланышына жол ачкан. 2020-жылдын июль айында жалпы жонунан Кыргызстандын эсебине 627,3 мииилон АКШ доллар каражаттары түшүп, бул акчалар кандай сарпталганы тууралуу отчеттор менен процесстин ачык-айкындыгы боюнча кооптор жаралды.[29] Буга карабастан, Кыргызстанда мамлекет жасаган иши оңунан чыкпай калганда, ортодо пайда болгон кооптуу кырдаалда ыктыярчылар чыгып, бейтапканалар менен башка медициналык мекемелерге өздөрүн аябастан жардам  берүүгө келишкен.[30] Жапаровдун администрациясы мурунку өкмөт 2020-жылдагы пандемиянын алгачкы толкунунда өлүмгө учураган адамдардын саны 1393 деп жашырганын аныктап, ал эми чындыгында каза тапкандардын саны 4000 жеткендигин далилдешкен.[31] Саламаттык сактоо министрилигине таянуу менен мындай каатчылык дүйнө жүзү боюнча орун алган жарандык эркиндикке чектөөлөрдүн коюлушун талап кылып, ошондой эле өкмөткө массалык маалымат каражатттары менен саясий эркиндикке кийинки чектөөлөрдү коюу мүмкүнчүлүктөрүн берди. Элира Турдубаева өз ишинде белгилегендей, көз карандысыз массалык маалымат каражаттар карантиндин убагында өлкөнүн сыртында өз ишин алып бара алган эмес, ал эми өкмөт болсо бей-өкмөт уюмдарга карата бюрократиялык чараларды күчөтүү боюнча мыйзамдарды кабыл алганы аракет жасаган. Атайын кызматтар дагы жөн отурбастан, өкмөт тарабынан пандемияга каршы көрүлгөн чараларды сындаган социалдык тармактардын колдонуучуларын (жеке коргонуу каражаттарынын жок болгонуна нааразычылыгын билдирген медициналык кызматкерелерди дагы)  камакка алынышын күчөткөн.[32] Даана парламенттик шайлоонун алдында экономикалык жана социалдык тармактары пандемиянын азабын тартып жатканына карабастан, алгач бай манаптар менен жергиликтүү бийликтин ортомчулардын ортосундагы шайлоого карата ички элиталык атаандаштыкты көрө алабыз деген ой болгон, анткени Кыргызстандын Социал-демократтардын партиясы (КСДП) кыйрагандан кийин партиялык система кайрадан түзүлүп баштаган.[33] Бирок, арадан көп өтпөй эле негизги иш-аракеттердин маңызы эки таасирдүү үй-бүлөлүк кландардын күчтөрүнүн кагылышуусунда жатканы билинип калды. Биринчиси “Биримдик” саясий партиясын тегеректегеп курчаган Жээнбековдун тарапташтары болсо (Сооронбай Жээнбековдун иниси, Асылбек Жээнбеков менен биргеликте), экинчиси өз аракетин шартту түрдө Жээнбековчул “Мекеним Кыргызстан” саясий партиясы аркылуу жүргүзгөн таасирдүү Матраимовдордун үй-бүлөсүнүн (булар тууралуу сөз төмөндө болмокчу) тармагына жакындалган тарапташтары болмокчу. Ыктыярчыларды колдонууга тыюу салган эрежелер потенциалы боюнча ресустарга бай жана мыкты камсыздалган “Биримдик”, “Мекеним Кыргызстан” жана (Жээнбековчул деп эсептелеген) Канатбек Исаевдин “Кыргызстан” партиялары менен алардын атаандаш партиялардын ортосунда чоң өксүктү жаратты.[34] Бирок, шайлоо алдындагы жүргүзүлгөн кампанияга сарпталуучу формалдуу чыгымдардан дагы маанилүүрөөк болуп, өткөн шайлоодо көнүмүш адатка айланып калган добуштарды сатып алуу практикасын улантып кетиши болгондур. Бул жолкусунда бир гана добуштардын массалык түрдө сатып алынышы менен чектелбестен, кошумча фактор болуп пандемия учурунда жасалган кайрымдуулук демилгелерине кыянаттык келтирип, салтка айланып калган админресурстардын (мамлекеттик мекемелер менен кызматкерлерин добушун берүүгө мажбурлоо) добушун Жээнбековдун партиясына салдыруу (кээ бир учурларда бул ички уруш-тартыш күчөп, мушташуулар менен аяктаганы сейрек эмес) сыяктуу иштери орун алган.[35] Октябрь айындагы шайлоого аттанышкан 17 саясий партиялардын ичинен  16сы жек көрүүчүлүк тилин пайдаланбоо боюнча БШКнын Жүрүм-турум кодексине кол коюшкан, бирок бул нерсе Интернет талаасында шайлоо алдындагы жүргүзүлгөн кампаниялардын учурунда көбүнчө көңүлгө алынбай калган. Учурдагы кырдаал: 2020-жылдын октябрь айынын баштап бүгүнкү күнгө чейинШайлоо күнү, 4-октябрда социалдык тармактарды шайлоодогу алдамчылык менен видеого катталган добуштардын сатып алынуусунун, бир адамдын бир нече адамдын ордуна добушту салганын жана шайлоочуларды бир шайлаган жеринен экинчи жерге алып барып, добушун бердиртип жаткандын сүрөттөрү жана видеожаздыруулар каптап кеткен. Демек, шайлоо участогунун адресин убактылуу алмаштыруу мүмкүнчүлүгүн кыянаттык менен колдонулганы ири масштабда көрүндү.[36] Шайлоолордо жүргүзүлгөн байкоо боюнча ЕККУнун акыркы отчетунда белгилегендей, ЕККУнун байкоо миссиясына “добуштарды сатып алуу жана админресурстарын кыянаттык менен пайдаланган учурлар тууралуу маектештерибизден өлкө боюнча көптөгөн ишеничтүү кабарлар келип жатты”.[37] Шайлоонун алдын ала жыйнытыгына ылайык “Биримдик” партиясы 24.50% көрсөткүчү менен “Мекеним Кыргызстан” партиясынын 23.79% көрсөткүчүнөн аз гана айырмачылык менен  жеңсе (демек 120 квоталык Жогорку Кеңеште бул эки партия 46 жана 45 оорунду ээлеп калмак), үчүнчү болгон “Кыргызстан” партиясы 8.7% артта калып, Жогорку Кеңеште 16 квотаны алмак.[38] Шайлоонун 7%дык босогосун аттай алган төртүнчү партиясы Жээнбековторго түздөн түз байланышы жок болгон жападан жалгыз “Бүтүн Кыргызстан” партиясы болду. Бул партия 2011 жана 2017-жылдардагы президенттик шайлоолорго катышып, Адахан Мадумаровдун жетекчилигинин алдында ишин алып барып келет. Шайлоо алдындагы жүргүзүлгөн сурам-жылоонун жыйынтыгы боюнча шайлоочулардын үчтөн бир гана бөлүгү учурдагы бийликтин пандемияга каршы көрүлгөн чараларын жетишеерлик деп эсептегенине карабастан шайлоонун жыйынтыгы жогоруда белгиленген көрсөткүчтөргө ээ болгон. Шайлоо алдындагы жүргүзүлгөн сурамжылоонун жыйынтыгы боюнча шайлоочулардын үчтөн бир гана бөлүгү учурдагы бийликтин пандемияга каршы көрүлгөн чараларын жетишеерлик деп эсептегенине карабастан шайлоонун жыйынтыгы жогоруда белгиленген көрсөткүчтөргө ээ болгон.[39] Шайлоонун алдын ала жыйынтыктары айтылганда, шайлоо босогосунан өтпөй калып, демек Жогорку Кеңештин жаңы чакырылышандагы орундарга илинбей калган көптөгөн партиялардын үгүттөөчүлөрү баш болуп 4-октябрдын кечки маалында шаардын борбордук «Ала-Тоо» аянты менен БШКнын имаратынын алдында нааразычылык акциясына чыга башташкан. Кийинки күндүн таңкы маалында аянтта жана Бишкектин көчөлөрүндө элдин саны орчундуу көбөйүп, мурунку күнү орун алган добуштарга байланыштуу алдамчылыктын фактыларына жана шайлоонун жалпы жыйынтыгына нааразычылыкты ачык билдире башташкан. Ал эми түшкү жана кечки маалга чейин “Ала-Тоо” аянтын каршылыгын билдирген эл толугу менен каптап, желектерди желбиретүү менен улуттук гимнди ырдай башташкан.[40] Бул убакытка чейин президент Сооронбай Жээнбековдун “Биримдик” партиясынын булактары шайлоону кайрадан өткөрүүгө макулдугун билдиришкен. Бирок, 5-октябрдын кечки маалында абал курчуп, милиция кызматкерлери Ак үйдүн алдындагы жана аянттагы чогулган элди таркатуу максатында суу замбиреги,  светошумовой граната менен жаш агызуучу газ аркылуу күч колдонуп, чыңалуу ого бетер күчөп кеткен.[41] Таңкы маал саат үчтө эл Ак Үйдүн ичиндеги президент Сооронбай Жээнбековдун кабинетине кирип келип, жада калса Улуттук Коопсуздуктун Мамлекеттик Комитетинин имаратын алып алууга үлгүргөн.[42] УКМКдан бошонуп чыккандардын арасында мурунку президент Алмазбек Атамбаев менен мурунку Жогорку Кеңештин депутаты Садыр Жапаров болушкан.[43] Асель Доолоткелдиеванын айтымына ылайык Жээнбеков менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүү мүмкүнчүлүгүн түп тамырынан алсырата турган “Ала-Тоо” аянтындагы нааразычылыгын көрсөтүп жаткан оппозициялык топторго Атамбаев эпсиз кошулуу аракетин жасагыча, Садыр Жапаровго анын колдоочулары кошулушкан. Эгер Атамбаевдин кадамы либералдык лагеринин мыйзамдуулугун алсыратса, Жапаровдун колдоочулары улутчул топтор менен спортчулардын аралашмасынан түзүлүп, кийин Эски аянтты курчап алышкан.[44] Жапаров түрмөдөн бошотулгандан кийин бир күн өтө электе эле 6-октябрь күнү кечки маалда “Достук” мейманканасында чөк түшүрүп олтурган 4-октябрга чейинки Жогорку Кеңештин акыркы чакырылышынын бир топ депуттары убактылуу премьер-министр кызматына Садыр Жапаровту коюшат.  Бирок, кийинчирээк бул импровизацияланган чогулушту мыйзамсыз деп тапкан оппозиция тарабы ал жыйынды токтотот. Тынчтыкка чакырган видеолордун үзүндүлөрүн эске албаганда, президент Сооронбай Жээнбеков такыр эле жердин астына кирип кеткендей болгондуктан, сыртта атаандашкан фракциялар өздөрү колдой турган жетекчилик тууралуу жарыя жасашып, либералдык оппозиция жаш ишкерди, Тилек Токтогазиевди сунушташат. Чыңалуу бара бара туу чокусуна 9-октябрга туура келип, Жапаров менен оппозициянын тарапташтары мушташып, мурунку президент Алмазбек Атамбаевдин унаасына ок атылат. Муну менен чачырап кеткен оппозициянын кыймылынын жана либералдык ой-жүгүртүүгө жакын болгон митингчилердин эсебинен күчтүн тең салмактуулугу Жапаровдун колдоочуларынын пайдасына өтүп кетет. Бишкек саясий төңкөрүштү башынан кечирип жаткан кезде милициянын туруктуу көзөмөлү жок болгондуктан, көчөлөрдө шаардык тургундардан, ыктыярчылардан жана жөнөкөй жарандардан турган элдик кошуун пайда болгон.[45]  2005 менен 2010-жылдардагы төңкөрүштөрдөн кийинки орун алган уурдап-тоноо иш аракеттерин кайталатпастан, бул ыктыярчылар шаардын ичиндеги райондор боюнча бөлүнүп, жергиликтүү дүкөндөр менен башка бизнестерди коргоп калуу аракетин жасашкан.[46] Бара бара 10 жана 14-октябрь күндөрү Жапаров акыры расмий түрдө Парламентте добуш берүү системасынын негизинде премьер-министр болуп шайланып, бул иш Жапаровдун колдоочулары парламентке коркутуу-үркүтүү жасады деген айыптар менен коштолгон.[47] 15-октябрь күнү Жээнбеков акыры президент кызматын бошотуп, анын ордуна убактылуу шарты менен (премьер-министр кызматына кошо) Жапаров келип, өз жолун туткундан президентикке чейин 10 күндүн ичинде басып аяктаган.[48] Кыскача айтканда, оппозиция биригип, учурдагы абалга альтернативаны сунуштай алат деген кыска үмүт такыр өчтү, себеби шаттанган, бирок даярдыгы жок болуп калган активисттер төңкөрүштө жеткен жеңишин кандай пайдаланаарын билбей, жаш активисттер менен улуу муундүн өкүлдөрү ортосунда келишпестик ортого чыккан.  Анткени, төңкөрүштүн маанилүүлүгүн эскертүү аракетин жасаган оппозициялык саясатчылар улуу муундагы активисттерди жетиштүү түрдө каралашкан.[49] Тыңыраак, мобилизациянын жаңы ыкмаларын колдоно билген, кесипкөй эмес инсандын элесин жаратып, өзүнүн жолунда чыныгы колдоочуларды чогулта билген Жапаров саясий аренада пайда болгон боштукту толтурган. Бирок, мурунку “оюнчулар”, өзгөчө экс-президент Бакиев менен болгон байланыштардын үзүлбөгөнү байкалып, мурунку шайлоолордун фальсификациясына катышкан башка көптөгөн көмүскө күчтөргө тиешеси бар деп шектелүүдө.[50] Жапаровдун көтөрүлүшү                                                                    Садыр Жапаров саясий аренада биринчи жолу 2005-жылы Жоогазын төңкөрүшүнөн кийин парламентке депутат болуп келген. Кийин, Бакиевчилерге каршы коррупция айыбы коюлуп жаткан убакта Коррупцияны алдын алуу боюнча Улуттук агенттигинде иштеп жаткан Жапаров ошол убакыттагы президент Курманбек Бакиевтин кеңешчиси болуп дайындалат. 2010-жылдагы төңкөрүштөн кийин Жапаров Бакиевдин аркасынан Ош шаарына барып, ошол убакта этникалык өзбектер менен кыргыз улутчулдардын отртосундагы этника аралык жаңжалына күбө болгон.[51] Жапаров мурунку Өзгөчө кырдаал министри Камчыбек Ташиевдин “Ата-Журт” партиясынан депутат катары Оштогу жаңжалдан кийин кайра пайда болот. Ал партия Бакиевдин кайтып келишин колдоп, президенттин укугун жойгон 2010-жылдагы референдумдун токтотулушуна өз салымын кошкон. Ошентсе да, Жапаровдун “Күмтөрдүн” акцияларына ээлик кылган канадалык фирмага карата каршы жасаган иш-аракеттери аны бир жагынан таанымал кылса, экинчи жагынан жаман атка кондурган.[52] Шахтаны мамлекеттештирүүгө чакырып, бул алтын кен булагына ээлик кылган “Центерра” мамлекетке төлөгөн салыгы аз деп айыптоо менен 2012-жылы Жапаров уюштурган чуулуу чогулушунда Ташиевдин чагымчыл сөзүн кээ бирөөлөр Ак үйдү алыш керек экен деп түшүнүп алышкан. Ташиевдин кээ бир тарапташтары Ак үйдүн ичине кирүүгө далалат кылышып, Ташиев аларды тосмодон өткөрүү аракетин жасаганы тууралуу билдирүүлөр бар болгон.[53]  Жапаров дагы, Ташиев дагы кылмыш иш-аракеттерге айыпталып, бул тергөө иштин алкагында парламенттеги орундарынан ажыратылышкан.[54] 2013-жылдагы Жапаровдун “Кумтөргө” каршы кампаниясы  Исык-Көл облусунда жайгашкан  “Кумтөр” алтын кенинин тегерегинде көп айларга созулган нааразылык акцияларына алып келген. 2013-жылдын октябрь айында нааразылыкка чыккан элдин астына келген өкмөт өкүлү Эмиль Каптагаевди унаанын ичине күчтөп салып, ал унаанын үстүнө бензин төгүп жана унаа өзү менен кошо өрттөлөт деген коркунуч орун алган.[55] Ал убакытта Жапаров бир нече күн мурун өлкөдөн чыгып кеткен болуп, бул окуялардын учурунда өзү жок болгону менен кийин ага зордукту козутуу айыбы тагылган. Каптагаев сот ишин сынга алып, “сот адилеттик системасында акыйкат өлгөн” деп айткан сөздөрүнө карабастан, Жапаров 2017-жылы Кыргызыстанга кайтып келгенине чейин куугунтукта жүрүп, келгенден кийин Каптагаев иши боюнча  11,5 жылга кесилип кетет.[56] СИЗО менен түрмөдө өткөзгөн убакыттын ичинде ата-энеси менен уулунун өлүмдөрүн башынан кечирип, өзүнө кол салуу аракетин дагы жасап көргөн. Бул кадамы өзүн саясий инсан катары таанытып, жеке кызыкчылыктарга каршы жүргүзгөн үгүттүн азабын өз башы менен тартып жатканы көрүндү. Түрмөдө отурганына карабастан, өзүнүн эски саясатчы-өнөктөшү, төрагалыкты аткарып келген Камчыбек Ташиев менен биргеликте “Мекенчил” саясий партиясын жетектеген. 4-октябрь күнү чуулуу шайлоодо “Мекенчил” партиясы квоталарга ээ болуп калуу үчүн жети пайыздык босогосуна бираз жетпеген 6,85% көрсөткүчү менен жаңы Жогорку Кеңешинин курамына кирбей калган партиялардан эң көп добуш алган. Бирок, башка саясий партиялар добуштарды массалык түрдө сатып алганына байланыштуу, Жапаровко көрсөтүлгөн колдоону “Мекенчил” партиясы топтогон добуштардын көрсөткүчү көп деле чагылдырган жок. Бул жыйынга кирген эсселерде жана мурунку иштеринде Жолдон Кутманов менен Гулзат Баялиева Жапаров өз саясий брендин түзүүдө Фэйсбуктун ойногон маанилүү ролун, фальсификацияланган шайлоодон кийин пайда болгон саясий боштондукту толтуруу максатында тарапташтарын чогултууда WhatsApp тиркеменин, ал жана анын командасы интернет аймагында колдоочуларын табууда Инстаграм менен орусиялык “Одноклассники” сыяктуу социалдык тармактардын тийгизген пайдасын жана маанилүүлүгүн баса белгилешкен. Дээрлик, бардык социалдык тармактарда иштеп, мурунку адаттагыдай эле добуштарды сатып алуу менен саясий сооданын салттуу ыкмаларына көбүрөөк ишенген башка саясатчылардын жанында Жапаровдун командасы өздөрүн мыкты жагынан көрсөткөн.[57] Жогоруда белгиленген социалдык тармактардагы группалардын арасында айланып жүргөн саясий билдирүүлөр Жапаровдун аброюн актап, адилетсиз түрмөгө камалып, “Кумтөр” маселеси боюнча коррупцияланган элиталарга каршы чыга алган баатыр катары көрсөткөнү аракеттенишкен. Мындай кептер социалдык-консервативдик улуттук риторика жана батышка каршы көз караштар менен кайчылашып, бул көрүнүш акыркы жылдардын ичинде пайда болгон улутчул жана неоконсервативдик маанайлардын негизинде түзүлгөн “Мекенчил” партиясынын интернет маалымат булактарынын тегерегинде байкалган.[58] Бул тууралуу сөздөр жана сандар Орусиядан кайтып келген жумушсуз калган эмгек мигранттар менен аймактык тургундарынын арасынан Жапаровдун колдоочуларын бириктире  алган. Жыйынтыгында кайтып келген мигранттар Бишкектин көчөлөрүнө өздөрү чыгып, алардын чыгышы кийин мамлекеттин, либералдык ой-жүгүрткөн (көбүнчө шаардык) жаштардын жана адаттагы оппозициялык топтордун күчүн сындыра алган. Садырдын кийинки кадамы Жапаров убактылуу президенттин милдетин аткарган кызматына бекитилгенден кийин, коопсуздук кызматынын жетекчилигин өзүнүн мурунку саясий өнөктөшү Камчыбек Ташиевге ишенип берүү менен бийликтин маанилүү баскычтарына өз таасирин күчөткөн.[59] Ташиевдин буйругу менен болушунча жарнамаланган жана кээ бир адамдардын ою боюнча алдын-ала ойлонуштурулган бир нече кадамдардын жасалганын көрдүк. Бир жагынан мындай аракеттердин жасалышы коррупцияга каршы иштерине олуттуу кирише баштаганын белгиси болгондой.[60] Райымбек Матраимовдун кармалышы жана сотко чейинки абакка киргизилиши менен анын тармагына катышы бар деп шектелген кырктай (40) жакындарына карата тергөө иштери башталганы билдирилген.[61] 30 күндүк “Экономикалык мунапыс” демилгесинин алкагында ырайымды алуу үчүн Матраимов мамлекеттин казынасына 2 миллиард сом (23,6 миллион АКШ доллар) төгүүгө макул болгондугу жарыяланган. Бул демилге мурунку аткаминерлер менен паракорчулуктан пайда көргөндөргө мыйзамсыз тапкан кирешелерин мамлекетке кайтаруу мүмкүнчүлүгүн бермек.[62] Матраимовтор менен байланышкан интернет-троллдордун уюшулган топтору тарабынан көзөмөлдөнгөн фэйк аккаунтарынын тармагы мурун “Мекеним Кыргызстан” саясий партиясын алдыга илгерилесе, кийин көңүлүн жаңы убактылуу президентти колдоого бурган.[63] Өлкө боюнча Жээнбековдун өкмөтүнө тиешелүү болгон жергиликтүү мансапкерлерди ээлеген кызматтарынан бошотушкан. Пайда болгон алгачкы башаламандыкта мурунку Бишкек шаарынын мэри Нариман Тюлеев менен карама-каршылыкты жаратып, 2010-жылдагы этника аралык жаңжалына катуу аралашкан Ош шаарынын мурунку мэри Мелис Мырзакматов сыяктуу Бакиевдин убагындагы ишкерлер өздөрүнүн мурунку кызматтарын басып алууга аракет жасашкан. Жаңы бийликтин күмөндүү колдоочулары маанилүү кызматтардын үстүнөн көзөмөлдү колго алганга чейин Тюлеев кыска мөөнөткө мэр болууга үлгүргөн.[64] Бийликте башаламандык башталып, фракциялар аралык соодалашуунун ортосунда мамлекеттик кызматтардын жетектөө орундарын Жапаров жана Ташиев менен жеке жана саясий байланыштары болгон кишилер тез эле басып алышкан. Оппозиция тарапка өткөн ишмер Тилек Токтогазиев жогоруда белгиленип кеткен адамдардан өзгөчөлөндү. Тилек Токтогазиев өзүн  өлкө лидери деп жарыялаганына карабастан, ал жаатта ийгиликке жеткен эмес, бирок оппозициянын талаптарын канааттандыруу үчүн убактылуу өкмөттүн курамында Айыл чарба министрилигинин башчысына дайындалат.[65] Убактылуу өкмөттүн жасаган бардык куу кадамдарын расмий легитимдештирүү аракеттеринин негизинде 15-октябрда мөөнөтү бүткөн мандаттарга ээ болгон Жогорку Кеңештин мүчөлөрүнүн макулдугу жаткан. Бишкектин көчөлөрүн каптаган протестчилердин Парламенттик шайлоону кайрадан өткөрүү алгачкы талабын тез тез ишке ашыруу боюнча аракеттенүүнүн ордуна Жапаров өз көңүлүн жеке саясий кызыкчылыктарына буруп алат.[66] Анын кызыкчылыктарына жаңыдан Президенттик шайлоонун өткөрүлүшү аркылуу өз укуктарын легитимдештирүү менен 2010-жылдан кийин жөнгө салынган конституцияны жокко чыгарууну камтыган эски саясий максатына жетүүсү кирген. Албетте, президент кызматында иштеген Жапаровго мындай кадам президенттин ролун жогорулатууга жол ачып берүүсү анын чырагына май тамызгандай эле. Жаңы саясий бийликтин зоболосун эл-аралык дэңгээлде жогорулатуу максатында болжол менен Жапаровду колдогон бизнесмендердин бири финансалык колдоо көрсөтүп, коомдук байланыштар менен пиар жаатында 1 миллион АКШ долларга келишим түзүлгөн.[67] Ошентип, президент кызматында иштеген бир айга жетпеген убакыт аралыгында 14 ноябрь күнү Жапаров бул ордунан баш тартып, 2021-жылдын 10-январында мөөнөтүнөн мурун өтө турчу президенттик шайлоо боюнча кампанияны жасоого жетишет. Ташиевдин мурунку “Ата-Журт” партиясынын депутаты Талант Мамытов хореографиялык маңызда ноябрдын башында маңкурт-өкмөтүнүн спикери болуп шайланып, Жапаровго президенттик шайлоого аттануу мүмкүнчүлүгүн берүү менен  президент милдеттерин аткаруучу кызматына жаңыдан келген.[68] Жапаровдун мурунку биринчи вице премьер-министр кызматында иштеген жаш мамлекеттик кызматкер Артем Новиков ыйгарым укуктуу премьер-министр кызматына жогорулатылган. Экилтик мыйзам долбоорунун экинчи бөлүгү президенттин укуктарын күчөтүп, Жапаров убадалаган өлкөнү башкаруу формасын тандоо боюнча референдум 10-январда президенттик шайлоо менен биргеликте өтөөрү белгиленди. Башында конституциянын мыйзам долбоорун макулдашуу максатында уюштурула турган референдумду 17-ноябрь күнү Жогорку Кеңеш кабыл алып, депуттатардын арасынан төртөөсү гана (Дастан Бекешев, Айсулуу Мамашова, Наталья Никитенко жана Каныбек Иманалиев) референдумга каршы добушун беришкен. Мындай олуттуу чечим кабыл алынып жатканда жалпы 120 кишиден 64 гана депутат Жогорку Кеңештин имаратында отурушкан. Бул факт мындай сунуштун күмөндүүлүгүн гана чагылдырбастан, ошондой эле конституциялык процессти мандатынын мөөнөтү өтүп кеткен депутаттардын жамааты мыйзамсыз башкарганын көрсөттү.[69] Бул жыйын жарыкка чыккан убакытта бул маселе чаташып калганы кеңири таралган, себеби бул чечим кабыл алынып жатканда кол койгон бир нече депутаттар кол койгондугун танып, бул мыйзам долбоорун көрбөгөнүн жана бул чаралардын кээ бирин колдобогондугун билдиришкен.[70] Конституциянын жаңы мыйзам долбоору Жапаровдун ой-жүгүртүүсү жана аны тегеректеп курчап алган кээ бир улутчул топтордун реформаларынын баалуулуктары менен шайкеш келгендиги таң калаарлык эмес.[71] Бул окшоштук мыйзам долбоорундагы көчмөн салтынын негизинде иш алып барган “Элдик Курултай” деген кеңешме форумду түзө турган беренелерде байкалган. “Курултай” демилгесинин тарапташтары да, каршы болгондор да “Курултайды” учурдагы Жогорку Кеңештин ролу менен функцияларын узурпациялоонун бир жолу катары көрүшкөн.[72] Мындай көрүнүштүн иш жүзүндө мисал катары Казак Элинин Ассамблеясы жана Түркменистандын Элдик Кеңеши (кээ бир учурларда Аксакалдардын Кеңеши деп аталат) болуп бере алат. Биринчиси жергиликтүү жыйындардын өкүлдөрүнөн түзүлсө, экинчиси болсо мүчөлөрдүн шайлануусун авторитардык көзөмөлдөө укугуна ээ болуп, мамлекеттин саясий жетектөө мекемесинин ролун аткарат.  Жаңы Конституциянын сунушталган мыйзам долбоору боюнча Жапаровдун президенттик укуктары күчөтүлмөкчү. Мисалы мындай жаңылануулар киргизилген: жаңы мыйзам долбоору боюнча, президент 5 жылдык 2 мөөнөт катары менен өз талапкерлигин коё алат; Премьер-министр менен министрлер, бөлүмдөр жана жергиликтүү бийликтин өкүлдөрү президент тарабынан дайындалат. Буга кошумча болуп, Жогорку Кеңеште отурган депутаттардын санын 120дан 90го түшүрүү сунушталган. “Маданият жана   адеп-ахлакка” же “Кыргыз элинин  салт-сааналары менен жалпы таанылган моралдык баалуулуктарына” каршы келген маалыматтардын жана массалык маалымат каражаттарынын таркалышына тыюу салган Баш мыйзамдын 23-беренеси эл-аралык коомчулукту өзгөчө дүрбөттү.[73] Жаңы сунушталып жаткан Башмыйзам иш жүзүндө кандай өзгөрүүлөргө алып келээрин аныктоо иштери жаңы түзүлгөн Конституциялык кеңешмесине жүктөлгөн. Ал кеңешме сунушталган өзгөрүүлөрдү коомдук талкууга алып чыгып, ал өзгөртүүлөрдү кеңейтүү сунушун бериши керек болчу.[74] Бирок, 10-декабрга чейин ички талаш-тартыш, жарандык нааразычылык менен эл аралык коомчулуктун терс реакциясынын басымынан улам кырдаал толугу менен өзгөрүп, Конституциянын толук мыйзам долбоорун январь айында өтүлчү референдумга коюлушу четке кагылган. Анын ордуна шайлоочуларга башкаруу формасын тандап алуу мүмкүнчүлүгүн ортого чыгарып, деталдуу маалыматтары кийинирээк берилмекчи.[75] Октябрь окуяларынан кийин моралдык жактан алсырап калган либералдуу ой-жүгүрткөн опппозиция жогоруда белгиленген процессти легитимсыз (мыйзамсыз) деп табууга далалат жасап, Башмыйзамдын алгачкы мыйзам долбоорунун кабыл алынуусуна тоскоолдук жаратуу максатында референдумду бүдөмүктөөгө аракеттенген. Көпчүлүктү өзүнө караткан лидер болуп, жана президенттик шайлоону адилеттүү жеңүү жолун таба билген күчтүү талапкери жок болгонуна карабастан, Садыр Жапаров талапкерлердин ортосунда коомдук дебаттарга келбей, өз саясий кампаниясын жүргүзүү процессине кылдат мамиле жасаган. Октябрда чуулгандуу өткөн шайлоого караганда, январдагы шайлоо жана референдум тынч өттү.[76]  Шайлоо менен референдумга шайлоочулардын келген саны төмөн болуп, 39,75% жана 39,88% түзгөн. Шайлоого катышкандардын берген добуштары боюнча президенттик шайлоону 79%  менен Жапаров жеңип, референдумда келген шайлоочулардын 80% президенттик башкаруу формасын колдошкон.[77] Шайлоочулардын аз гана бөлүгү келгенинин себептери бир нече факторлорго байланыштуу болгон, алар: жылдын мезгили, пандемия боюнча коркунучтар жана шайлоонун жыйынтыгы алдын ала белгилүү болгондугу. Көптөгөн оппозиция өкүлдөрү бул иш легитимдүү эмес өтүп жатканын белгилеп, бул жыйындын бир катар авторлору айткандай, шайлоонун бул жолкусунда Жапаровдун үгүт иштеринде добуштардын ачык сатып алуу учурлары 4 октябрдагы жана мурунку шайлоолорго караганда кыйла аз болгон. Мындай көрүнүштүн бирден бир себеби октябрь айынан баштап админресурстарынын басып алынышы, Жапаровдун жеке айланасы менен колдоону талкалай турган паракорчулукка эл өз ыктыяры менен жол бергендиги ачыкка чыкканы болгон. Ошондуктан, добуштарды сатып алууга болгон муктаждык четке кагылган. Авторитаризмге алып келчү коркунучун камтыган президенттик ыйгарым укуктарын кескин кеңейтилишинин колдогон коомду акыркы он жыл аралыгында саясий аренасын каптап кеткен жаңы жүздөр менен фракциялар жана жакында эле болгон башаламындыктын алып келген натыйжасы десек болот. Ошондой эле, мындай кубулуш элдин кээ бир бөлүгүн (ошондой эле жергиликтүү байкоочулардын кээ бири) 15 жылдын ичинде үч президентти алмаштыргандан кийин парламент менен партиялардын өзөгүндө жаткан саясий күчтөрдүн кеңири тараган тармагын чындап өзгөрткөндөн көрө бир президентти кызматынан кетирүү жеңилирээк болот деген ойго алып келген. Февраль айынын башында 48 мүчөнүн ордуна 16 мүчөдөн турган кичирээк, жаңы министрлердин кабинети түзүлүп, көптөгөн мамлекеттик мекемелер менен министрликтер бириктирилген.[78] Жаңы министрлердин кабинетинин жетекчилигине Эсептөө палатасынын мурунку төрагасы Улукбек Марипов келип, биринчи вице-премьер кызматына Артем Новиков кайрадан келген.[79] Убактылуу өкмөттүн курамына илинип калган Эльвира Сурабалдиева менен Тилек Токтогазиев сыяктуу Жапаровдун сынчылары өз кызматтарын сактай албагандары таң калычтуу эмес.[80] Марипов өкмөттүн жетекчилигине дайындалганы жарыяланганда, анын жетекчилик кылуусуна каршы кичи нааразылык акциясы болгон. Элдин каршылыгына Мариповтун атасы, мурунку депутатка коюлган күнөөлөр себеп болгон.[81] Кыргызстанда бийлик алмашууда көнүмүш адатка айлангандай эле, мыйзам бузууларга тиешелүү болгон мурунку бийликтин кызмат кишилерине жана/же бийликтен алыс болгон учурда жаңы тузүлгөн өкмөттүн өкүлдөрүн жазалагандарга карата доо иштеринин саны өскөн. Ошентсе да, учурдагы ушул сыяктуу иш аракеттердин ылдамдыгы менен масштабы (президенттик шайлоодогу Жапаровдун мурунку эки атаандашы менен мурунку өкмөттүн жогорку кызматтагы аткаминерлерин эске алып) тынчсыздануунун кошумча себебин туудурууда. Конституциялык жыйында болуп өткөн талкулоодон кийин 9-февраль күнү парламент кайрадан каралып чыккан Конституциянын долбоорун жарыялады.[82] “Адилет” юридикалык клиникасы белгилегендей, Конституциялык жыйындын талкулоосунан жана коомдун басымынан улам Баш мыйзамдын долбоорунун октябрь айындагы жарыяланган биринчи вариантына караганда учурдагы нускасында бир нече оң өзгөртүүлөр киргизилгендиги байкалды. “Моралдык баалуулуктардын үстөмдүгүнө болгон көптөгөн шилтемелер өчүрүлүп, балдар эмгегин колдонуу, ошондой эле баланын кызыкчылыктарынын жогорку дэңгээлде камсыздалышы жана кулчулукка жол берилбестиги тууралуу нормалар каралган. Адамдын  маданият, экономикалык жана социалдык укуктардын кепилдигин бекемдеген жаңы жоболор пайда болгон”. [83]  Элдик курултайды түзүү боюнча сунуштары басаңдалганы көрүнүүдө, анткени баштапкы вариантына караганда, оңдолгон мыйзам долбоорунда бул органдын расмий укуктары кыскартылган. Эгерде башында Элдик курултайдын негизги максаты бийлик бутактарындагы мекемелерине кеңеш берүү болгон болсо, азыркы нускасында бул орган өз ишин сотторду тандоодо аткармакчы.  Премьер-министр кызматы толугу менен жоюлуп, ошол эле убакта Конституциянын жаңы мыйзам долбоору боюнча Президенттин Аппарат башчысын “министрлердин кабинетинин төрагалыгына” шайлоо сунушталууда. Ошондо дагы, бей-өкмөт уюмдар менен эл аралык байкоочуларды тынчсыздандыра ала турган эки маселе ортого чыгууда. Биринчиси Баш мыйзамдын доолборунун 8.4 беренесинде камтылган, ал жерде “Саясий партиялар, профсоюздар жана башка коомдук бирикмелердин финансалык жана экономикалык ишмердүүлугүнүн ачык-айкын жүргүзүүгө тийиш” деген талабы коюлуп, ал зыяны жоктой көрүнгөнү менен, бей-өкмөт уюмдардын жүгүн конституциялык жол аркылуу оорлоштуруу аракети бар деген коркунучу жаралууда (ылдыйда талкууланмакчы). “Адилет” юридикалык клиниканын серепчилери “моралдык баалуулуктар” бөлүмү кайрадан каралганы менен, Баш мыйзам долбоорунда дагы деле 10.4 беренеси бар экенине басым жасоодо. Ал берене “Өсүп келе жаткан муунду коргоо максатында Кыргыз Республикасынын элинин коомдук аң-сезими менен моралдык жана этикалык баалуулуктарга карама-каршы келген иш-чараларга мыйзам боюнча чектөө киргизилиши мүмкүн” деген ойду чагылдырган. Конституциялык кеңешменин мүчөлөрүнүн оюна караганда, кайрадан каралып чыккан берене батыштагы порнография сыяктуу зыян тийгизе турган нерселерден балдарды коргоо боюнча конституциялык жоболору менен шайкеш келүүдө.[84]  Буга окшогон беренелер Орусия сыяктуу башка өлкөлөрдө ЛГБТ жана аялдар укуктары  менен башка социалдык-маданий маселелерди ачыкка чыгарып талкуу жургузуугө жана ал маселелери боюнча активдүүлүккө чектөөлөрдү киргизүү үчүн колдонулган. Ошондой эле, максаттуу аудиторияга багытталбаганына карабастан, жаш балдардын психологиясына терс таасирин тийгизерине байланыштуу кээ бир адамдар тарабынан “салттуу” баалуулуктарга карама-каршы келет деп эсептелген контент менен искусствого цензура коюлган. Президент Жапаров 2021-жылдын 11-апрелде Конституциялык референдумду жергиликтүү кеңештерге шайлоолор менен бир күндө өткөрүү ниетин билдирип, кийинки өзгөрүүлөрдү талап кылуу үчүн жарандык коомдун саналуу гана убактысы калган.[85] Бул жыйын биринчи жолу жарык көргөндөн кийин, 2021-жылдын 11-апрелинде болуп өткөн Конституциялык шайлоого шайлоочулардын 35% гана келгенине карабастан, алардын ичинен 79%дын  макулдугу менен Баш мыйзамдын жаңы долбоору кабыл алынган. Жаңы Конституцияга Президент кол коюп, 2021-жылдын 5-май күнү расмий түрдө күчүнө кирген. Учурда Жапаров Кыргызстандын саясий иерархиясынын туу чокусунда болуп турганы талашсыз. Башкаруу системасын өздүк жетектөө таризине ылайыкташтырууга болгон аракетин активдүү жумшап жатканы көрүнүүдө. Бирок, Кыргызстан дагы деле экономикалык, социалдык жана саламаттыкты сактоо жаатында олуттуу көйгөйлөргө дуушар болуп, берилген убадаларынын аткарылышына басым жасалууда.  Жапаровдун президенттикке талапкер болуусу эл аралык коомчулук тарабынан сындуу көз караш менен кабыл алынып, буга байланыштуу анын Орусия, Кытай, Батыш жана эл аралык институттар менен болгон мамилелери анын бийликке келишине чейин эле татаалдашты. Бирок, донорлор менен чет өлкөлүк инвесторлорду тынчытуу максатында өзүнүн экономикалык улутчул иш-аракеттеринин кээ бирлеринен баш тарткан, анткени өлкөнү кыйын абалдан чыгарып кетүү үчүн эл аралык жардамдын маанилүүлүгүн түшүнө баштаган.  Улутчул иш-аракеттерине Жапаровду белгилүү кылган (түрмөгө да отургузган) Кумтөрдү мамлекеттештирүү чакырыктарынан алгачкы маалда алыс болуусу дагы кирет. Бирок, бул басылма жарыялангандан кийин эле, Жапаров кайра өз көз карашын өзгөртүп,  парламент “Кумтөр” тоо кенин убактылуу мамлекеттик көзөмөлгө алган чаралады кабыл улууга добушун берген. Ошондой эле, Кыргызстандын өкмөтү шахтанын канадалык ээлери салыктарды төлөбөй, мамлекетке 170 миллион АКШ доллар карыз болуп калганы тууралуу билдирүү жасаган.[86] Кен байлыктарын казууга уруксат эл аралык компанияларга берилбестиги тууралуу Жапаров бир нече жолу кайталап айтып, бирок учурда түзүлүп калган келишимдер бузулбастыгын белгилеген. Аны менен кошо, Жапаров Кыргызстандын эң маанилүү болуп эсептелген тоо кен секторундагы боштукту толтуруу үчүн жергиликтүү компанияларды керектелген заманбап техникалык каражаттары менен камсыздоо маселелерин көтөрүп чыккан.[87] Мурунку айтылган сөздөрүнө күмөндөрдү жаратып, табигый ресурстардын, кубаттуулуктун жана кен байлыктарын казуу жаатында кеңейтилген кызматташтыкты көздөгөн жаңы алкактык келишими Кыргызстан менен Түркиянын ортосунда түзүлгөндүгү 24-февралда белгилүү болду.[88] Жапаровдун жеке саясий брэндинин өзөгүн анти элиталык улутчулдук негиздеп, учурда жасаган иштеринде пайда болгон этияттык аны реалдуу саясий тобокелге салып, Жапаровдун популисттик көңүлү башка нерселерге бурулабы деген суроо ачык бойдон турат. Аксана Исмаилбекова белгилегендей, этникалык улутчулдук (Бакиевтер менен байланыштары бар болгонуна карабастан) Жапаровдун саясатынында башкы орунду ээлеген эмес, бирок анын онлайн тарапташтары алда канча тереңирээк маданият менен консервативдүү мүнөзгө ээ болгонун эске алуу зарыл. Бирок алардын арасында кээ бирөөлөрү этникалык улутчулду колдоп, диний кызматына от башы менен кирип кеткендер дагы болгондуктан, эгерде иштер начарлай баштаса азчылыктардын топтору өсүп жаткан басмырлоонун таасирин сезиши мүмкүн деген коркунучтар пайда болууда.  Жапаров менен Трамп президенттердин ортосунда аналогиялар бир нече жолу жүргүзүлгөн. Георгий Мамедовдун сөздөрүнө караганда, Трамп жана Жапаров экөө тең “саясатты тирешүү (конфоронтация) катары” түшүнүшүп, “өлкө кичи топтун кызыкчылыктарынан улам сазга батып отурат” деген сөздү айтуу менен мындай түшүнүктү чагылдырган риториканы Жапаров чындап эле колдонгон (бирок өзүн популист деген атка конуудан алыс туруу аракетин жасаган).[89] Күчтүү президент институтун курулушун жан дили менен каалаган Жапаров (бул каалосу анын президентикке келгенге чейин бир топ мурун эле билинчү) жылдап бюрократиялык натыйжасыздык менен ыраатсыздыктан бөлүктөргө ураган өлкөнү бириктирип, күчтөнгөн бир мамлекетти көрүүгө болгон каалоосунун чагылдырып турган. Бул кадам Путиндин өз башкаруусун легитимдештирүү макcатында мамлекетти бекемдөөдө жасаган аракеттерине окшошуп кетээри байкалууда. Биз учурдагы кырдаалга кантип келдик – Системалык көйгөйлөрКыргызстандын учурдагы кырдаалага кептелип калганынын себеби көптөгөн жылдар бою мамлекет ичиндеги иштер аябай эле көп адамдар үчүн туура нукта кетпегенине байланыштуу болушу мүмкүн. Кыргызстанды тегеректеп турган, демократиялык абалы коркунучтуу болгон башка аймактарга салыштырмалуу, Кыргызстан орто дэңгээлде сактай алган ачык-айкындыгы үчүн эл аралык коомчулук кубаттап, мактагысы келгендиги бир нече убакыттын ичинде Кыргызстан дуушар болгон терең түзүлүштүк маселелердин кичирейтилишине же көңүлгө алынбай калышына алып келгендир.  Мындай кырдаалдын түзүлүп калгандыгынын себеби бир гана жакшы жаңылыктарга бай мамлекеттин репутациясын куруу гана болбостон, Кыргызстан салыштырмалуу ачык-айкын өлкө болгонуна байланыштуу көптөгөн уюмдар үчүн аймактык борборго айланып, бул кырдаалды бузууга эч кимдин ниети жоктой эле. “Борбордук Азиядагы жалгыз демократиялуу” өлкөнүн жарандарында мындай “демократия” көбүнчө натыйжасыз жыйынтыктарга алып келүү менен демократиянын кызыктуулугун төмөндөгөнү туурасында ойлонуп чыгууга болгон муктаждык бар. Ошондой эле, мындай көрүнүш кыргызстандыктардын (Кыргызстандагы абалды “башаламандык” деп мүнөздөгөн бул аймактагы башка өлкөлөрдүн жарандарынын дагы) либералдуу институтун куруу мүмкүнчүлүгүнө болгон ишенимин актай алган эмес. Асель Доолоткелдиева менен Жасмин Кэмерон өз иштеринде белгилегендей, мамлекеттин бийлик өкүлдөрү мурунку төңкөрүштөрдөн алуучу сабактарды өздөштүрө албай келе жатат.[90] Ширин Айтматова жана башкалар билдиргендей, Советтер Союзу кыйрагандан кийин тышкы көрүнүшү үчүн гана түзүлгөн институттар өтө көп учурларда жөн гана сырткы фасадды түзүп, чыныгы бийлик ал фасаддын астында иш жүргүзүп, алардын имараттары ижарага берилген. Мындай көрүнүш эл аралык донорлордун миллиарддаган жардамына карабай болуп келсе, кээ бир учурларда бул кырдаал дал ошол жардамдын айынан түзүлгөн.[91] Пандемияга чейинки 8,5 миллиард АКШ долларды түзгөн ички дүң продукциясынын көрсөткүчүнө караганда, жүргүзүлгөн эсептөөлөр боюнча 2017-жылы Кыргызстанга кредиттик жана гранттык негизинде 9 миллиарддан ашык АКШ доллар каражаты бөлүнгөн (бул сумманын ичинен 2,5 миллиарддан ашык АКШ доллар каражаты грант болуп берилген).[92] Cоветтер Союзу кыйраган мезгилден тарта биринин аркасынан бири келген жетекчилер эл аралык каржы институттар берген салттуу (нео-либералдык) саясий сунуштамаларын колдонуп, пайда көрө ала турган (ээликтен ажыратуу менен мамлекеттик мүлктөрүн менчиктештирүү аркылуу), бирок  натыйжасы жок колу буту байланган саясий оюнчулар басып алган склеротикалык жана баарын көзөмөлдөп турган өкмөттү алмаштырышкан. Мамлекеттик институттардын алсыздыгы саясий партиялык системасынын туруксуздуулугунда билинет, анткени саясий топтоолор дегенде чектелген идеологияга байланган айрым адамдардын тарабынан жетектелген бош бирикмелерди гана түшүнсө болот (идеология тууралуу сөз кылганда, айрымдар улутчулдук, либерализм жана орусчул саясат сыяктуу чоң темаларына тийиш амалдарын колдонгону, же президенттик менен парламенттик системаларынын ортосунда жасалчу тандоо сыяктуу конкреттүү саясат темасын колдонушканы кошо белгиленмекчи). Бирок, учурлардын көбүндө (дээрлик баардыгында) партиялардын алгачкы функциясын соцтармактар менен олигархиялык кызыкчылыктарынын ырастоо механизми катары түшүнүүгө болот.[93] Дайыма кайталанып, калкып чыккан маселе 500 000 баштап 1 миллион долларга чейин параны талап кылган партиялык тизмеде алгачкы орундар болуп келген, себеби бул орундар мыйзамсыз акча табууга жол ачуу менен сот куугунтугунан коргонууну камсыздамак.[94] Күчтүү президенттик системасына кайтып келүүгө байланыштуу бийликтин бекемделиши тууралуу көптөгөн негиздүү кооптор кандай гана болбосун, мурунку парламенттик система күтүлгөн жыйынтыктарды көргөзө албаганы менен ал убакта бийликтеги мыйзам бузгандарга карата чара көрүлбөгөнү айдан ачык көрүнүүдө. Коррупция жана уюшкан кылмыштуулук Жогоруда айтылып, төмөндө берилген макалалар менен Кыргызстан тууралуу башка көптөгөн маалымат репортаждары мамлекет дуушар болгон көптөгөн көйгөйлөрдүн өзөгүндө паракорчулук жатканын белгилешүүдө. Борбордук Азиянын башка аймактарында тамырлап, бутактап кеткен паракорчулукка өбөлгө тузгөн көптөгөн табигый кең байлыктары Кыргызстанда жок болгонуна карабастан, бул маселеге жергиликтүү дэңгээлден баштап элиталарга чейинки бийлик түзүмдөрү белчесинен аралашкан. Кыргызстандын жайгашуусу бул маселенин маанилүү бөлүгү болуп турат. Орусия, Белоруссия, Казакстан, Армения жана Кыргызстан кирген Евразия экономикалык биримдигинин бажы бирикмесине товарлардын ташылып кирүүсүнүн негизги пункту болуп саналат. Бажы зонасына товарлардын ташылып келиши, өзгөчө Кытайлык товарлардын ташылышы (Орусияга жана Казакстанга жолун Кыргызстандагы “Торугарт” өтмөгү аркылуу улап, Кытайдын түндүк-батышында жайгашкан Кашгарда башталган “Түндүк маршруту”) паракорлукка кенен мүмкүнчүлүктөрүн ачып, таасирдүү оюнчулардын бейрасмий монополиялардын түзүүсүнө жол берет. Расмий бажы өткөрүү-пункттарынан өтүү үчүн төлөнүүчү паранын эсебинен мыйзамсыз киреше табылып, мындай формалдуу иштер көңүлгө алынбаган жерде аткезчилик (контрабанда) мүмкунчүлүктөрүнө кенен жол ачылууда. Товарларды чек-арадан өткөрүү менен алектенген транспорт жана логистика жаатында үстөмдүк кылуу үчүн өлкөгө товарларды өткөрүү ыйгарым укуктарын кыянаттык менен колдонулуусу кирешенин мыйзамсыз табуунун дагы бир жолу болуп эсептелет.[95] Бул маселенин экинчи жагы Орусия менен Европага карай өйдөдө белгиленген “Түндүк маршруту” Кыргызстандан өтүп, баңгизат аткезчилигинин өткөрүү пункту болуп, биринчи кезекте Ооганстандан героиндин Таджикистан аркылуу ташылышы жөнүндө кеп болмокчу.[96] Ширин Айтматова өз баяндамасында билдиргендей, Кыргызстандагы көмүскө экономика эбегейсиз көлөмдүү болуп, болжолдуу түрдө келтирилген эң акыркы анын көрсөткүчү Кыргызстандын ички дүң продукциясынын 42% түзгөн.[97] Эл аралык башкаруучулар менен журналисттер баса белгилегендей, каражаттардын мындай мыйзамсыз табуу булагынын эки түрүн көзөмөлдөп, үстөмдүк кылган таасирдүү күчтөр катары Райымбек Матраимов (бажы) менен Камчы Көлбаев (баңгизат) таанымал болушкан. 2013-жылы Түштүктөгү бажы кызматынын жетекчилигине жетээрден мурда, Кыргызстандын түштүк аймагындагы Бажы башкармалыгынын башкаруучусунун орун басары, кийин 2007-жылы жетектөөчүлүккө келип, Матраимов өз жолун бир нече катардагы кызматтарында иштеп баштаган. 2015-жылы Улуттук Бажы кызматынын башчысынын орун басарлыгына жогорулап, ал убакытка чейин мыйзамсыз киреше табуу айыптарын таануу менен “Раим-миллион” деген атка конуп калган.[98] 2017-жылы президенттик мөөнөтү аягына чыгаардан мурда Алмазбек Атамбаев Матраимовду кызматынан кетиргенине карабастан, ал мезгилде парламентте бийликти кармап турган Кыргызстан Социал-Демократтардын партиясында Матраимовдун агасы өзүнө орун камдап койгон. Натыйжада, жогоруда белгиленгендей Матраимовдордун үй-бүлөсү “Мекеним Кыргызстан” саясий партиясын негиздешкен. Орто беделдүү бажы кызматкеринин көрүнүктүү байлыктары менен олуттуу таасири Кыргызстанда кеңири белгилүү болсо да, дал Эркин Европа Радиосу/Эркиндик Радиосу (RFE/RL), Коррупция менен уюшкан кылмыштуулукту баяндоо долбоору (OCCRP) жана бул долбоордун кыргыз мүчөсү Kloop борборунун биргелешкен журналисттик иликтөөлөрү Матраимовду өлкөдөгү саясий дебаттардын чордонуна чыгарган.[99] Алардын репортаждары алгач Дубайда жашаган казакстан жарандыгына ээ болгон этникалык уйгур Хабибула Абдукадырдын Матраимов менен болгон байланышына басым жасаган. Ошондой эле Хабибула Абдукадыр Лондондо, Вашингтондо жана Германияда көлөмдүү мүлктөргө ээлик кылып, тергөө тобунун сөздөрүнө караганда Борбордук Азиядагы жүктөрдүн аткезчилик империясынын борборунда Абдукадырдын тургандыгы ортого чыккан.[100] Айеркен Саймаитинин берген көрсөтмөлөрүнүн негизинде гана жогоруда айтылган иликтөөлөрдү жүргүзүүгө шарт түзүлгөн, анткени Саймаитинин сөздөрүнөн бул көмүскө тармактарынын атынан 5 жыл бою 700 миллион АКШ доллар каражаттарын которуп, которулган акчалардын изин жашыруу менен алектенгенин жана ортомчунун ролун ойногону белгилүү болгон.[101] Көмүскө иштердин бетин ачкан Саймаитинин сөздөрүнөн Матраимовдордун үй-бүлөсүнүн фондуна 2,4 миллион АКШ долларга жакын каражаттардын түшкөнү жана Дубайда кыймылсыз мүлктүн курулушу боюнча болжол менен Матраимов менен Абдукадырдын кызматташтыгы тууралуу маалымат ачыкка чыккан.  Мыйзамсыз иштердин жүзүн ачкан иликтөө жарыяланаардан бираз гана мурун Саймаити буйрук менен өлтүрүлгөн. Бул иликтөө Бишкекте коррупцияга каршы протесттерди козгоп, бул жыйынга өз салымын кошкон Ширин Айтматова  баш болгон “Үмүт 2020” кыймылы иш жүргүзүп баштаган.[102] 2020-жылдын октябрдагы шайлоолордон мурда бул темадагы талкуулоолор кайрадан жанданган, себеби Матраимовдордун “Мекеним Кыргызстан” партиясы алгачкы орунду ээлөөгө күрөшсө, RFE/RL, OCCRP, Bellingcat жана Kloop уюмдарынын репортаждары “Матраимовдун империясы” деген баш сап менен Матраимовдорго көңүлүн кунт койгон.[103] Репортажды даярдагандардын айтканына караганда, Матраимов өз бизнесин курган механизмдери отчеттордо документтештирилген. Бул иликтөөнүн орчундуу бөлүгүнүн жарыяланышына Матраимовдун жубайы, Аманда Тургунова “элитанын” катарына киргендигин сыланкороздук менен жар салып, соцтармактардагы жеке баракачаларына акылга сыйбаган сатып алуулары менен ысырапкорчулугун көрсөтүүсү салым кошкон.[104] Аманда Тургунова тууралуу чыккан репортаж элдин кыжырын ого бетер кайнатып, 4-октябрь шайлоо күнү “Мекеним Кыргызстан” партиясынын жана башка Матраимовчулдардын добуштарды сатып алуу аракеттери отко май куйгандай болуп, натыйжада президент Жээнбеков кызматынан кеткен.[105] Шайлоо өтөөрү менен бийликке Жапаров келгенден кийин эле дароо жаңы бийлик Матраимов боюнча иликтөө иштери жүргүзүлөөрү тууралуу билдирүү жасаган. Ал билдирүүдө Матраимовдор бажы тармагында көмүскө кирешеси мурун айтылган 700 миллион АКШ доллардан ашкан алда канча ири схемаларга тийиштүү экендиги белгиленген.[106] Ошентип, 2 миллиард сомго жакын (23,6 миллион АКШ доллар) жеке пайда көрүп, мамлекетке зыян келтирген деген айыбы тагылып, 20-октябрда Матраимов камакка алынган. Бирок, жогоруда белгиленгендей Жапаров жана ал койгон УКМКнын жаңы төрагасы Камчыбек Ташиев менен биргеликте экономикалык мунапысты жарыялоо менен түзүлүп калган кырдаалдан чыгуу амалын табышкан. Бул демилгеге ылайык, жасалган кылмыш иштери боюнча орчундуу жазадан кутулуу үчүн мурунку жылдарда паракорчулуктан мыйзамсыз жол аркылуу тапкан кирешесинин бөлүгүн кайтаруу мүмкүнчүлүгү сунушталган. Жарыяланган экономикалык мунапыстын жыйынтыгында мамлекеттин казынасына көптөгөн накталай каражаттар түшүп, убадаланган тез “жыйынтыктарды” көрсөтүү менен өтө эле курч жана ыңгайсыз суроолорду берүүдөн баш тартып, кылдаттыкты талап кылып, түзүлүп келе жаткан аярлуу күчтөрдүн бузулушу эч кимге кереги жоктой эле. Матраимов кайтарып берүүгө макул болгон 2 миллиард сомдон (23,6 миллион АКШ доллардан) 600 миллион сомду Бишкек шаардагы 9 батир жана соода борборун мамлекетке жаздыруу менен кутулган. Акырында, күнөөсүн өз мойнуна алып, (23,6 миллион АКШ долларга кошумча) 3000 АКШ доллар айып пулун төлөөгө макул болуп, Матраимовго карата 2020-жылдын февраль айынан тарта мамлекеттик кызматтарда иштөөгө үч жылдык тыюу салынган.[107] Бул кадамы элдин жүзүнө түкүрүк катары кабыл алынып, коомдо пайда болгон резонанс нааразылык акцияларын кайрадан жанданткан.[108] Бул жыйын жазылып жаткан учурда күтүлбөгөн бурулуу болуп Матраимовдун кайрадан УКМК тарабынан камалышы болду, анткени мындан бир жума мурун эле  анын акчалардын изин жашыруу иштери боюнча тагылган айыптары сотто каралып, эки айга алдын ала абакка киргизүү чечими кабыл алынган.[109] Кыргызстандагы мыйзамдар менен маселелери бар болгонуна карабастан, Матраимов жана анын жубайы 2020-жылдын декабрь айынан баштап паракорчулукка шектелүүнүн негизинде АКШнын Магнитский санкцияларынын тизмесине киргизилишкен.[110] “Камчы” коюлган аты менен таанылган Камчыбек Кольбаев кыргыз саясатына таасирин көп деле тийгизбегени менен 2011-жылдагы АКШда кабыл алынган “Чет өлкөлүк баңгибарондор” тууралуу мыйзам боюнча “олуттуу чет өлкөлүк баңги соодагер” катары таанылып, 2012-жылдын февраль айынан бери АКШнын Каржы министрилиги тарабынан Кольбаевдин бардык финансалык эсептери тоңдурулган.[111] Жыйынтыгында, 2012-жылдын декабрь айында Кольбаев Бириккен Араб Эмираттарынан кайра Кыргызстанга экстрадицияланып, абакка 5 жарым жылга камалып, кийин ал мөөнөтү 3 жылга кыскартылып, 2014-жылы май айында акыры абактагы мөөнөтү аягына чыкты деген корутундунун негизинде эркиндикке чыккан. Уюшкан кылмыш топторун жетектеген деген айыптары дагы алынган.[112] Эркин Европа Радиосу/Эркиндик Радиосу (RFE/RL), Коррупция менен уюшкан кылмыштуулукту баяндоо долбоору (OCCRP), Kloop борборунун жана Bellingcat уюмунун биргелишкен Матраимовдорго карата журналисттик иликтөөлөрү Кольбаев менен Матраимовдун ортосунда байланыштары бар экендигин аныктап, Матраимовдун үй-бүлөсү болжол менен Кольбаевге таандык болгон Ыссык-Көлдөгү вилласында токтошкону белгиленди.[113] Жапаров менен Ташиевдин ашыкча жарнамаланган коррупцияга каршы кампаниясынын алкагында 2020-жылдын октябрь айында Кольбаев кайра камакка алынган, бирок ага карата чаралардын көрүлүшү белгисиз.[114] Аксана Исмаилбекова өз эссесинде белгилегендей, мындай ири оюнчулар түптөлүп, тамырларын терең кетирген паракорчулук маданиятынын эң жогорку дэңгээлинде отуруп, бул маданият кылмыштуу таптар менен мамлекеттин бүтүндөй ишмердүулүгүнө сиңип калган. Ишкерлер мамлекет менен кылмыш топтордун аралашма симбиотикалык кызматташуусуна мажбур болуп, жергиликтүү дэңгээлден баштап улуттук дэңгээлге чейин пара берүү менен (расмий жана бей расмий) коргоонууга жана экономикалык мүмкүнчүлүктөргө ээ болууда. Кольбаев менен Матраимов сыяктуу чоң фигуралардан баштап жергиликтүү саясатчыларга чейин өздөрүнүн жеке жактоочу жана кардарлык тармактарына ээ. Мамлекет ийгиликке жете албай калган учурларда анын ордуна ишке киришүүгө даяр болгон социалдык камсыздандыруунун өз схемаларын ири оюнчулар натыйжалуу түрдө иштетишет. Мисалы, социалдык программаларды жүргүзүп жана Оштогу университке барып, окуганга студенттерди колдогон Матраимовдун үй-бүлөсүнүн фондунун Кара-Суу аймагында таасири кыйла эле жогору.[115] Эрика Марат белгилегендей, пандемия учурунда мамлекет өз милдеттерин аткара албай калганда өзү чыккан Ыссык-Көл районуна Кольбаев колдоо катары керектелген дары-дармектер менен башка керектелген жабдуулардын жеткирилишин камсыздаган.[116] Жергиликтүү дэңгээлде болсо, өзгөчө Ош жана анын тегерек аймактарында жайгашкан спорттук клубдар менен машыгуучу залдар каржылай турган конкреттүү бир жактоочунун атынан иш жүргүзчүдөй жергиликтүү күчтөр (спортсмендер) менен камсыздоосун улантууда. Бул жигиттер саясий партиялардын атынан шайлоолордо байкоочу болуп берип, ошо жактагы участоктордо аларды каржылап турган кишинин саясий партиясынын атынан добуштарды сатып алуу схемаларын башкарууда пайдаларын көрсөтүшөт. Жогоруда айтылгандай, ар бир келген президент кабинетте ээлеген бийликти жеке чөнтөгүн мүмкүн болушунча толтуруу максатында колдонушкан. 2016-жылы Карнеги фондунан Сара Чейз жүргүзгөн изилдөөсү президенттин (ал убакытта Атамбаев болуп  турган учур) өлкөдө башка клептократтык тармактардын үстүнөн болгон үстөмдүгүн аныктап, ал үстөмдүгү укук коргоо органдар менен соттор президентке баш ийгенинен байкалган.[117] Мындай үмүтсүз абалга дуушар болгондо, Батыш колдогон паракорчулукка каршы күрөшүүгө багытталган институционалдык реформанын жүргүзүү аракеттери болгон күчү менен элден колдоо табууга умтулган. Кыргызстан учурда ачык-айкындуулукту жогорулатуу максатында өкмөттөр менен иштешкен глобалдуу уюмга, “Ачык өкмөт” өнөктөштүгүнүнө мүчө болуп турат. Бирок, кээ бир министриликтерде маалыматтын жеткиликтүүлүгүндө болгон чектелген прогресс менен Жээнбеков маалында киргизилген пайдалуу, бирок жетиштүү түрдө колдонулбаган электрондук сатып алуу системасына карабастан, өкмөт маанилүү реформалардын ордуна эл аралык донорлор колдогон реформа боюнча өкмөт долбоорлоруна жана схемага болгон мүчөлүктүн пиар пайдаларына кобүрөөк маани берген.[118] Аксана Исмаилбекова билдиргендей, президент Жапаров «доля» (мамлекеттик мекемелерге бизнестен түшкөн пайданын бир “бөлүгүн берүү”) аттуу системасын жокко чыгарууга убада берип, өйдөдө айтылгандай октябрда бийликке жаңы өкмөттүн келишинен кийин экономикалык мунапыстын натыйжасында каражаттардын бир бөлүгү жеңил опузалоо түрүндө кайтарылган. Кайра эле Исмаилбекованын сөздөрүнө кайрылсак, Жапаровдун паракорчулук боюнча чараларды көрөөрүнө ишенип, аны колдогондордун арасында кээ бирлердин чындап колдогонун себеби мамлекеттеги коррупцияны толугу менен жоё алат дегендиктен эмес. Бишкектин сырткы кээ бир аймактарындагы эл Жапаровду экономикалык популист катары таанып, мурунку кесиптештерине караганда коррупциянын кыжырды кайнаткан учурларына каршы чараларды көрүп, коомчулуктун кызыкчылыктарын эске алуу менен тамырлап кеткен коррупциянын процесстерин кылдаттык менен башкараар деген ой түзүлүп калгандай. Дал ушул контекстте, жөнөкөй жараандардын жашоосун бузган уюшкан кылмыштуулуктун аракеттерине жана жергиликтүү аткаминерлер менен милиционерлердин майда паракорчулукка каршы көрүнүктүү кадамдары чындап жасалса, анда казынага чектелген каражаттардын кайтарылышы менен мунапыстын алкагында колдун чабылышы Жапаровдун колдоосуна өтө эле терс таасирин тийгизбөөгө тийиш. Эгерде Жапаровдун ишмердүүлүгү жогоруда белгиленген нукта кеткен болгондо, бийликтин тузүмдөрүн бекемдеп, жабык эшиктердин аркасында жүргүзүлгөн эбегейсиз чоң коррупцияга өбөлгө түзүлмөк (мындай иш-аракеттери социалдык тармактарга чыгып таркалып кетпөөнүн шартында гана). Башкаруунун мындай жолуна мисал болуп жакын арада эле уюшкан кылмыштуулктун болжолдуу “көзүрү” Кадырбек Досоновдун камалышын айтууга болот. Анын ири мүлктөрү камерага тартылып, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитети тарабынан ачыкка жарыяланган.[119] Улутчулдук, салттар, укуктар жана динКоррупциянын өсүүсү менен биргеликте улутчулдук жана ага байланыштуу популисттик, социо-консервативдик жана салттуу кыймылдар кыргыз саясатынын эволюциясынын башкы факторлору болуп саналууда. Советтер Союзунун кыйроо убагында жана андан кийин Кыргызстан жараны болууну түшүнүү процесси ортого чыга баштаган. Кыргыздар өз алдынча этникалык топ болуп жашаганы менен Кыргызстан мамлекети Советтер жана Орусия империяларына толугу менен сиңгенден кийин гана түзулгөн. Ошол мезгилде алгач айтканда Кыргызстандын түштүгүндө жайгашкан өзбектердин жамааты менен империялык жана советтик доордо көчүп келген орустар сыяктуу Кыргызстандын жеринде көптөгөн этникалык улуттар жашашкан.[120] Президент Акаевдин “Кыргызстан биздин жалпы үйүбүз” аттуу демилгесин жүзөгө ашырып баштаганына карбастан, ал жана андан кийинки саясатчылар өз саясий максаттарын көздөп кыргыз этникалык улутчулдугун түзүп, өнүктүрүүгө жана аны башкарууга умтулушат.[121] (Кыргызстандын түштүк бөлүгүндө мамлекеттик түзүмдөрүндө көпчүлүктү тузгөн) Этникалык кыргыздар менен (төмөндө белгиленген окуяларга чейинки түштүктөгү экономиканын жеке секторунда көпчүлүктү тузгөн) этникалык өзбектердин ортосунда чыңалуу Ошто жана анын тегерек четинде эки ири баш аламандык менен аяктаган. Биринчиси 1990-жылы болсо (колхоздогу бийликтин талаш-тартышынын жыйынтыгында 300 ашуун  киши каза табышкан), экинчиси 2010-жылы (бул окуяда курмандыкка чалынгандардын саны эмдигиче такталбай турат, бирок болжол менен 426 киши көз жумгандыгын белгилеген отчетту жергиликтүү серепчилерден турган Улуттук комиссиясы жарыялап, бул маалымат эл аралык серепчилер тарабынан сынга алынып, чыныгы саны бир нече миңдин тегерегинде болгонун кошумчалашкан).[122] 2010-жылы зомбулуктун айынан чыккан чыр-чатак президент Бакиевдин бийлиги кулатылгандан кийин от алып кеткен. Өлкөнүн саясий келечеги боюнча кеңири таралган талаш-тартыштар өзбектер өкмөттун чөйрөсүндө көпчүлүк добушка ээ болуусун талап койгонуна алып келсе, өз кезекте этникалык кыргыздар жер реформасын жүргүзүүгө кайрадан чакырып, кедей жарандарга жерлерин бөлүштүрүп берүү үчүн өзбекетрди өлкөдөн кууп чыгуу чакырыктары дагы кээ бир учурларда орун алган.[123] Чыңалуу апрель менен июнь айларынын ичинде өрчүп, Жалал-Абадда туу чокусуна жеткен баш аламандыкка айланып, 9 жана 10 июнда Ош шаарында жаңжалдын оту өзгөчө жагылган. Баш аламандыктардан кийин, президент Роза Отунбаева Борбордук Азия боюнча ЕККУнун Парламенттик Ассамблеясынын атайын өкүлүн, Киммо Килджуненди жетекчиликке чакыргандан кийин,  жергиликтүү иликтөөгө кошумчаланып Кыргызстан түштүгүндөгү окуяларды иликтөө боюнча көз-карандысыз эл аралык Комиссиясы түзүлгөн.[124] Жаңы тузүлгөн Комиссиянын маалыматына караганда каза болгондордун жана жаракат алгандардын жалпы саны 470 барабар болуп (көбүнчөсү этникалык өзбектер болгон), бирок андан дагы артышы мүмкүндүгү белгиленип, 111 миң кыргызстандык өзбектер Өзбекстанга көчүрүлүп, дагы 300 миңге жакын өзбектер Кыргызстан боюнча ар жакка жеткирилген. Бирок, Кыргызстан өкмөтү өзбекчил деген шектин негизинде бул Комиссиянын жыйынтыктарын четке кагып, Кильджуненди персона нон-грата кылып жарыялаган. Эрик МакГлинчи өз эссесинде өкүнүү менен эстегендей, “2010-жылдагы этникалык зомбулук тууралуу пикирлерин билдирген (Ош шаарынын мурунку мэри) Мырзакматовдун, же башка бир кыргыз улутчулунун бир тараптуу баяндамасына бир дагы кыргыз лидери каршы чыгууга аракет жасаган жок. Бул баяндамага каршы чыгуу өзүнө саясий кол салууга барабар эле. Демек, 2010-жылдагы баш аламандыктардан кийин этникалык өзбектерге карата кыргыз сот системасынын тарабынан жасалган одоно сот катасын оңдоого аткаруу бийлигинин эч кимиси аракет кылбаганы таң калаарлык эмес”. 2010-жылдагы каргашалуу окуялардан кийинки жылдардын ичинде этникалык кыргыздардын жамааты түштүктүн жергиликтүү экономикасында өз ролун керек болушунча кеңейткен. Исмаилбекованын ишинде белгиленгендей, зомбулуктун андан нары өрчүп, жалындап кетпеши жана саясий кысымга алынбаш үчүн өзбек калкы өзүн коргоо тактикасын колдонууга мажбур болгон. Мындай тактика шайлоолордун божомолдуу жеңүүчүлөрүн колдоо менен өзбек жамаатынын орчундуу бөлүгү Орусияга жана Өзбекстанга миграцияга кеткенин камтыган. Өсүп жаткан улутчулдуктун фонунда кыргыздарга да, өзбектерге да бир дэңгээлде кыргыз жарандык (этникалык эмес) идентүүлүк демилгесин алдыга сүйрөп чыгаруу аракеттери оңунан чыкпай калган. Басылманын башында белгиленгендей, акыркы он жылдык убакытта өсүп жаткан кыргыз улутчулдук маанайы жергиликтүү өзбек азчылыгына багытталбастан, ар кандай талаш-тартышты туудурган батыш баалуулуктарына каршы пикирлерде, (жогоруда айтылгандай) Кытайдын өсүп жаткан таасири боюнча коркунучтарда жана кыргыз тилин илгерилетүүдө билинген. Тил маселеси кыргыз иденттүүлүгү боюнча талаш-тартыштардын талаасын кеңейтип, шаардыктар менен айылдыктардын ортосунда чоң өксүк менен коштолуп келет, анткени Бишкекте билим алгандар кыргыз тилинин ордуна орус тилине басымдуулук жасаса, айыл жергесинде окуп, чоңойгондор жалаң кыргыз тилинде сүйлөп, орус тилин окуп, колдонууга шарт түзүлбөй, кээ бир учурларда такыр эле жокко тете.[125] Ошентип, кыргыз тил жана адабиятынын илгерилеши улуттук саясаттын долбоорунун бир бөлүгү гана болбостон, ошондой эле таптык жана аймактык бөлүнүүсүнө негиз болуп, бул учурда кыргыз тилдүүлөр кээ бир орус тилдүү райондордо эмдигиче “артта калган” деп эсептелүүдө. Учурдагы Конституция боюнча кыргыз тили “мамлекеттик тилдин” милдетин аткарса, орус тили дагы деле “расмий тилдин” статусуна ээ. Баш мыйзамдын жаңы долбоорунда орус тилин “расмий статусунан” ажыратуу боюнча бир нече сунуштары тушкөн, бирок бул жасалган аракетке Москва көңүлүн буруп баштаганы негизги себеп болбосо да, 2021-жылдын февраль айында жарыяланган Баш мыйзамдын долбооруна мындай өзгөртүүнүн киргизилишине тоскоолдуктар жаралган.[126] “Батыш баалуулуктарына” өсүп жаткан терсаяктык акыркы жылдардын ичинде кыргыз улутчулдугунун эң күчтүү кыймылдаткычы болушу ыктымал. Көптөгөн башка мамлекеттер сымал,  улутчулдук көбүнчө ЛГБТ жана аялдардын укуктарын коргоо маселесине келип такалып, орусчул пропагандасы менен кээ бир жерлерде шайкеш келип, “салттуу” кыргыз баалуулуктар менен улуттук иденттүүлүк тууралуу жаңы пайда болуп келе жаткан талаш-тартыштарда улутчулдукутн түп-тамыры жергиликтүү мүнөздө экени айдан ачык көрүнүүдө.[127] Кыздарды уурдоо (ала-качуу), күйөөсүнүн үйүндө ата-энесине кызмат кылууга мажбурланып, келиндерге карата жасалган орой мамиле, үй-бүлөдөгү зомбулук сыяктуу көйгөйлөрдү чечүү боюнча жасалган эл аралык аракеттери улутчулдуктун таасиринин алдында каралып, салттуу кыргыз эрдиктин жана үй-бүлөнү патриархалдык көз-караш менен куруу концепциялары тыгыз байланышта болууда.[128] 2011-жылдан баштап үй-бүлөлүк зордук-зомбулуктун катталган саны 400%га өстү.[129] Мамлекетте жек көрүүнү козутууга же басмырлоого каршы чараларды көргөн орчундуу мыйзам жок болуп, жергиликтүү практикада болсо учурдагы Конституциянын 16-беренеси колдонулат.[130] “Салттуу” гендердик милдеттерине күчтүү социалдык басым жасалганына карабастан, башка Борбордук Азиянын мамлекеттерине салыштырмалуу Кыргызстандагы саясий табында аялдарга көбүрөөк маани берилип, партиялык тизмелерде 30%дык гендердик квота бөлүнүп, Жогорку Кеңештин учурдагы чакырылышында (2015-2020) 23 аял депутаттык кызматында иштеп келүүдө.[131] Жогоруда айтылгандай, 2000-жылдарда Отунбаева алдыңкы саясий фигура болуп, президенттин милдеттерин дагы аткарган. Ал эми Жапаровдун 16 кишиден турган өкмөтүндө, болгону экөөсү гана аялдар, алар – юстиция министри Асель Чинбаева менен транспорт, архитектура, курулуш жана коммуникациялар министри Гульмира Абдралиева. “Labrys” (Лабрис) сыяктуу бейөкмөт уюмдардын колдоосу менен жана 2019-жылы аялдардын эл аралык күнүндө түстүү желектерди көтөрүп, “баардыгы үчүн тең-укуктуулук” деген талаптарын коюу менен ЛГБТ коомчулугунун укутарын коргоо боюнча чектелген аракеттердин жасалышына Жылдыз Мусабекова сыяктуу депуттатар жана улутчул топтордун тарабынан олуттуу саясий реакция көрсөтүлгөн.[132] Ал фэйсбук баракчасына төмөнкүдөй сөздөрдү жазып чыккан: “чай куйгусу келбеген кыздарга жана балалуу болгону ниеттенбеген эркектерге ... каргышка калганы аздык кылат, андайларды ур-токмокко алыш керек... Алардын башынан ушул сыяктуу жиндиликти уруп чыгарыш керек, жакшынакай жигиттер [бул ишти жасоого даяр болгондор] барбы?”, кийин дагы кошумчалап жазган “эгерде биз унчукпай отура берсек...Кыргызстан “Гейстанга” айланып калат”. Коомдун кеңири катмарында мындай мамиле көнүмүш адатка айланып, кичи ЛГБТ коомчулуктун мүчөлөрүнө карата зомбулук кеңири кездешүүдө. Ошондуктан, ЛГБТ коомчулугу чогулуп турган “Лондон” деген коомдук клубу 2017-жылы жабылып, ачык бири бири менен жолугуша албай калышкан.[133] ЛГБТ коомчулугунун мүчөлөрүн зордуктагандарга карата милиция эч кандай чара көрбөгөнү белгилүү, анткени алар тескерисинче зордукталып калгандардын ата-энелерине алардын “жеке жашоосун” билдирбөө үчүн алардан акча талап кылгандары чындап эле көп кездешет. Баш мыйзамдын учурдагы жана каралып чыккан долбоорунда нике аял менен эркектин ортосунда гана кыйылып, 2016-жылы референдумга коюлган Баш мыйзамдын долбоорунда жубайлардын үйлөнүшү бир жыныстык никелерге тыюу салуу мүмкүнчүлүгү катары кабыл алынган.[134] World Values изилдөө борборунун 2017 – 19 жылдарда  жүргүзгөн изилдөөсүнө караганда, кыргызстандыктардын 73% гомосексуал коңшулардын жанында жашаганды каалабагандыгын билдирсе, 83% мындай катнаштарды туура эмес деп көрсөтүшкөн (бир гана 1,3% гомосексуалдык мамилелерди нормалдуу эсептеген).[135] Мааданияттын салттуу көз-караштары элдин аң-сезимине терең сиңип калгандыктан, ЛГБТ коомчулугунун укуктарын коргоо боюнча иш-аракеттери бейөкмөт уюмдар менен эл аралык коомчулук үчүн өтө эле татаалдашып, элди дүрбөтүү максатында иш алып барган, коомдук тартиптин сакталышын көзөмөлдөгөн “Кырк Чоро” сыяктуу улутчулдук уюмдун жеңил олжосуна айланып калган.[136] Кыргызстандагы социалдык-консервативдүүлүктүн ири бөлүгү салттуу жана улутчул маанайда түп-тамырланса, бул мамилелер өсүп жаткан диний көз-караштарга мындан да бекем байлана баштап, Борбордук Азиянын башка аймактарына караганда бул көрүнүш ачык-айкын көрүнүп турган.  Борбордук Азиянын башка жергесиндей эле, советтер доорунда диний маселелер Борбор Азиядагы мусулмандардын Руханий Башкармалыгы тарабынан катуу көзөмөлгө алынып, бул уюм өз ишин кийин Кыргызстандагы мусулмандардын Руханий Башкармалыгы катары уланткан. Расмий диний жамаатынын үстүнөн көзөмөл өйдөдө турган уюмдан болуп жатканына карабастан, Ислам дининин маңызы кеңири Мусулмандык Умма менен болгон катнаштарды кеңейтүү аркылуу ачылып, араб, пакистан жана түрк фонддорунун каражаттары бир гана мечиттердин курулушуна гана жумшалбастан (мечиттердин саны 1990-жылы 39 болсо, 2019-жылына 2600гө чейин өскөн) сууга жеткиликтүүлүктү камсыздоо менен мектептерди куруу сыяктуу диний социалдык долбоорлорго дагы көңүл бурулуп, Ислам диндин өнүгүүсүнө  өбөлгө түзүлгөн.[137] Натыйжада, түшкү маалдагы намаз окуу, үй-бүлө жана салттардын түшүнүктөрүндө негизделген ислам иденттүүлүгүнүн маданияттуу формасынан бул динди катуу кармоо түрүнө өтүү иши башталып келе жатат. Борбордук Азиянын аймагында Кыргызстанда хиджаб ачык-айкын кийилет, бирок бүткүл жерде мектептерде атайын формалардын киргизилгенине карабастан, хиджабды мектепте кийүүгө салынган тыюу де-факто эмдигиче сакталып келүүдө.[138] “Аггрессивдүү прозелитизацияга(бирөөнү кандайдыр бир динге жыгылтуу)” каршы иштелип чыккан эрежелер иш-жүзүндө чындап Кыргыз Республикасынын Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиясында расмий түрдө катталбаган мусулман азчылыктар менен протестанттардын топторуна гана карата колдонулган.[139] 2020/21 жылдардын Баш мыйзам долбоору каралып жаткан учурда, мамлекет “светтик” болуу талабын (1-берене) жокко чыгаруунун кереги бары жогу тууралуу сөз жүрүп, диний коомчулуктун өзгөрүшүнө басым жасалып, коомдук аң-сезимде секуляризмдин советтик үлгүдөгү атеизм менен болжолдуу аралашмасы талкууланган.[140] Жыйынтыгында, 2021-жылдын февраль айында жарыяланган Конституциянын долбоорунда мамлекетти “светтик” катары мүнөздөгөн 1-беренеси ордунда калган. Ошентип, улутчулдук менен социалдык консервантизм бара бара күчтөнүп, коомдук либералдык кыймылдарына жасалган басым артып жатты. Кыргыз президенттеринин көпчүлүгү кандайдыр бир дэңгээлде улутчулдук негиздүү шайлоолорду көздөсө, Жапаровдун саясий мүнөзүн популисттик улутчул деп аныктоого мүмкүн. Бирок, социалдык консерватизмдин стандарттуу аныктамаларына карабастан, Жапаровдун саясий көз-карашы экономикалык улутчулдукка байланыштуу болуп, анын негизинде антиэлитардык популизм менен “Кумтөр” кең булагын мамлекеттештирүү боюнча кампаниясынын алкагында жасалган иш-аракеттери жатканы көрүнүүдө. Экономикалык туруксуздуктун шартында эл аралык инвесторлордун (синофобия көрүнуштөрүнүн пайда болгонуна көңүл салып байкап отурган кытайлык инвесторлордун дагы) басымынан улам мамлекеттештирүү маселесине кайтууга мажбур болгонун эске алуу менен популисттик мүнөздүү президент аппараты өз жинин ЛГБТ коомчулугунун жана аялдардын укуктары маселесинен, же бул маселелердин үстүнөн иштеген либералдык жана батышчыл бейөкмөт уюмдарынан чыгаруу ыктымалдыгы жогорулоодо. Жарандык коом Жогоруда жана төмөндө белгиленип кеткен маселелерге карабастан, азыркы маалда Кыргызстан жарандык коомдун ишмердүүлүгүнүн аймактык борбору болуп, мындай абал Кыргызыстандык да, калган Борбордук Азиянын аймактарындагы уюмдар үчүн да тең түзүлгөн. Андай болсо да, акыркы жылдары Кыгызстандагы жарандык коом токтобой кысымга алынганы байкалууда. Башка аймактарда бул жаатта начар болуп турган кырдаал эл аралык байкоочулардын Кыргызстан тушугуп жаткан көйгөйлөрүн терең түшүнүүсүнө жолтоо болушу ыктымал. Жергиликтүү бейөкмөт уюмдар 2000-жылдары күчтүү позицияларга ээ болуп, анын мурунку ишкерлери 2005 жана 2010-жылдардагы митингдерге жана алардын кийинки окуяларга активдүү катышкан деп саналып, жада калса өлкөдөгү өзгөрүүлөрдөн пайда көрүп, алар үчүн күрөшкөн саясатчылардын дагы ишинде тыныгуу алышына себепкер болгон. 2011-жылы өкмөткө караганда, бейөкмөт уюмдарга болгон элдин ишеними алда канча жогору болгон, мисалы – сурамжылоого  катышкандардын 77% бейөкмөт уюмдар социалдык өнүгүүнү аркалап, иштеп жатышат десе, 62% мамлекет дал ошол максатты көздөп иш алып барганына күмөн санашкан.[141] Бирок, акыркы он жылдын ичинде бейөкмөт уюмдар үзгүлтүксүз басымга жана мыйзамсыздаштыруу кампаниясына кабылып, Эрнест Жанаевдин ишинде бул көрүнүштүн өсүүсү 2014-жылдан тарта байкалып, белгиленген. Мурун документтерде бекитилгендей, жарандык коом аларга карата бюрократиялык жүгүн оорлоштуруу боюнча бир нече аракеттерге дууушар болгон. Ал аракеттеринин бири 2016-жылдагы чет өлкөлүк агенттерге тиешелүү кабыл алынган орусиялык мыйзамды кайталоо болсо, экинчиси 2019 – 2020-жылдары киреше боюнча деталдуу отчет берүүнүн олуттуу жаңы талаптарын киргизип, убактылуу кызматчылардын кабыл алынуусуна тоскоол жаратуу болгон.[142] Жергиликтүү бейөкмөт уюмдардын активисттери коопсуздук кызматтардын тарабынан күчөп жаткан басым тууралуу кабар берип, алар коопсуздук кызматкерлер тарабынан суракка чакырылып, расмий түрдө да, белгисиз адамдардын жардамы менен да активисттердин аркасынан аңдуу жүргүзүлүүдө. Мындай негизсиз басымга карабастан, жарандык коомдун көптөгөн активисттери калктын адам укуктарынын бузулушунан кабардар болгондугун жогорулатуу боюнча өтө маанилүү ишин аткарууга үлгүрүп, эң азынан азыркы убакытка чейин орун алган системадагы элдин жинин кайнаткан учурларын жөнгө сала алган басымды кайтарып жасай алышты десе болот. Жогоруда айтылгандай түз иш аракеттер жашыруун топтор менен улутчулдук топтор тарабынан мыйзамсыздаштыруунун үзгүлтүксүз аракеттери мындан да кеңири жайылган контексттин алкагында жүзөгө ашууда. Бул аракеттери көрүнүктүү массалык маалымат каражаттарынын колдонулушу жана соцтармактарда түбү белгисиз болгон кампаниялар менен коштолуп, активисттерде бул иштерге атайын кызматтардын (кыргыздардын жана кээ бирөөлөрдүн айтымы боюнча орустардын дагы) тиешеси бар деген шектерди туудурууда. Жергиликтүү көйгөйлөрдүн отун жагып, козгогон бейөкмөт уюмдарга каршы баяндамаларды аймактарда таркатуу иштеринде Орусия кандайдыр бир деңгээлде аралашканы күмөнсүз. Жогоруда белгиленип кеткендей, активисттер салттуу көз-караштар сиңип калган коомду аралаштырууда көптөгөн кыйынчылыктар менен алпурушуп, аялдардын жана ЛГБТ коомчулугунун укуктарын коргоо маселесин чечүү менен алектенген бейөкмөт уюмдар алардын кызыкчылыктары жергиликтүү калктын кызыкчылыктарына дал келбестен батышчыл болуп жатканын баса белгилеген оппоненттердин куралына айланып калышкан. Мындай кырдаал бейөкмөт уюмдарга “грант жегичтер” деген экинчи айыпты тагып, бейөкмөт уюмдар жергиликтүү калктын маселелерин биринчи кезекке койбостон, ар кандай максатта донорлук каражаттарды топтоого гана кызыкдар кишилер катары кабылдоосун мындан дагы жогорулатат. Ошондой баяндоолордун жыйынтыгында ачык-айкын отчетторуна болгон талаптарга ого бетер басым жасалат. Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши жакын арада эле “Кесиптик бирликтер жөнүндө” мыйзам долбоорун кайрадан карап, бардык аймактык жана тармактык профсоюздарды Кыргызстандын профсоюздар федерациясына кирүүсүн мажбурлоо аркылуу профсоюздук ишмердүүлүк үстүнөн көзөмөлдү күчөтүүгө багытталган. Ошентип, Кыргызстандын профсоюздар федерациясы Өкмөт тааныган жалгыз жалпы мамлекеттик профсоюздук органдын статусуна ээ болмокчу.[143] Бул кадам Федерациядагы көзөмөлгө болгон саясий негизделген күрөш менен уланып, саясий байланыштарга чөмүлгөн мурунку баш катчы кызматынан бошотулуп, калган профсоюздагы аткаминерлер менен активисттер өкмөт тарабынан куугунтук кампаниясына кабылган. Адам Укуктарын Байкоо уюмунун (Human Rights Watch) жана Борбордук Азиядагы Эмгек Укуктарын көзөмөлдөгөн Миссиянын мааалыматына таянуу менен аларга карата 50гө жакын кылмыш иштери козголгон. 2020-жылдын аягында жаңы төрагасын шайлоо максатында жыл сайын өткөрүлүүчү конгрессинин өткөрүүсүнө тыюу салынган.[144] Кыргызстандагы жарандык коомго багытталган акылга сыйбаган күнөөлөөлөрдүн агымында эл аралык коомчулук коргонуу позициясын алууга умтулуп, толгон-токой айыптардан качуу менен өз ишин аткарууга аракеттенип, саясатчылар жасап жаткан терс кылыктары менен күрөшүүдө дипломатиялык басымды колдонушкан.  Акыркы 15 жылдын ичинде үчүнчү төңкөрүш болгондон кийин саясий кысымга каршылык көрсөтүлүшү туура болуп, бир гана ал күрөштү улантуу зарылчылыгы ортого чыкпастан, стратегияны кайрадан ойлонуп чыгууга дагы убакыт келгендей. Эссенин көптөгөн авторлору учурдагы түзүлүп калган шарттарда донорлордун приоритеттерин жана ишмердүүлүгүн өнүктүрүүнүн жолдору тууралуу өз пикирлерин жана идеяларын бул жыйында сунушташкан. Асель Доолоткелдиева чектелген таасирдин факторун эске алуу менен саясий чөйрөдө жарандык коомдун тийгизген таасиринин тереңдигин кайрадан карап чыгууга болгон муктаждык тууралуу мурун эле сөз көтөргөн. Акыркы окуялардын контекстинде, ошол чектелген таасирдин тийгизгендиги бир нече “эр жүрөк активисттер” жетишсиз деп айтуу менен жакынкы келечекте көңүлдү демократизациянын ордуна экономикалык теңдүүлүк долбоолоруна көбүрөөк бурууга чакырыктарда билинүүдө.[145] Бул жыйынга кошулган Доолоткелдиеванын эмгегинде иштөөнүн жаңы ыкмаларын сунуштоо менен жогоруда белгиленген темасы кеңири ачылууда.  Өз докладында Ширин Айтматова Кыргызстандагы бейөкмөт уюмдардын тармагы өзгөртүлөөргө муктаж болгондугун түздөн-түз белгилеп, жаңы үндөрдү, жаңыча ой-жүгүртүүнү жана каржылоонун механизмдерин жаңыча иштетүүнүн жолдоруна шарт түзүү позициясын коргогон. Көптөн бери созулуп келген жергиликтүү деңгээлдеги отчеттордун маселелерин чечүү үчүн кийинки кадамдардын жасалышы керектелип, жада калса кээ бир донорлор өз өнөктөштөрүнүн жергиликтүү көйгөйлөргө ийкемдүү чара көрүү менен стратегиялык приоритеттери үчүн мейкиндикти камсыз кылууга мажбур болушат.[146] Буга кошумча болуп, жаңы пайда болуп келе жаткан активисттердин топтору менен баарлашуунун эң ыңгайлуу жолдорун табуунун үстүнөн ой-жүгүртүү керектелеттир. Мындай активисттердин топторуна таажы вирусунун маалында жардамын көрсөткөн ыктыярчыларды, болжолдуу төңкөрүштөн бизнести коргоп, сактап калган кошуундардын мүчөлөрү жана сунушталып жаткан Баш мыйзамдын жаңы долбоорунун кээ бир бөлүктөрүнө каршы кампанияларды уюштурган протесттик “Баштан Башта” аттуу активисттердин бирикмелерин киргизсек болот. Бирок, булардан да сырткары бар болгон инститтутардын ордуна көбүнчө соцтармактар аркылуу уюшуп, башкарылган жаңы социалдык кыймылдары пайда болуп, жарандык жана социалдык активизмге болгон ачкалыгын туруктуу түрдө көрсөтүүдө.[147] ММК жана интернеттеги эркиндикБорбордук Азиянын башка малекеттерге караганда Кыргызстандагы массалык маалымат каражаттары жана интернет талаалары салыштырмалуу эркиндикке ээ болгону менен терең түзүлүштүк маселелерге кезиккенде, алар билинбей калууда. Аудиториянын ири бөлүгүн мамлекеттик телевидениелер өздөрүнө тартканын улантып, алардын артынан орусиялык каналдар элдин назарына ээ болуп, айыл жергесинде жаңылыктардын жана көңүл ачуунун негизиги булагы дагы деле телевидениелер эсептелет. Ал эми шаардыктардын арасында интернет кеңири таралганына байланыштуу салттуу массалык маалымат каражаттарынан ашып онлайн-каналдар популярдуулугун арттырууда. ММК сектору чалдыккан эң ири маселелердин бири дүйнөлүк журналистика кезиккен маселелердин жергиликтүү өрнөгү болуп, жергиликтүү экономиканын алсыздыгынын жана үстөмдүгү өсүп жаткан онлайн-жарнамалардын (жана алардын соцтармактар менен издөө провайдерлерди каптап кетүүсү) фонунда көз карандысыз массалык маалымат каражаттары пайда көрө баштаган. ММКны каржылоо жана анын менчик маселелери цензуранын жана журналисттик өзүн-өзү цензурага салуунун негизин түзүшөт. Көптөгөн басмаканалардын макалалар жана редакторлук көз-караштары аларды каржылай турган адамдардан көз-каранды болгон “жүргүзгөн оюн үчүн акча төлө” деген саясатын карманганы ММКнын татаал экономикасын ого бетер оорлоштуруп жатат.[148] Кыргызстан үчүн мындай кырдаал уникалдуу болбосо да, анын таасири көптөгөн тармактарда билинүүдө, мисалы саясий элиталар менен жергиликтүү ишкерлердин тарабынан окуялардын чагылдырылышына тийгизген таасиринен баштап көз карандысыздыкты чектей алган демөөрчүлүккө жана өндүрүмдүн жайгаштырылуусуна жасалган басымдуулукка чейин. Демөөрчүлүккө ишмердүүлүгү тууралуу кабардар болгондукту жогорулатуу максатында ЮНИСЕФ сыяктуу эл аралык уюмдар менен болгон өнөктөштүк мамилелер киргизилип, ММКнын чагылдыруусуна таасирин тийгизишет делген каржылоонун башка булактарына караганда, жогоруда айтылган уюмдар кыйла ишенимдүүрөөк деп эсептелүүдө. Эл аралык колдоо (донорлор менен социалдык тармактык компаниялар тарабынан) жергиликтүү басмаканаларды каржылоонун жаңы булактарын аныктоого жана табууга, ошондой эле жаңылыктарды окуп жаткан аудиториянын көңүлүн тартуу максатында массалык маалымат каражаттарынын жашоо таризине жана ар түрдүү көңүл ачуучу иш-чараларга кызыктырууга керектелиши мүмкүн. Тренингдердин болуп туруу үчүн уюштурулган көптөгөн тренингдерден баш тартуу керектиги айтылса да, жөндөмдүулүктө болгон айырмачылык дагы деле сакталууда, өзгөчө кыргыз тилдүү жана жергиликтүү журналистиканын жаатында. Балким, эл аралык жаңылыктарын кыргыз тилдүү аудиториясына даярдап, жарыялоодо эл аралык өнөктөштөр жергиликтүү басмаканаларга өз жардамын мыдан ары да көрсөтө алаттыр. Бейөкмөт уюмдардай эле, көз карандысыз массалык маалымат каражаттарына жасалган басым бир гана каржылоо маселесине байланыштуу болбостон, саясатчылар, атайын кызматтар, бай жана таасирдүү инсандарга байланыштуу көмүскө күчтөрдүн тарабынан дагы кошумча басым жасалууда. Ковид пандемиясы саясатчыларга “Маалыматты манипуляциялоо жөнүндө” жаңы мыйзамды киргизүү аракетине өбөлгө тузүп берди.[149] Бул мыйзамдын долбооруна мурунку президент Сооронбай Жээнбеков кол койбой, парламентке кайрадан карап чыгууга жөнөткөн. Бирок, бийлик алмашкан соң жаңы түзүлгөн өкмөт бул мыйзам долбоорун кайра кайтаруу ниетин билдиришкен.[150] Пандемияга байланыштуу жалган маалыматтын таралышы менен күрөшүү максатында түзүлүмүш болгон мыйзамды эл аралык байкоочулар бул мыйзам долбоорду так эмес жана өтө кеңири деп сыпатташкан. Мыйзам чыгаруу ыйгарым укуктарынан кыянаттык менен пайдалануусу боюнча ачык коркунчутар жогоруда айтылгандай пандемиянын учурунда мамлекеттин көргөн чараларына каршы чыккандарга карата мыйзамдар коопсуздук кызматтар тарабынан бузулганы күчөй баштаган.[151] 2020-жылдын октябрдагы өткөн шайлоолордо болжолдуу орун алган тартип бузуулар боюнча чыгарган репортаждары үчүн журналисттер онлайн дагы, физикалык дагы басымга кабыл болушкан.[152] Эрик МакГлинчи өз ишинде белгилегендей, президент Жапаров “Массалык маалымат каражаттары менен сөз эркиндиги кол тийгис баалуулук бойдон кала берет” деген убаданы берген. Бирок, шайлоодогу жеткен жеңиштен кийин жүрөктүн үшүн алган сөзүн кошумчалаган: “ММКнын укугун коргойм, бирок менин же башка саясатчылардын жана чиновниктердин сөзүн бурмалабай, айтылган билдирүүлүрүбуздү контексттен үзүп алып колдонбогонуңарды өтүнөм. Эгерде муну аткарсаңар, силерге эч кандай куугунтуктар жасалбайт.”[153] Азаттык Радиосуна, жана өлкөдөгү онлайн-жаңылыктар менен радионун негизги булагына маалыматтын таркашына бөгөт коюууну көздөгөн саясатчылар элдин көзүнчө асылып, журналисттер болсо атайын кызматтардын жана мүмкүн алар жүргүзгөн иликтөөлөрүнүн негизги каармандарынын да тарабынан басымга кабылышкан.[154] Уюшкан кылмыштуулукка тийиштүүлөр менен болжолдуу байланыштары тууралуу жасалган билдирүүлөрдү чагылдырганы үчүн президент Жапаров “Азаттыкты” элдин алдында сынга алган.[155] Бул кадамы Трамптан кийинки Эркин Европа Радиосу/Эркиндик Радиосу менен жүргүзгөн  стратегиясын кайрадан кененирээк жаңыртуунун жана Жапаровдун администрациясы менен жаңы мамилелердин алкагында Эркин Европа Радиосу/Эркиндик Радиосунун саясий аймагын активдүү коргоодо жана журналисттердин коопсуздугун камсыздоодо Байден администрациясы үчүн чоң мааниге ээ. Учурда Би-Би-Сидеги Кыргыз Кызматы жергиликтүү медиарыногунда жергиликтүү өкүлдөр тарабынан маанилүү оюнчу катары кабыл алынбай, Би-Би-Синин башкармалыгы бул кырдаалды өзгөртүү үчүн жаңы жолдорун (мисалы жеригликтүү басмаканалар менен өнөктөштүктү түзүү) ойлонуп чыгуу зарыл. Интернет-троллинг журналисттерге (жана бейөкмөт уюмдардын активисттерине) карата жасалчу басымдын олуттуу куралы болуп калгандай. Бул троллингдин эки көрүнүктүү булагы билинүүдө. Биринчиси Орусиялык кесиптештердин масштабына жетпесе да, журналисттерге бут тосуп жана аларды аңдуу үчүн төлөнүп, колдонулган уюшкан троллдордун фабрикалары өз ишин жүргүзө башташкан. OpenDemocracy жарыялаган иликтөө репортаждары интернет-троллдор төлөөгө даяр болгондордун атынан жүргүзгөн операцияларын байкап, аныктаган. Каржылагандардын бирисин кээ бирлер Матраимовдор менен байланыштырып, “Kloop”, “Азаттык” жана башка көз карандысыз басылмалардын журналисттерине чабуул жасалгандыгы анын буйругу менен экен деп божомолдоодо.[156] Бул троллдордун тармагы башында 2020-жылкы октябрдагы шайлоолордо “Мекеним Кыргызстан” партиясынын саясий кампаниясын уюштурууда, жана Жапаровдун шайлоолордон кийинки убакыттагы Конституцияга киргизилүүчү өзгөртүүлөрдү колдогон кампаниясы менен 2021-жылдын январдагы Президенттик шайлоолордо колдонулганы анык.[157] Экинчи булагын болсо күчү өсүп жаткан улутчул топтор менен Жапаровдун чыныгы колдоосун көргөн популисттик жана улутчул интернет-коомчулугу түзгөн. Башка өлкөлөрдөгү популисттердей эле, мындай көрүнүш убакыттын өтүшү менен кымбат жана тез ылдамдыкта троллдорду түзүүгө муктаждыкты азайта ала турган жол аркылуу төлөнмө троллдордун ишин толуктап, күчөтө алган ээн-эркин жандуу троллдордун пайда болушуна алып келген. Бул жыйынга кирген Гульзат Баялиеванын, Жолдон Кутманалиевдин, Бегаим Усенованын, 19-Макала жана доктор Элира Турдубаеванын эмгектери куугунтуктун көбү жайгашкан кыргыз тилдүү ММКларда пайда болгон онлайн-кыймалдарын жана троллингдин кампанияларын изилдемекчи.[158] Кыргызстандагы эң көп колдонулган билдирүү кызматтарынын жана социалдык тармактарынын ишин камсыздаган Facebook (Facebook, Instagram жана WhatsApp), Азия-Тынчокеандык аймагына тиешелүү коомдук саясатынын алкагында Кыргызстанды кошо камтыган Борбордук Азия аймагында да көзөмөл жүргүзүүдө. Коомдук саясаттын командасы “Фэйсбук” компаниясынын Борбордук Азияда ишин жүргүзүү үчүн компаниянын коомчулук менен ишин жүргүзгөн (контентентти текшерип, көзөмөлдөгөн командасы) жана юридикалык командалары кошумча өбөлгө болуп берет. “Фэйсбуктун” коомчулук менен ишин жүргүзгөн командасы машиналык окутууга чоң басым жасоодо. “Фэйсбук” компаниясы негизги ишинен тышкары “Ишенимдүү өнөктөштөр” (Trusted Partners) аттуу программасынын серепчилери болуп саналууда.[159] Mашиналык окутуунун негизги маңызын эске алуу менен жасалма интеллекттин жергиликтүү маданиятты жана анын өзгөчөлүктөрүн түшүнбөгөнү үчүн каталарга жана кээ бир маселелерине көңүл бурулбай калышына алып келиши ыктымал. Ошондуктан, шайлоо жана референдум сыяктуу “курч” темаларга тийиштүү контентти көзөмөлдөө максатында кыргыз тилдүү рецензенттерин көбүрөөк санда ишке аралаштыруу жана ишмердүүлүктү кыргыз тилде жүргүзүү мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү жолдорун “Фэйсбук” компаниясынын ойлонуп чыгышына маани берилет. Ошондой эле, уюшкан куугунтукка кабылган журналисттер менен активисттер үчүн адам тарабынан башкарылган текшерип чыгуу процесстерине тез жана оңой жеткиликтүүлүктүн камсыздалышы да иштелип чыгышы керек. Мыйзам үстөмдүгүКыргызстандын коомдук жашоосунун башка тармактарындай эле, укук системасынын ишмердүүлүгү жергиликтүү коррупция менен бийликтегилерге кызмат кылуунун айынан токтоп калууда. Бул көрүнүштөрдүн мыйзам үстөмдүгүнө тийгизген начар таасири жыйынга кирген Жасмин Кэмерондун эмгегинде баса белгиленген. Президенттин Аппаратынан баштап жергиликтүү саясатчыларга чейин Башкы прокуратура, укук коргоо органдар жана сот системасы учурдагы мезгилде бийликти башкарып тургандардын орчундуу саясий таасиринин алдында ишин жүргүзгөнү айдан-ачык. Жогорку бийлик тарабынан так аныкталган саясий багыты белгиленбеген учурларда төмөнүрөөк даражада коррупциянын кошумча мүмкүнчүлүктөрүнө жол ачылууда. “Адилет” юридикалык клиникасы сыяктуу жергиликтүү бейөкмөт уюмдар прокурорлор менен сотторго расмий көзөмөл жана тартип механизмдери натыйжасыз болгонун айтып, жазасыздык маданиятын туудурган буйруктарды аткарган чиновниктердин учуруна өзгөчө басым жасалган.[160] Коррупция менен саясий фаворит кишилердин ишке келгени соттук бийликтин тандалышына таасирин тийгизгени анык. Мисалы, (шарттуу түрдө парламенттик көпчүлүк менен оппозицияга бөлүштүрүлгөн) үчтөн эки бөлүгүн “өз” саясий адамдардан тузүлгөн Сотторду тандоо Кеңеши аркылуу шайлангандар жана Жогорку сотко караштуу адилеттүүлүктүн жогорку мектебинде сотторду даярдоо үчүн тандоодон өткөндөр болуп бере алат. Судьяларды тандоо реформасы 2021-жылдын февраль айындагы Баш мыйзамдын долбооруна киргизилген. Анда, жаңы түзүлө турган “Сот адилеттиги иштери боюнча кеңеши аны түзгөн үчтөн эки бөлүгүнөн кем эмес судьялардан куралышы (куралат) абзел. Бул курамдын үчтөн бир бөлүгү Президенттин, Жогорку Кеңештин, Элдик Курултайдын жана юридикалык коомчулуктун өкүлдөрүнөн түзүлүшү керек” деген маалымат чагылдырылган.[161] Бир жагынан мындай өзгөрүүлөр саясатчылар менен сот органдарынын ортосунда формалдуу аралыкты кеңейтүү үчүн келечекте өз пайдасын көргөзүшү мүмкүн, бирок учурда болуп турган судьялардын бирикмелеринин жана алардын байланыштарын эч өзгөртө албайт. Жада калса алар дагы деле саясаттагы мыйзам бузууларга карата жана коррупцияны жою боюнча бир да ишти жасабастан бүгүнкү күнгө тузүлүп калган укук маданиятын кийинкиге бекемдей алат. Баш мыйзамга киргизилчү маанилүүлүгү төмөнүрөөк болуп саналган прокуратуранын ыйгарым укуктарын кеңейтүү сунуштамасы болууда. Бул өзгөртүү боюнча “прокуратурага жарандарды, коммерциялык уюмдарды, башка чарбачылык субъекттерди, бейөкмөт жана коммерциялык эмес уюмдарды, мекемелерди, ишканаларды ж.б.у.с. текшерүүгө укук берилмекчи”. Буга “Адилет” юридикалык клиникасы “мындай кадам башка мамлекеттик жана укук коргоочу органдардын ишмердүүлүгүн кайталап калмак”, алгач “Коррупция менен күрөшүүнүн Улуттук коопсуздуктун мамлекеттик комитетинин” жана  жогоруда айтылган органдардын функцияларынын советтик доордогудай кудуреттүү прокуратурада топтолушун мүмкүн кылмак деген түшүндүрмө берүүдө.[162] Мындай өзгөртүүлөр режим ичинде талаш-тартышууларда ар түрдүү ведомстволорду колдонуу мүмкүнчүлүгүн кыскарта алса дагы, прокурорлор керексиз басым жасоо үчүн көптөгөн баскычтар менен камсыздандандырылууда, анткени Кыргызстандын тарыхында мындай өзгөртүүлөр киргизилген эмес, жана бул кадам чоң этияттык менен гана жасалып, күчтүү кепилдиктердин пайда болушу керек эместей эле. Кэмерон белгилегендей, былтыр милиция кыматкерелеринин колуна түшкөн адамдардын 61%зы пара берүү керектигин билдирип, коррупцияга каршы күрөшүү жаатында укуктардын тебеленишин жана көзөмөлдүн жоктугун ачык айткан. Бул жыйындагы бир катар авторлор ЛГБТ коому жана өзбек ишкерлер сыяктуу аялуу коом