Skip to content

‘Anti-gender’ bill and Kazakhstan’s ‘catch up’ with global conservative backlash

Article by Aigerim Kamidola

July 22, 2021

‘Anti-gender’ bill and Kazakhstan’s ‘catch up’ with global conservative backlash

On April 24th 2020, Mazhilis, the lower chamber of the Parliament of the Republic of Kazakhstan, commenced consideration of the draft Law ‘On Introduction of Amendments and Additions to Some Legislative Acts of the Republic of Kazakhstan on Family and Gender Policy’ (‘Draft Law’).[1] The Draft Law proposed amendments to the Law ‘On State Guarantees on Equal Rights and Equal Opportunities for Men and Women’ dated December 8th 2009 (‘Law’):

 

  1. To change the term “gender equality” to the words “equality on the basis of sex” throughout the entire text of the Law.
  2. To amend the Preamble of the Law (“The current Law regulates public relations in the sphere of ensuring state guarantees on equal rights and equal opportunities for men and women and establishes fundamental principles and norms on creating the conditions for gender equality in all spheres of state and public life”) to read as follows: “The current Law regulates public relations in the sphere of ensuring state guarantees on equal rights and equal opportunities for men and women and establishes fundamental principles and norms on achieving equality on the basis of sex in all spheres of life”.
  3. To repeal paragraph one of Article 1 [on Key concepts used in the Law] (“1) gender is a social aspect of relations between men and women which manifests itself in all spheres of life”).
  4. To amend paragraph two of Article 1 (“2) gender equality is a legal status which guarantees men and women equal rights and equal opportunities and real access to participation in political, economic, social, public and cultural spheres of life irrespective of sex”) to read as follows: “2) equality of the basis of sex is the presence of general and specific rights which establishes opportunities for achievement of equal results by representatives of male and female sex in all spheres of life.”

 

On June 6th 2020, at the second meeting of the working group on the Draft Law, the drafters supported the amendments and further suggested to change the ‘gender equality’ term to ‘equality of men and women’ defining it as ‘the presence of general and specific rights which guarantee achievement of de facto equality of men and women in all spheres of life’.

 

In ‘Reasoning and Approach’ of the Draft Law the drafters claim that the amendments are designed to implement Article 2(a) of the Convention on the Elimination of Discrimination against Women (‘CEDAW’ or ‘Convention’) in line with “the recommendation of gender analysis of legal acts of the Republic of Kazakhstan” which concluded that ‘gender equality is a sociological category, but not a legal and regulatory category’.

 

Yet, the CEDAW Committee itself, stressing that in addition to the prohibition of sex-based discrimination the Convention ‘covers gender-based discrimination’[2], in November 2019 commended Kazakhstan for ‘that gender-based discrimination is prohibited by law in the State party’ by the Law ‘On State Guarantees of Equal Rights and Equal Opportunities for Men and Women’, and specifically recommended to ensure that the Law is ‘effectively implemented’ and complemented with adoption of ’comprehensive anti-discrimination legislation’ which encompasses all internationally recognised prohibited grounds of discrimination including gender.[3]

 

In an interview MP Irina Unzhakova, an initiator of the amendments, stated that there are 50 different genders and that legislators aim at reinstating two sexes: men and women. MPs also highlighted that the legislative novelties are based on ‘international best practices’.

 

The amendments in the Draft Law are extremely concerning as they constitute complete erasure of the concept of ‘gender’ from national legislation and replacement of the term ‘gender equality’ with the essentialist binary – ‘equality on the basis of sex’ or ‘equality of men and women’. Noting that concepts of gender and sex are not interchangable, potential effects of the Draft Law could undermine equality, non-discrimination and enjoyment of rights by everyone, especially women, gender-diverse, gender non-conforming and transgender people living in Kazakhstan.

 

Kazakhstan’s international human rights obligations under Articles 2 of International Covenant on Civil and Political Rights (‘ICCPR’) and International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights (‘ICESCR’), and Article 1 of CEDAW encompass an obligation to ensure equality and non-discrimination where gender is considered as a protected characteristic along with the category of sex.[4] The fact that the amendments contrary to international human rights law are presented to the general public and justified by Kazakhstani legislators as a positive effort to implement its international human rights obligations is a clear distortion. The ‘international best practices’ and claims of countable 50 genders, referred by lawmakers, stem from a right wing rhetoric supported by conservative lobbyist groups targeting so-called ‘gender ideology’ in a number of countries in Europe, Americas and the post-Soviet region and do not constitute widely accepted customary or treaty-based international human rights standards and practice.[5]

 

At the 2019 Nairobi Summit on ICPD25 Kazakhstan made a commitment to ratify the Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence (‘Istanbul Convention’), which paramountly recognises ‘the structural nature of violence against women as gender-based violence’ and provides the most comprehensive legal framework on preventing and combating violence against women to date with definitions of ‘gender’, ‘gender-based violence’, and ‘gender equality’ at its core.[6] Incompatibility of the proposed amendments in the Draft Law with this latest international commitment demonstrates its rather outward oriented nature. On May 12th 2021, at the Ministry of Justice, civil society held a roundtable on the discussion of the implementation of UN recommendations with representatives from the Ministry of Internal Affairs, whom reported of the Government’s intent to withdraw from the commitment to ratify the Istanbul Convention altogether as it allegedly contradicted ‘traditional values’ and imposed an obligation to deliver on LGBTQ+ rights.

 

The initiative to erase ‘gender’ from national legislation is another instance in a series of state-sponsored ‘anti-gender’ activities targeting the rights of women and LGBTQ+ people and stirring a backlash against sexual and reproductive rights in Kazakhstan. It follows repeated attempts of passing a ban on so-called ‘gay propaganda’ in 2015 and 2018, and 2021:[7] providing for prohibition of dissemination of information on ‘non-traditional sexual orientation’ to minors; enactment of restrictions for trans people to exercise their right to legal gender recognition;[8] most recently the failure of Kazakhstani legislators to adopt an early amendment suggested to the new Health Code on the introduction of some sexuality education;[9] and a new law on combating domestic violence, and anti-bullying legislation following the demands of mobilised groups opposing the amendments throughout the 2020-2021 Parliamentary session.[10] Among the reasoning of the latter groups are claims that sexuality education would ‘push children to change their sex’ and allegations that defining the concept of bullying would result in ‘children growing up as gays and lesbians’.

 

In 2021, a joint journalistic investigation by Factcheck.kz and Masa Media has revealed that the groups stirring such backlash in Kazakhstan operate in concert and are also engaged in spreading misinformation on anti-vaccination.[11] It also shows that the groups use non-transparent funding, have transnational ties with Russian counterparts as well as connections with the Government, securing them seats in relevant parliamentary working groups.

 

With Kazakhstani legislators’ introduction of the ‘anti-gender’ Draft Law and rejection of legislation combating domestic violence, bullying, and strengthening sexual and reproductive rights, Kazakhstan thus follows the suit of the decades long global backlash against so-called ‘gender ideology’ catching up with a conservative trend sweeping Central and Eastern Europe, Russia, and the post-Soviet region. While previously legislative and policy changes targeting gender were channelled rather covertly through state institutions, they are now increasingly lobbied and openly advocated by means of organised conservative groups and private actors using the language of rights and public participation. The legislators’ sway towards demands of such groups to the detriment of the state’s obligation under international human rights law is an alarming sign.

 

2020 research conducted by Alma-TQ, a local transgender group, illustrates that 80 per cent of the respondents had faced discrimination or violence on the basis of their gender identity, 70 per cent had faced psychological abuse, and a third of Trans people were subject to physical violence.[12] With lack of protection in law and in practice, the adoption of the Draft Law will mean decreasing space for free expression, exacerbate violence and hate targeting women, gender-diverse, gender non-conforming and transgender people who already face harassment, the threat of violence, and discrimination in access to justice, healthcare, education, and employment on a daily basis.[13]

 

In his latest 2021 report on Gender Theory, the UN Independent Expert on protection against violence and discrimination based on sexual orientation and gender identity (‘SOGI’) Victor Madrigal-Borloz has highlighted that it is a state obligation to recognise that lack of legal recognition of gender and gender identity is an enabling factor of violence, hate, and rights violations on the basis of SOGI and that narratives that imperil rights of women perpetuate discriminatory stereotypes regarding trans and gender diverse people.[14] With this and states bearing responsibility for activities of private actors under international human rights law, the move to hand over the responsibility for the gender backlash and ongoing erosion of women and LGBTQ+ rights to private anti-gender groups coupled with state’s inaction to explicitly recognise those rights in the national legislation do not spare the Kazakhstani Government and legislators from their international obligations to respect, protect, and fulfil the rights.[15]

 

Contrary to the right to participate in public affairs under Article 25 of ICCPR and Article 33 of the Constitution of Kazakhstan, the drafting of the ‘anti-gender’ bill, along with the amendments aimed at strengthening legislation on domestic violence and sexual and reproductive rights being rejected amidst the height of pandemic under the state-wide quarantine with little or no transparency and minimal participation of independent civil society organisations and representatives with relevant expertise.[16] This further demonstrates that the timing is not an accident but rather regarded by the legislators as propitious time to seize an opportunity to evade public scrutiny for the reactionary ‘catch up’ with conservative global backlash thriving in Europe and Russia. With the existing national gender machinery and related mechanisms established in Kazakhstan in 2000s as a part of the donor-driven liberal project complementing economic restructuring, the ‘catch up’ demonstrates socio-political effects of the path-dependent character of neoliberal reform projects in Kazakhstan.[17]

 

Recommendations

In light of the above, the state should:

  • Reject the amendments in the Draft Law on the complete erasure of the concept of ‘gender’ from national legislation and replacement of the term ‘gender equality’ with ‘equality on the basis of sex’ and (or) ‘equality of men and women’. Reinstate and reinforce the concepts of ‘gender’ and ‘gender equality’ throughout the national legislation and in practice;
  • Implement its international human rights obligations on equality and non-discrimination in compliance with provisions of Articles 2 of ICCPR and ICESCR, Article 1 of CEDAW, and recommendations of the respective treaty bodies;
  • Include and consult with independent civil society organisations and activists, with relevant expertise in the field of gender equality, non-discrimination, and sexual and reproductive rights at all stages of further discussions of the Draft Law and related bills;
  • To conduct a wide awareness raising campaign on explanation of concepts of ‘gender’ and ‘gender equality’ across state bodies and wider public with participation of independent civil society organisations and activists, with expertise in the field of gender equality, non-discrimination, and sexual and reproductive rights, and take positive measures to counter the narratives around so-called ‘gender ideology’ used by conservative lobbyist groups to misinform communities and undermine the advancement of gender equality, women’s and LGBTQ+ rights;
  • Accelerate ratification of the Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence with de facto adherence to Convention’s fundamental principles and implementation of its comprehensive legal framework upholding ‘gender equality’ as well as preventing and combating ‘gender based violence’; and
  • Hold accountable state and private actors, including mobilised ‘anti-gender’ groups, for spreading misinformation, use of opaque funding schemes, investigate their ties with transnational networks inciting hate, violence, restriction of human rights, and take positive actions to stop privileged access to decision-making for such opponents of women’s and LGBTQ+ rights.

 

Aigerim Kamidola is an independent consultant in international human rights law, researcher, a Visiting Scholar at the Institute for the Study of Human Rights at Columbia University. Her expertise spans across-the-board grassroots advocacy work at national and international (UN, OSCE, EU) levels, including: monitoring and documenting discrimination and hate crimes against women on the basis sexual orientation and gender identity; engagement with national justice and judicial authorities as well as UN treaty bodies, special procedures and Universal Periodic Review mechanisms (shadow reporting, thematic reporting, national consultations, follow up procedure, individual communications); drafting road maps for the implementation of UN recommendations; conducting thematic grassroots research; analysis of existing legislation and draft bills (including so-called ‘anti-gender’ and ‘gay propaganda’ bills, ‘List of banned jobs for women’); provision of legal support on LBQT* women’s rights, discrimination, freedom of assembly and association cases. Aigerim has academic background in international human rights law and interdisciplinary studies with prior experience in strategic litigation, provision of direct support to human rights defenders, and capacity building in Central Asia and the wider post-Soviet region. Aigerim is a graduate of the Edinburgh Law School and Al-Farabi Kazakh National University. She also holds a joint master’s degree in international human rights policy and practice from the Pedro Arrupe Human Rights Institute, the University of Gothenburg, and the University of Roehampton.

 

Image by Francisco Anzola under (CC).

 

[1] Parliament of the Republic of Kazakhstan, accessible at: http://www.parlam.kz/ru/mazhilis/itreceived

[2] Committee on the Elimination of Discrimination against Women, General recommendation No. 28 on the core obligations of States parties under article 2 of the Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women, CEDAW/C/GC/28, December 2010, https://tbinternet.ohchr.org/_layouts/15/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CEDAW/C/GC/28&Lang=en

[3] Committee on the Elimination of Discrimination against Women, Concluding observations on the fifth periodic report of Kazakhstan, CEDAW/C/KAZ/CO/5, November 2019, https://tbinternet.ohchr.org/_layouts/15/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CEDAW/C/KAZ/CO/5&Lang=en

[4] Committee on the Elimination of Discrimination against Women, General recommendation No. 28 on the core obligations of States parties under article 2 of the Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women, CEDAW/C/GC/28, December 2010, https://tbinternet.ohchr.org/_layouts/15/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CEDAW/C/GC/28&Lang=en

[5] Claire Provost, Tatev Hovhannisyan, ‘Home-grown’ European funding for religious extremism overshadows foreign cash, openDemocracy, June 2021, https://www.opendemocracy.net/en/5050/home-grown-european-funding-for-religious-extremism-overshadows-foreign-cash/?fbclid=IwAR2bGfboYkfHy6j1vO7ZEyddnCAj43T7EOnsOjM6h-YWEAv_CyZtfGi46mo; Claire Provost, Nandini Archer, Revealed: $280m ‘dark money’ spent by US Christian right groups globally, openDemocracy, October 2020, https://www.opendemocracy.net/en/5050/trump-us-christian-spending-global-revealed/

[6] New Bill in the Republic of Kazakhstan on prevention and response to gender-based violence and ratification of Istanbul Convention, November 2020, https://www.nairobisummiticpd.org/region/kazakhstan; Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence, Preamble, May 2011, https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/rms/090000168008482e; Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence, Articles 2 and 3, May 2011 https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/rms/090000168008482e

[7] Law ‘On protection of children from information harming their health and development’, 2015; Ministry of Information and Communication of the Republic of Kazakhstan, the Instruction ‘On Classification of Informational Products’ and ‘Methodology of Defining Informational Products for Children (Not) Harming Their Health and Development’, 2018.

[8] Aisha Zhenishbekova, Kazakhstan: New Rules of Gender Transitioning Make it Difficult to Access Medical Assistance, CABAR.asia, April 2021, https://cabar.asia/en/kazakhstan-new-rules-of-gender-transitioning-make-it-difficult-to-access-medical-assistance

[9] Юна Коростелёва, Сексуально непросвещенные, Vlast.kz, May 2020, https://vlast.kz/obsshestvo/39711-seksualno-neprosvesennye.html

[10] Viktoriya Kim, Kazakhstan’s Domestic Violence Survivors Push for Legal Protections, Human Rights Watch, December 2020, https://www.hrw.org/news/2020/12/22/kazakhstans-domestic-violence-survivors-push-legal-protections; Маншук Асаутай, Проект о противодействии семейному насилию. Чем вызваны споры? Радио Азаттык, January 2021, https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-new-draft-domestic-violence/31062716.html; Амина Чайа, Что такое буллинг и нужен ли Казахстану закон о нем? masa.media, April 2021, https://masa.media/ru/site/bulling-zakon-kazakhstan#mcetoc_1f37eqkff1q

[11] Досье: Кто стоит за лоббированием отмены законов и распространением конспирологии в Казахстане, Factcheck.kz, February 2021, https://factcheck.kz/socium/dose-kto-stoit-za-lobbirovaniem-otmeny-zakonov-i-rasprostraneniem-konspirologii-v-kazaxstane/?fbclid=IwAR2Pc0pBtkn32NU4srS1O59qTst4rcBEWlmF_eE09oz6-ttMTH4Vupqhtug Кто стоит за лоббированием отмены законов и распространением конспирологии в Казахстане, masa.media, February 2021, https://masa.media/ru/site/kto-stoit-za-lobbirovaniem-otmeny-zakonov-i-rasprostraneniem-konspirologii-v-kazakhstane#mcetoc_1ev9f7fab3n

[12] Alma-TQ Initiative Group, Мы живём, пока нас не видят, 2020, https://www.alma-tq.org/biblioteka

[13] Alternative Report on Implementation of the Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women in Kazakhstan to the Fifth Periodic Report by the Kazakhstan, January 2019, https://tbinternet.ohchr.org/_layouts/15/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=INT%2fCEDAW%2fCSS%2fKAZ%2f33738&Lang=en

[14] UN Human Rights Council, Report of the Independent Expert on protection against violence and discrimination based on sexual orientation and gender identity, A/HRC/47/27, June 2021, https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G21/123/16/PDF/G2112316.pdf?OpenElement

[15] Convention on the Elimination of Discrimination against Women, Article 2(e), December 1979, https://www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/cedaw.aspx

[16] Constitution of the Republic of Kazakhstan, Article 33, August 1995, https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1005029

[17] Светлана Шакирова, Женское движение в Центральной Азии: “еще не” или “уже в прошлом?” Гендерные исследования, September 2006, http://d1019822.idhost.kz/site03/politol/8.php; Алтынай Камбекова, “Вызовы феминистской солидарности в Казахстане” in Голоса феминизма в центральной Азии. Сборник эссе, (Almaty: The Rosa-Luxemburg-Stiftung Central Asia, 2020), 75-85.

Topics
Civil Society
Covid-19
Human Rights
LGBTI Rights
Women's Rights
Regions
Former Soviet Union
Central Asia
Kazakhstan
Footnotes
    Related Articles

    Inside the No Kings Movement: A Conversation about Protest in Today’s America

    13/04/26
    Article by Dr Andrew Gawthorpe

    Op-ed | Standing up to the Kremlin: Lessons from Moldova for Defeating Russian Election Interference

    25/03/26
    Article by Prof Stefan Wolff

    Op-ed | AI in Authoritarian States: Why Belarus’s AI Push Is a Human Rights Problem – and What International Actors Must Do

    16/03/26
    Article by Foreign Policy Centre

    Retreating Rights – Kazakhstan: Conclusions and Recommendations

    Article by Adam Hug

    Retreating Rights – Kazakhstan: Conclusions and Recommendations

    As we approach the 30th anniversary of Kazakhstan’s independence this publication finds the country at an important inflection point in its history. The gradual passing of the torch from the First President (Nazarbayev) to President Tokayev, the growing articulation of social concerns in recent years as living standards have been squeezed for many, and the uncertain future that lies ahead for its economy given the global transition away from fossil fuels, all give cause for pause and reflection.

     

    Over the last 30 years Kazakhstan’s ruling elite has delivered substantial economic growth – albeit particularly benefiting itself – and has mostly maintained stability between the country’s different ethnic groups. This has come at the clear cost of almost all political freedoms and many civil liberties. The Government and its supporters still argue that gradual change will enable Kazakhstan to transition to democracy and help ‘evolve’ the political culture in Kazakhstan. The Government’s critics, understandably point to the lack of change at the heart of the country’s political system over the last 30 years, where reforms have helped deliver improvements in the standards of living and the delivery of state services but have not lead to a meaningful transfer in political power from the elite to the citizen. The only political choice in Kazakhstan, such as Tokayev assuming the Presidency, is exercised by those already in power.

     

    While President Tokayev has promised a ‘listening state’ and committed to delivering reforms that would improve freedoms and make the Government more responsive, so far change from what has gone before has been relatively limited. President Tokayev’s approach seems to be an updating of the existing path of modernisation without democratisation or reform within the system that improves state efficiency and outcomes while mostly retaining existing authoritarian power structures.

     

    While the bulk of the population has so far broadly (if sometimes grudgingly) accepted the trade-off between stability and repression, the recent protest movements have highlighted that this cannot necessarily be taken for granted going forwards. The negative outlook for Kazakhstan’s oil and gas wealth, may further exacerbate the existing inequalities within society and frustration at the kleptocratic nature of the current system.[1]

     

    So when examining how to try to achieve real change in Kazakhstan there are two main tracks that local activists are pursuing. As Colleen Wood puts in well in her essay ‘Some believe in incremental reform that is achieved through educating authorities and collaborating with government bodies. This involves close monitoring of abuses and going through proper legal channels to redress them; it involves going through the hoops required to register a political party, to try and run a campaign and to take a seat at the table.

     

    Others prefer more expansive changes – the overhaul of Kazakhstan’s system of government from a superpresidential system to a parliamentary one, for example – to gradual reform. They opt for direct action and street protests over government working groups and committees, pointing to their constitutionally-protected right to peaceful assembly to justify skirting the required procedure for sanctioned protests. This ideological and tactical pluralism may not be ‘efficient,’ but securing the rights of all to participate in politics is central to improving Kazakhstan’s human rights record.’ 

     

    What seems clear is that both approaches together are going to be needed in order to drive more fundamental change in Kazakhstan, both in terms of outcomes for citizens and in the nature of the system. Both sets of activists will need both increased local mobilisation and international support to help drive specific changes to make each path more navigable.

     

    President Tokayev’s June 2021 Decree ‘On further human rights measures in Kazakhstan’ and the upcoming human rights action plan provide a helpful framework through which to assess the Government’s willingness to change its current course in response to input from local and international partners.[2] Tokayev has committed the Government to take further steps to address:

    • ‘The mechanisms of interaction with the UN treaty bodies and special procedures of the UN Human Rights Council;
    • Ensuring the rights of victims of human trafficking;
    • Human rights of citizens with disabilities;
    • The elimination of discrimination against women;
    • The right to freedom of association;
    • The right to freedom of expression;
    • The human right to life and public order;
    • Increasing the efficiency of interaction with non-governmental organisations; and
    • Human rights in criminal justice and enforcement, and prevention of torture and ill-treatment.’[3]

     

    These are important topics but given past performance there is an understandable degree of skepticism that this will amount to substantive change in the more controversial aspects of this agenda. This publication has highlighted a number of key ways in which the Government of Kazakhstan could prove its sceptics wrong if it so chooses.

     

    For example if the Government is genuine about wanting to build a partnership model with local civil society and to ‘increase the efficiency of its interactions’ with them it has to stop targeting NGOs with punitive tax inspections and it should reduce the deliberately burdensome reporting requirements created in 2015-16 designed to put pressure on such organisations. Their staff need to be protected from threats and harassment, with President Tokayev taking responsibility for the actions of his different ministries and agencies rather than allowing them to conflict with each other.

     

    The decision to allow independent candidates for local Akims is an important step forwards, though the pre-qualification restrictions are a cause of concern. Ultimately, however, even gradual change within the system will require improving ‘freedom of association’ by making it easier for political parties to register than the current requirements for 20,000 members and a 1,000 member initiating conference and a similar number of signatories. Aina Shormanbayeva and Amangeldy Shormanbayev suggest that a more suitable number for registration would be 200. Even more than the law on paper there needs to be a clear political signal from President Tokayev that those who participate in the founding of a political party will not be targeted for reprisals, enabling those currently unregistered or nascent political parties to become registered and stand at future elections. At present there is no indication that those in power wish to substantively alter the nature of Kazakhstan’s party system to allow genuine competition at any level of power. Therefore the direct elections taking place at a local level will struggle to deliver the gradual evolution of the political culture currently being claimed for them if all the positions are taken by those from within or affiliated with the existing power structures.

     

    The situation with currently banned political parties is somewhat more complex, given that international best practice around sources of party funding generally prohibit money coming from abroad and place criteria around its provenance. However, what is clear is that peaceful activists seeking change to the political system are being targeted and harassed by the Government simply for membership of organisations that it has deemed extremist (on the basis of the link to Mukhtar Ablyazov) without any evidence that these activists wish to overthrow the Government by violent means, which been shared with the international community. The Government should reform its use of powers under Article 405 and Article 174 of the Criminal Code to stop targeting individual protestors or those liking posts about these banned groups (the QDT/DVK and Koshe) on social media, protecting both their rights to freedom of association and expression.[4]

     

    Since the passage of reforms to the law on peaceful assembly passed in May 2020 the impact on improving freedom of assembly has been limited, though there have been some improvements such as the Women’s March being able to be held legally for the first time in 2021. Given that under the revised law both citizens and groups of citizens can give notice of a protest it seems unclear as to why there is a prohibition added to make it harder for unregistered parties and groups to exercise their right to free assembly given that they are a ‘group of adult citizens’.[5] The repeated harassment of activists from unregistered groups such as Oyan, Qazaqstan and the Democratic Party undermines President Tokayev’s promises for reform in the area of freedom of assembly and freedom of expression.

     

    While the case for deeper reform of the laws on peaceful assemblies remains urgent, even within the framework of the current law there is more that could be done to create a clear guidance with list of duties that local authorities should fulfil to proactively enable peaceful protest rather than simply providing a list of demands for protestors. Both the Government of Kazakhstan and the international community should record the number of protests that have ended up being legally sanctioned. Making further improvements in this area should be a key part of improvements under the human rights action plan to fulfil the ‘right to freedom of association’ and the ‘right to freedom of expression’.

     

    As Tatiana Chernobil writes in her essay ‘kettling’ is a police tactic designed for use in extreme circumstances where protests risk spiralling out of control into violence rather than as a routine policing procedure for peaceful protests. Its widespread use should be curtailed to ensure the application of ‘human rights in criminal justice and enforcement’. It should not be seen as a softer alternative to arrests and the use of administrative sentences against protestors, because peaceful protestors need to be able to freely exercise their rights to free assembly under both the Constitution and International Human Rights law without fear of either kettling or arrest.

     

    One of the most insidious aspects of the Government of Kazakhstan’s efforts to clamp down on independent activism has been the growing use of ‘freedom restrictions’ as part of sentences or instead of custodial sentences that prevent activists from continuing their work criticising the Government. Even when activists have been released from dubious sentences after international pressure, the restriction on their blogging, political social or union activism often remains. It is a mechanism that keeps campaigners on a tight leash, casting a chilling effect across civil society whilst limiting much of the international outcry that accompanies imprisoning political, social and labour activists. The current approach clearly breaches ‘the right to freedom of association’, ‘the right to freedom of expression’ and ‘human rights in criminal justice and enforcement’. There are numerous examples listed in the introduction and individual essays of existing restrictions that should be removed from activists including Max Bokayev, Alnur Ilyashev, Asya Tulesova, Larisa Kharkova, Amin Eleusinov and Erlan Baltabay.

     

    Similarly in the realm of ‘freedom of expression’ the human rights action plan should look at reforming Kazakhstan’s laws on the ‘Public insult and other infringement on honour and dignity’ of politicians and other public figures. These restrictions, which carry potential prison terms of up to three years in jail for ‘insults’ spread online, are widely used to restrict political criticism.[6] Galiya Azhenova’s essay shows how the reforms to transfer defamation legislation from the Criminal to the Administrative code has led to local police issuing lots of administrative violations against journalists, showing the need for better training and oversight in the short term and the need for further reform to make defamation a civil matter. The targeting of journalist by police when going about their work also needs to be addressed.

     

    Ongoing restrictions on independent trade unions, as outlined in Mihra Rittmann’s essay, need to be lifted including the current suspension the Industrial Trade Union of Fuel and Energy Workers, and independent confederations need to be able to register and operate without interference. These restrictions and those on the right to strike, including Article 402 of the Criminal Code noted by Rittmann, are in breach of the ‘right to freedom of association’ as well as the right to organise and should be replaced with measures that ensures that peaceful industrial action is recognised as being a legal right, in line with ILO conventions and the conclusions adopted repeatedly by the ILO Committee on the Application of Standards.

     

    In order to fulfil the President’s stated objectives on the ‘the elimination of discrimination against women’ it will be important to make progress on the stalled legislative efforts to create a new law on domestic violence and to improve the response of law enforcement and local authorities in addressing it. Steps should also be taken to move forward with legislative action on sexual harassment that has also stalled. The current efforts to remove the concept of gender equality from Kazakhstan’s legislation, as set out in Aigerim Kamidola’s essay, risks emboldening forces in the country’s politics that may undermine both women’s and LGBTQ+ rights and lead to an increase in hate crime. Making this change is also likely to breach its international obligations under Articles 2 of ICCPR and ICESCR and Article 1 of CEDAW. As Kamidola argues in her essay accelerating the ratification and implementation of the Council of Europe (Istanbul) Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence would be an important step that would not only assist Kazakhstan’s efforts towards the ‘the elimination of discrimination against women’, but also on ‘ensuring the rights of victims of human trafficking’.

     

    The themes addressed by Anna Gussarova’s essay around human rights in Kazakhstan’s digital space cut across a number of themes within the President’s Decree and perhaps should be addressed as a specific action area within the human rights action plan. She makes a number of important arguments about improving legislation (such as a functioning privacy law), building state capacity (such as strengthening the Information Security Committee of the Ministry of Digital Development, Innovation and Aerospace Industry to become a more powerful Data Protection Agency to act as the guardian of Kazakhstan’s digital rights) and increasing the transparency with which it operates in the digital space. She rightly warns of adopting surveillance technology and tactics from Kazakhstan’s Chinese and Russian neighbours but instead urges it strengthen collaboration with EU Member States, US and UK agencies responsible for data protection. She recommends that Kazakhstan should develop regulations on data protection and management along the lines of the EU’s GDPR system.

     

    Beyond the framework of the President’s Human Rights Decree there is a lot more work to be done to fulfil his pledge to make Kazakhstan a ‘listening state’. There is scope for the reforms to local government by the direct election of local Akims, that are starting this month at a village level and then expanding up to higher tiers of local Government in future years, to significantly improve governance standards and local accountability. However, this will only happen if there is genuine electoral competition with true independents allowed to stand and (following on from any changes to registration suggested above) new parties able to compete. Without this, more open political environment the shift to direct election would simply replace a system where local officials are accountable to the central state rather than local people through the means of appointment and replace it with officials owing their position to higher-ups with Nur-Otan or other pro-Government parties. At a national level, as already noted, there is a long-way to go until political pluralism is realistic prospect but there should still be scope within the current system to further strengthen the role of the Mazhils and official oversight bodies such as the Office of the Human Rights Ombudsman to make more limited improvements. The essay by Aina Shormanbayeva and Amangeldy Shormanbayev of the International Legal Initiative Foundation sets out a more expansive vision of possible structural reform through creating smaller local regions and transferring significant powers from the President to Parliament. They believe these proposals should be incorporated in a widespread reform of the constitution.

     

    When examining potential tools available to those in the international community wishing to exert influence to improve Kazakhstan’s performance on human rights there needs to be a recognition of both the opportunities and limitations at present. Kazakhstan’s position as an upper middle income country, therefore not a significant recipient of international aid (ODA), and with a well-developed multi-vector foreign and economic policy gives its leaders significant room for manoeuvre.[7] It has already had a new Enhanced Partnership and Cooperation Agreement enter into force with its largest trading partner-the EU- ahead of its regional neighbours.[8]

     

    This is not however to imply that Kazakhstan in impervious to international influence or pressure on human rights. Its leadership, and particularly a number of younger generation officials and leaders, care about Kazakhstan’s reputation, something it has worked hard to promote itself internationally as a good partner and modern country. There is an ongoing desire from Kazakhstan to continue to receive foreign investment and support, particularly as the world transitions away from fossil fuels. It also remains extremely keen to balance out its relations with Russia and China, given concerns about encroachment and influence both historic and current. However, it is far from clear that these considerations could yet outweigh the desire to maintain the political and economic status quo, particularly amongst the upper echelons of the state and the security apparatus.

     

    Nevertheless, as shown throughout this publication, interventions by Western Governments and pressure from international human rights groups in support of local campaigns can make a difference in particular cases of egregious human rights abuse and to free political prisoners. The EU has a structured human rights dialogue with Kazakhstan which has long argued gives it some ability to influence behaviour in a setting behind closed doors, though some activists remain skeptical about the use of the mechanism. It is to be hoped that the UK can seek to replicate a structured human rights dialogue as part of the new bilateral deal it is negotiating to replace the EU EPCA.[9]

     

    Kazakhstan remains keen to receive international technical assistance to help it modernise the state and its delivery of public services to achieve reform within the current system, with a more limited impact on the core nature of political power. Kazakhstan also currently receives significant lending from International Financial Institutions with the World Bank’s $4.15 billion for 13 projects and Regional Development Banks such as the EBRD whose current portfolio totals €2.43bn.[10] Again this mixture of finance and technical expertise can help improve specific outcomes and provide a small degree of leverage if the international community chose to use it in that way but these figures need to be set in the context of the $62 billion reserves in Kazakhstan’s National Oil Fund.[11]

     

    As set out in the previous ‘Retreating Rights’ publications on Kyrgyzstan and Tajikistan, the gradual progress of global anti-corruption measures (such as the UK’s Unexplained Wealth Orders) and both corruption and human rights focused ‘Magnitsky’ sanctions provides opportunities for Western countries to hold the elites to authoritarian and kleptocratic states to account. At present Magnitsky sanctions have not been deployed by the US, EU or UK in relation to Kazakhstan. For both practical and diplomatic reasons the UK National Crime Agency may be reticent, in the wake of the failure of its case against Dariga Nazarbayeva, to take on new Unexplained Wealth Order cases that relate to Kazakhstan, but it is important to ensure it is given the support to move forward with future cases where it believes the evidence warrants further action.

     

    A further measure the UK and other countries are currently debating is reform of so-called ‘golden visas’ for investors. At present there are at least 205 Kazakhstani holders of these investor visas but less than one million pounds of FDI was coming in to the UK from Kazakhstan in the last recorded year (2019) which suggests that the UK is being used predominantly to store personal wealth in the luxury property market rather than as a wider opportunity for economically productive investment.[12] The UK delivering on its long-overdue commitments to produce a beneficial ownership register for property and reforms to the reporting requirements of its overseas territory tax havens would also help increase transparency about the extent of the wealth accrued by Kazakhstan’s ruling elite.

     

    So this publication finds that Kazakhstan is passing through a period of transition with its present and future looking somewhat more unsettled than its recent past. The extent of Kazakhstan’s human rights challenges are substantial, particularly as they relate to anything that could upset the existing political and economic order that the countries’ ruling elite benefit from so substantially. President Tokayev’s stated commitments to create a ‘listening state’, his recent human rights decree and wider promises of reform give benchmarks against which performance can be measured. It will be hugely important to support local civil society in holding him to these commitments, supported by a mix of international pressure (both for systemic change and on specific abuses) and continued technical support, the latter which may still improve outcomes for Kazakhstani citizens even within the current system of modernisation without democratisation. Reforms to transparency and anti-corruption measures in Western jurisdictions can hopefully assist in holding those who have abused the current system to a measure of account.

     

    Recommendations

    Based on the findings of the research in this publication the Government of Kazakhstan should:

    • Stop targeting NGOs with punitive tax inspections and burdensome reporting requirements;
    • Make it easier for parties to register and protect political activists from state harassment;
    • Consider opportunities for constitutional reform that would enhance the powers of Parliament and strengthen checks on executive power;
    • End the use of anti-extremism legislation powers under Article 405 and Article 174 of the Criminal Code to target protestors or those liking or sharing opposition posts on social media;
    • Further reform the law on public assembly to end restrictions on unregistered groups and improve guidance to local authorities;
    • Stop using kettling as a policing tactic for peaceful demonstrations;
    • End the use of ‘freedom restrictions’ in sentencing that prevent activists and bloggers from continuing their work. Remove the current restrictions from activists including Max Bokayev, Alnur Ilyashev, Asya Tulesova, Larisa Kharkova, Amin Eleusinov, and Erlan Baltabay;
    • Stop the continued harassment of independent trade unions and striking workers;
    • Remove laws on insulting the honour and dignity of public officials used to silence criticism;
    • End police harassment of independent journalists and improve how officials treat them
    • Improve data protection and privacy regulation and enforcement;
    • Deliver on commitments to produce new laws on domestic violence and sexual harassment, while retaining protections on the right to gender equality; and
    • Ensure that direct elections for local officials provide opportunities for accountability and pluralism. Consider further local government reforms to increase its connection to citizens.

     

    To the international community:

    • Raise systemic problems and individual cases of abuse both in private and in public; and
    • Examine the use of international mechanisms for tacking corruption and kleptocracy, including improved transparency requirements, reform of ‘golden visas’, Magnitsky sanctions and anti-corruption tools such as Unexplained Wealth Orders where appropriate.

     

    [1] Casey Michel, Nazarbayev and the Rise of the Kleptocrats, October 2016,  https://thediplomat.com/2016/10/nazarbayev-and-the-rise-of-the-kleptocrats/

    [2] President of Kazakhstan, President Tokayev Signs a Decree on Further Measures of the Republic of Kazakhstan in the Field of Human Rights, June 2021, https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-delhi/press/news/details/215657?lang=kk

    [3] Ibid.

    [4] Legislationline, Criminal Code of the Republic of Kazakhstan (2014, amended 2016) (English version), https://www.legislationline.org/documents/section/criminal-codes/country/21/Kazakhstan/show

    [5] Legislationline, On the procedure for organising and holding peaceful assemblies in the Republic of Kazakhstan, May 2020, https://www.legislationline.org/download/id/8924/file/Kazakhstan%20-%20Peaceful%20assemblies%20EN.pdf

    [6] Legislationline, Criminal Code of the Republic of Kazakhstan (2014, amended 2016) (English version), https://www.legislationline.org/documents/section/criminal-codes/country/21/Kazakhstan/show

    [7] For example Kazakhstan no longer receives bilateral allocations from the EU’s Development and Cooperation Instrument (DCI) but does have access to some funding from regional programmes. See EU DG International Partnerships, https://ec.europa.eu/international-partnerships/where-we-work/kazakhstan_en

    [8] EU Commission, DG Trade, https://ec.europa.eu/trade/policy/countries-and-regions/countries/kazakhstan/index_en.htm

    [9] It should be noted that the UK-Uzbekistan PCA contains human rights as a subset of the wider political dialogue but whatever the format there needs to be a specific process for addressing human rights challenges within the relationship.

    [10] EBRD, Kazakhstan data, https://www.ebrd.com/kazakhstan-data.html

    [11] Sam Bhutia, Tracking Kazakhstan’s sovereign wealth funds through the last oil slump, Eurasianet, January 2020, https://eurasianet.org/tracking-kazakhstans-sovereign-wealth-funds-through-the-last-oil-slump

    [12] Department for International Trade, Kazakhstan Investment Factsheet, July 2021,  https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/998607/kazakhstan-trade-and-investment-factsheet-2021-07-07.pdf

    Topics
    Civil Society
    Covid-19
    Democracy and Elections
    Good Governance and Institutional Reform
    Human Rights
    International Relations and Geopolitics
    Regions
    Former Soviet Union
    Central Asia
    Kazakhstan
    Footnotes
      Related Articles

      Op-ed | After the Locals: How Reform and the Greens Could Reshape Foreign Policy

      12/05/26
      Article by Foreign Policy Centre

      Op-ed | International Aid as a Line of Defence: What Happens to Human Security Without Soft Power?

      24/04/26
      Article by Anna Chernova

      Inside the No Kings Movement: A Conversation about Protest in Today’s America

      13/04/26
      Article by Dr Andrew Gawthorpe

      Ensuring the UK’s new conflict framework successfully promotes peace

      Article by Larry Attree, Teresa Dumasy and Julian Egan

      July 15, 2021

      Ensuring the UK’s new conflict framework successfully promotes peace

      Amid the (warranted) controversy over UK aid cuts and the withdrawal from Afghanistan, little attention has been paid to the Government’s quiet development of a new strategic agenda for tackling conflict.[1] This is a big deal: how conflict is handled – whether in Sierra Leone or Kosovo, Afghanistan or Iraq, Libya or Syria – has proven a defining foreign policy issue for all recent UK governments. Nonetheless, until now, the UK has lacked a comprehensive cross-government approach. As international peacebuilding organisations, we believe a new strategic framework will only herald progress if it addresses the issues driving conflict, takes a people-centred approach, successfully manages competing UK priorities, and is backed by consistent, effective political and financial investments in peace.

       

      Addressing Parliament’s Foreign Affairs Committee recently, the Foreign Secretary reaffirmed the Government’s welcome commitment to tackling conflict, and highlighted a range of potential areas in which the UK could add value, from supporting mediation and reintegrating child combatants to promoting accountability. To be effective, whatever form this new ‘strategic agenda’ takes, the UK approach needs to shift the emphasis from reacting to and containing the fallout from conflict to preventing it and placing a ‘greater emphasis on addressing the drivers of conflict’, as promised in the Government’s April Integrated Review of Security, Defence, Development and Foreign Policy.[2] Looking back on two decades of UK engagement in Afghanistan that has cost over £1 billion and claimed the lives of over 450 UK personnel, the pitfalls of engaging in conflict settings without a clear plan for addressing the core issues perpetuating violence, such as economic and political exclusion and state oppression, are plain to see.[3]

       

      The UK also needs to put people, their needs and their agency, at the heart of its strategy. Advancing peace is less about ensuring governments and security forces are strong enough to contain threats than it is about helping people feel safe, ensuring they are free to participate in decision-making, can access services, have a decent standard of living and have recourse against corruption and injustice. The striking images of the female protestors during the revolution in Sudan shows the ability of communities, civil society and protest movements to bring about change when these needs aren’t met. Any international approach whether defence, diplomacy or development which doesn’t support people’s ability to address their own needs will not build lasting peace.

       

      Tackling the complex causes of conflict means partnering with and supporting communities, civil society groups and champions of peace within conflict affected countries. The new framework needs to reflect this in a people-centred approach to designing, implementing, monitoring, evaluating and learning from UK engagement.

       

      The UK also needs to be better at managing competing UK interests. Failing to reconcile its goals of counter-terrorism, defence exports and trade partnerships with the promotion of open societies and conflict prevention can radically undermine UK interests.

       

      Look at assistance to different overseas security forces. The UK’s Defence Command Paper suggests increasing efforts to ‘train and operate alongside allies and partners’ as a contribution to conflict prevention. However, revelations about UK training for SARS officers infamous for extrajudicial killings in Nigeria, and UK support for Malian security forces despite their involvement in abuses, highlight the dilemmas that the UK needs to resolve.[4] Human rights abuses and authoritarianism including by UK allies can drive new rounds of violence and escalate conflict.

       

      The new strategy must ensure that the Government better factors in the long-term impacts of its decisions on peace and rights. This means having clear procedures for prioritising conflict prevention when taking difficult decisions, revisiting these decisions regularly through open-minded policy conversations exploring the full range of perspectives and impacts, and strengthening norms of transparency and accountability.

       

      For the new conflict agenda to succeed, it needs to be backed by strategic financial and political investments in conflict prevention. Research shows there is strong cross-party and public support for this.[5]

       

      Going forward, the UK has an opportunity to use its influence, via the United Nations and elsewhere, to champion peace processes that are much more inclusive of women, young people and other marginalised groups. We know that when women are able to participate in peace processes the resulting agreements are more likely to be implemented and sustained.[6] This political commitment should be shown through robust diplomatic engagement in partnership with others to push back on the malign, cynical and abusive role in conflicts currently played by many states.

       

      Building lasting peace and preventing further conflict takes time – first and foremost on the part of generations of people in conflict affected countries, and also from international partners who support them. It is vital to extend the time horizons of UK investments in peace programmes and people-centred partnerships, and insulate them from political winds and annual budgetary fluctuations. This means restoring spending commitments on aid. At the same time, all aid should, at a minimum not exacerbate conflict, but rather reinforce the conditions for peace, as it can do in places such as Ukraine to ease inter-group tensions, or in Bangladesh, to tackle gender-based violence.[7]

       

      Ultimately, the effectiveness of critically important policies like the UK’s new conflict framework could be better guaranteed if the Government proactively engaged with the UK’s leading experts and practitioners – and civil society from countries affected – when developing and implementing them. Complex problems require collaborative thinking and responses. A strategic framework for conflict that incorporates these essential elements can enhance the effectiveness of UK’s approach to conflict, which is in everyone’s interest.

       

      Larry Attree, Head of Global Policy and Advocacy, Saferworld

      Teresa Dumasy, Director of Research, Advisory and Policy, Conciliation Resources

      Julian Egan, Director of Advocacy and Communications, International Alert

       

      [1] Saferworld, Joint Conciliation Resources, International Alert and Saferworld statement on the impact of UK aid cuts on peacebuilding efforts and our partners around the world, June 2021, https://www.saferworld.org.uk/resources/news-and-analysis/post/965-joint-conciliation-resources-international-alert-and-saferworld-statement-on-the-impact-of-uk-aid-cuts-on-peacebuilding-efforts-and-our-partners-around-the-world

      [2] Cabinet Office, Global Britain in a Competitive Age: the Integrated Review of Security, Defence, Development and Foreign Policy, Gov.uk, March 2021, https://www.gov.uk/government/publications/global-britain-in-a-competitive-age-the-integrated-review-of-security-defence-development-and-foreign-policy

      [3] Julian Borger, British troops were twice as likely to be killed in Afghaninstan as US forces, The Guardian, May 2021, https://www.theguardian.com/world/2021/may/12/british-troops-were-twice-as-likely-to-be-killed-in-afghanistan-as-us-forces

      [4] Emmanuel Akinwotu, UK government ‘needs to come clean’ on funding for Nigerian police, The Guardian, November 2020, https://www.theguardian.com/world/2020/nov/24/labour-end-to-training-funding-nigerian-police-end-sars-protests

      [5] Conciliation Resources, Public support for peacebuilding, September 2017, https://www.c-r.org/resource/public-support-peacebuilding

      [6] Jana Krause, Wener Krause & Piia Branfors, Women’s Participation in Peace Negotiations and the Durability of Peace, International Interactions: Empirical and Theoretical Research in International Relations, Volume 44, Issue 6, August 2018, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03050629.2018.1492386

      [7] Marina Nagai, Synthesis Situational Assessment Report, International Alert, February 2019, https://www.international-alert.org/sites/default/files/Ukraine_Synthesis%20Report_EN_2019.pdf; Saferworld, Doing right by women and girls in Cox’s Bazar: gendering perspectives on social cohesion, July 2021, https://www.saferworld.org.uk/resources/publications/1353-doing-right-by-women-and-girls-in-coxas-bazar-gendering-perspectives-on-social-cohesion

      Topics
      Brexit
      Conflict Resolution and Security
      International Development
      International Relations and Geopolitics
      Regions
      Europe
      United Kingdom
      Footnotes
        Related Articles

        Op-ed | After the Locals: How Reform and the Greens Could Reshape Foreign Policy

        12/05/26
        Article by Foreign Policy Centre

        Op-ed | International Aid as a Line of Defence: What Happens to Human Security Without Soft Power?

        24/04/26
        Article by Anna Chernova

        Op-ed | World Health Day: Reimagining UK Leadership in Global Health

        07/04/26
        Article by Foreign Policy Centre

        UK must thread needle between interests and values in Southeast Asia

        Article by Ben Bland

        July 2, 2021

        UK must thread needle between interests and values in Southeast Asia

        If the British Government’s recently announced “tilt to the Indo-Pacific” is to mature from rhetoric to reality, increased engagement in Southeast Asia will be the key to success.

         

        This diverse region of ten countries and more than 650 million people is rich with opportunities for deeper economic and security cooperation. However, it is burdened by governance challenges and unmet development needs that have multiplied because of the pandemic.

         

        Southeast Asia also lies at the heart of the geopolitical contest of our time – between China, on the one hand, and the US and its allies, on the other.

         

        The Integrated Review of Security, Defence, Development and Foreign Policy, unveiled in March, acknowledged the importance of the region to the wider goal of building a ‘Global Britain’.[1] But it did not reflect the challenges inherent in moving closer to Southeast Asia, where most states are run by authoritarian governments that are wary of intensifying competition between the West and China.

         

        Last week’s trip to the region by Dominic Raab, the Foreign Secretary, highlighted the extent of these challenges and the diplomatic skills that will be required to thread the needle between values and interests in Southeast Asia.

         

        As he left the UK, Raab implemented new sanctions against companies linked to Myanmar’s military junta, which seized power in a coup in February. The UK has taken an admirably principled stance against the coup and the murderous crackdown on the democracy movement that continues to this day.

         

        It’s the sort of approach that chimes with the “New Atlantic Charter” that Prime Minister Johnson and US President Biden signed in early June, promising “to defend the principles, values, and institutions of democracy and open societies”.

         

        But only hours later, the foreign secretary had landed in Hanoi for warm meetings with the leadership of Vietnam, a Communist dictatorship that mercilessly squashes its opposition, albeit with little of the violence seen in Myanmar. Then he was off to Cambodia, ruled by the personalised dictatorship of Hun Sen, before ending his trip in Singapore, where the ruling People’s Action Party has kept a firm grip on power since independence from the UK.

         

        Raab, of course, was not in these countries to preach the values of democracy and free speech. He was pursuing Britain’s interests in broadened economic and diplomatic partnerships. In Singapore and Vietnam, he was pushing Britain’s bid to join the Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership (CPTPP), an 11-country trade agreement that was backed by the Obama administration before Donald Trump pulled the US out. In Phnom Penh, he was seeking Cambodia’s support for the UK to become an official Dialogue Partner of the Association of Southeast Asian Nations (ASEAN), the regional organisation that Cambodia will chair next year.

         

        As a wide range of outside powers court Southeast Asia, from the US and China to Japan, India, Australia and South Korea, the region’s governments are keen to maximise their leverage. The more that foreign governments want, the more that Southeast Asia’s leaders expect in return. Which is why the British Government must play its hand carefully if it is to secure CPTPP membership and become the first new ASEAN Dialogue Partner since 1999, when the organisation initiated a moratorium on new interlocutors.

         

        The increasing talk in London, Washington DC and Canberra of the world dividing into democratic and authoritarian camps will not resonate in Southeast Asia, even in the democracies like Indonesia and the Philippines, which fear Western interference in their systems as much as Chinese.

         

        But the British Government, alongside its US and Australian allies, clearly believes that it cannot rally public support for a potentially costly pushback against China unless it plays the values card.

         

        This is the essential conundrum of deeper engagement in Southeast Asia. It is not unsolvable but it will be difficult to find the right balance between pursing British interests and British values.

         

        The best approach is to engage at a practical level, trying to help Southeast Asian leaders solve the thorny problems they are facing, from the pandemic and climate change to uneven economic growth, while working more quietly with civil society to promote better governance.

         

        Raab has passed the first test of diplomacy in Southeast Asia by turning up, with this being his fifth trip to the region since he was appointed two years ago. Arriving in Phnom Penh, he became the first British Foreign Secretary to visit Cambodia since 1953.

         

        Britain’s renewed engagement in Southeast Asia, including the appointment of a dedicated ambassador to ASEAN in 2019, has been welcomed in the region, with ASEAN endorsing in principle the UK’s bid to become a formal Dialogue Partner.

         

        But there will be many difficult conversations in the years to come, starting with Myanmar.

         

        While the UK has taken a tough line against the junta, Vietnam and Cambodia are among the ASEAN member states that have frustrated the organisation’s efforts to pressure Myanmar’s generals to stop the violence and seek talks with the ousted elected government.

         

        Calling these nations out or pressuring them to do more about Myanmar would likely undermine Vietnam’s backing for Britain’s membership of the CPTPP and Cambodia’s support for Britain’s Dialogue Partner status. Even Myanmar’s generals, who control the machinery of government, could block the latter should they wish, under ASEAN’s consensus-based decision-making process.

         

        The Integrated Review pitches the tilt to the Indo-Pacific as being in support of “shared prosperity and regional stability”.[2] The reality, when it comes to Southeast Asia, is that there are many risks ahead, as well as opportunities.

         

        Image by Number 10 under (CC).

         

        [1] HM Government, Global Britain in a competitive age, The Integrated Review of Security, Defence, Development and Foreign Policy, March 2021, https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/975077/Global_Britain_in_a_Competitive_Age-_the_Integrated_Review_of_Security__Defence__Development_and_Foreign_Policy.pdf

        [2] Ibid.

        Topics
        Brexit
        International Relations and Geopolitics
        Regions
        Asia
        South East Asia
        Europe
        United Kingdom
        Footnotes
          Related Articles

          Op-ed | After the Locals: How Reform and the Greens Could Reshape Foreign Policy

          12/05/26
          Article by Foreign Policy Centre

          Op-ed | International Aid as a Line of Defence: What Happens to Human Security Without Soft Power?

          24/04/26
          Article by Anna Chernova

          Op-ed | World Health Day: Reimagining UK Leadership in Global Health

          07/04/26
          Article by Foreign Policy Centre

          Retreating Rights – Кыскача мазмун

          Article by Adam Hug

          June 30, 2021

          Retreating Rights – Кыскача мазмун

          Акыркы 15 жылда Кыргызстан учурдагы президентин үчүнчү жолу кетирип, тез жана ыраатсыз өзгөрүулөрдү башынан кечирип жаткан кези. Жыйында бул көйгөйдүн тамырлары канчалык терең кеткени чагылдырылат. Бул басылышта Кыргызстандагы укук институттарынын башкы кемчиликтери катары паракорчулук менен жазасыздык изилденип, Борбордук Азиядагы башка өлкөлөрдүн маселелерине салыштырмалуу Кыргызстандагы көйгөйлөргө көңүл бурулбай же кичирейтилип ачык айтылбагандыгы көрүнүүдө. Бирок, Ковид-19 пандемиясы бул маселелерди даана ачык айкын көрсөттү.

           

          Бул чыгарылыш 2020-жылдын октябрь айындагы орун алган окуялардын жыйынтыгында бошонуп чыккан жаңы президент Садыр Жапаровдун пайда болгонун жана анын Кыргызстандын келечегине тийгизер таасирин түшүндүрүүгө аракет кылат.  Инстинктивдүү антиэлитардык популист, таасирдүү жеке өмүр баянга ээ болгон жана өткөн мезгилде экономикалык улутчулдукка шектелген Жапаров бийликти тез арада өз колуна алуу иш аракетин жасап, ал кадамы көп талаш-тартышты туудурган Конституциялык реформанын жүргүзүлүшүндө байкалат.

           

          Либералдуу ой-жүгүрткөн жарандык коом акыркы он жылда оор абалга дуушар болду. Ага мисал катары улутчулдуктуктун өсүшүн жана тез алмашкан бийлик жетекчилери жарандык коомго болушунча таасирин тийгизип аларга болгон басымдын көбөйүшүн айта алабыз. Мунун айынан жана өкмөттүн куралына айланган ЛГБТ коомунун жана аялдардын укутарынын коргогону учун коом тарабынан жарандык активисттерге болгон жек көрүү сезими пайда болду.

           

          Азыркы кырдаалды баалоо максатында төмөнкү басылыш Кыргызстандагы донордук демилгелердин үстүнөн тармактык жана түп тамырынан ойлоп чыгууну сунуштап, жардам берүүнүн жаңы жолдорун ойлоп табууга өбөлгө түзүүдө. Мындай жолдорго жергиликтүү маселелерге ийкемдүүрөөк мамиле кылуу керектигин, жаңы идеялар менен уюмдарды колдоо мүмкүнчүлүктөрүн,  башкарууга, ачык-айкындыкка жана отчеттуулукка  жаңыланган көз-карашты  камтысак болот.

           

          Паракорчулукка белчеден көмүлгөн “элитанын” өкүлдөрү тапкан байлыктарын чет жака жашыруу аракеттерине, ошондой эле Кыргызстанда акыйкатты орнотуу кыйын болгон учурларда, мисалы Азимжан Аскаровдун кайгылуу окуяга жооп катары Магнитский санкциялары жана глобалдык коррупцияга каршы чаралар көрүлүшү мүмкүн. Адам укуктарынын сакталышынын башкы көрсөткүчтөрүн канааттандыруу үчүн потенциалдуу соода-сатыктын, жардамдын жана инвестицияны тартып келуу шарттарын жакшыртууга мүмкүнчүлүктөр бар. Бул эмгек Кыргызстандын Конституциясынын жаңы мыйзам долбооруна киргизиле турган өзгөртүүлөрдүн багытын сунуштап, социалдык тармактарда ишин алып барган компанияларды, куугунтукка кабылган активисттер менен журналисттерди коргоо максатында активдуу иш-аракеттерге чакырмакчы.

           

          Эл-аралык коомчулук Кыргызстанда болгон маселелердин масштабы туралуу иллюзиялык ойдо болбоого тийиш. Ал укук жана эркиндик жолунан артка кайтуу процессин ыкчам түрдө алдын алып, Кыргызстандагы системалык көйгөйлөрдү чечүү үчүн көмөк көрсөтүүнүн жаңы жолдорун табуу зарыл.

           

          Кыргызстандын өкмөтүнө, эл-аралык институттарга жана батыш донорлорго берилүүчү кеңештер:

          • Жазасыздык, жек көрүү жана коррупция маселелерине олуттуу көңүл буруу;
          • Кыргызстанда эл-аралык донорлордун тарабынан каржыланып жаткан долбоорлор системалык түрдө текшерилип турушу керек. Мындай долбоорлорго бюджеттик колдоо, консультация кызматтарын колдонуу жана бейөкмөт уюмдар менен иш алпаруулар кирет. Алардын текшерилиши фактылар менен ар тараптуу катышуунун негизинде жүргүзүлүп, долбоорлордун максаттарына жана алардын ишке ашырылгандыгына көңүл бурулуусу зарыл.
          • Өнөктөштөрдү жергиликтүү баалуулуктар менен тааныштырып, аларга көнүп кетүү үчүн мейкиндик жана керектүү каражаттары менен камсыздап, жаңычыл ой жүгүртүүгө жана жаңы добуштарга болгон мүмкүнчүлүктөрүнүн кеңейтүү жолдорун табуу;
          • Жапаровдун өкмөтүнө Адам Укуктар боюнча жаңы Улуттук Иштер Планын иштеп чыгууга талап коюу;
          • Европа биримдиги менен Улуу Британиянын ортосундагы туюкка кептелип калган өнөктөштүк макулдаштыктарды жөнгө салуу максатында башкаруу жана адам укуктары жаатындагы шарттарды жогорулатуу; карыз жүгүн жеңилдетүү; мамлекеттик жардамды жакшыртуу менен жаңы инвестицияларды тартып келүү;
          • Кыргызстанда Магнитский санкцияларын жана башка коррупцияга каршы механизмдерин кененирээк колдонуу;
          • Социалдык тармактарда кыргыз тилин жайылтуу жана чыгымдарды төлөө механизмдерин бекемдөө;
          • Жаңы Конституциянын мыйзам долбооруна бейөкмөт уюмдарды, профсоюздарды, сөз эркиндигин жана азчылыктардын укуктарын коргоого багытталган өзгөртүүлөрдүн киргизилишине басым жасоо; Башкы прокурордун ыйгарым укуктарын кеңейтилишинен баш тартуу;
          • Жарандык консультациялар үчүн жаңы механизмдерди изилдеп чыгуу,   Кыргызстандагы жергиликтүү практикасынан жана башка өнүгүп жаткан өлкөлөрдөгү консультативдик мекемелеринен үйрөнүү, жана жарандык чогулуштарды колдонуу.
          Topics
          Civil Society
          Covid-19
          Democracy and Elections
          Good Governance and Institutional Reform
          Human Rights
          International Development
          International Relations and Geopolitics
          Regions
          Former Soviet Union
          Central Asia
          Kyrgyzstan
          Footnotes
          1. Image by Sludge G under (CC).
          Related Articles

          Op-ed | After the Locals: How Reform and the Greens Could Reshape Foreign Policy

          12/05/26
          Article by Foreign Policy Centre

          Op-ed | International Aid as a Line of Defence: What Happens to Human Security Without Soft Power?

          24/04/26
          Article by Anna Chernova

          Inside the No Kings Movement: A Conversation about Protest in Today’s America

          13/04/26
          Article by Dr Andrew Gawthorpe

          Кыргызстанда адам укуктарына жасалган басымды изилдөө 

          Article by Adam Hug

          Кыргызстанда адам укуктарына жасалган басымды изилдөө 

          Бул “Күчү жоголуп бараткан укуктар” аттуу басылманы Кыргызстандагы тез жана башаламан болуп жаткан өзгөрүүлөрдүн убагын жыйынтыктоо аракети десе болот. Кыргызстан учурдагы абалга кандайча келип калганы, ага жараша келечекте жасалчу иш аракеттер тууралуу сөз болмокчу.[1]  Учурда мамлекеттин болгон акыбалынын түпкү себептери көп жылдар мурун пайда болуп, жадагалса Кыргызстанда ошол убакыттын ичинде пайда болгон көптөгөн инститтуттар андан кийин түптөлгөн. Ушул сыяктуу структуралык маселелердин деталдуу анализи киришүүнүн экинчи бөлүгүндө жана бул жыйынга кирген макалаларда камтылган.

           

          Бул долбоорду биринчи жолу 2019-жылдын күз айында кабыл алган маалда, бир канча убакыттан бери бүтүндөй өлкөнү улутчулдук менен коррупция кара булуттай каптап калган эле (буга чейин деле алар ар башка тармактарда болуп келген). Бирок, COVID-19 пандемиясына көрүлгөн начар даярдык менен саткынчы өкмөткө болгон элдин нааразычылыгы акыркы 15 жылдын ичинде үчүнчү төңкөрүшкө алып келди. Борбордук Азиянын башка коңшу мамлекеттерине салыштырмалуу, Кыргызстандагы демократия башкаруу жана адам укуктары жаатында болгон терең жана тамырлап кетип бараткан кээ бир көйгөйлөрдү жаап жашырат. Бийликтин ичиндеги кайнап жаткан атаандаштык жана паракорчулук боюнча болгон коркунучтар мурунку эки башаламандыкка алып келген: 2017-жылдагы чуулгандуу шайлоо жана 2019-жылдын август айындагы орун алган Кой-Таш окуясынан кийинки мурдагы президент Алмазбек Атамбаевдин камакка алынышы тууралуу кеп болмокчу. Кыргызстандын түштүгүндө жашаган өзбек элинин этникалык азчылыгына карата өлкөдөгү зомбулук коомчулук арасында маселени жаратууда. Бул этникалык азчылыгына карата дискриминация уланып жатканы анык, анткени алардын тил жана жеке менчик мүлк укуктары тебеленип, канааттандыраарлык дэңгээлде каралган эмес. Саясий куугунтукка кабылган Азимжан Аскаровдун 2020-жылдагы азаптуу өлүмү ошол кайгылуу көрүнүштүн үзүрү болуп, коомчулук арасындагы чыңалууну көрсөтүп турат.

           

          Акыркы он жылдын ичинде, өзгөчө акыркы 2-3 жылда жарандык коомдун активисттери бюрократиялык басымдын, атайын кызматтардын аңдуусу жана улутчулдук мамиленин айынан дуушар болгон көйгөлөрдүн саны артып жатканы боюнча чуу көтөргөнү аракет жасашкан. Тилекке каршы, кедейлик менен өнүгүүнүн башка көрсөткүчтөрүнүн дэңгээли төмөн болуп турганына карабастан, бул маселелер көп учурларда кичирейтилип көрсөтулгөн, себеби жарандык эркиндик менен адам укукатар жаатында Кыргызстанды Боробордук Азия аймагында ийгиликке жетишкен мамлекет катары көрсөтүү кызыкчылыгы орун алган. 2020-жылдын июнь айында эле Европа Биримдиги сыяктуу эл аралык өнөктөштөр “адам укуктары жаатындагы жалпы кырдаалды туруктуу деп белгилеп, региондогу алдыңкы позицияда экенин айтышты. Өкмөт өзүнүн күн тартибинде адам укуктары боюнча маселелерин белгилеп, бул багытта керектүү болгон документтерди кабыл алган, мисал катары 2019-2021 жылдардын Адам укуктар жаатындагы иш-чаралардын Улуттук Планы”.[2] Көбөйүп бараткан көйгөйлөр көптөн бери көңүлгө алынбагандыктан, орчундуу жана терең өзгөрүүлөрдү токтотуу өтө кеч болуп калган. Кыргызстандагы саясий тынчтыктын казаны бир нече жылдын ичинде акырындап кайнап отуруп, акырында 2020-жылдын аягында элдин чыдамы түгөнүп, көтөрүлүш менен аяктады. Натыйжада, бул окуя Кыргызстандагы саясий тынчтыкты камсыздай турган олуттуу көйгөйлөр жана чечүүгө кеч болуп калган маселелерди ортого чыгарды. Бул басылма жогоруда белгиленген суроолорго жообун табууга аракет кылганын кошумчалай кетебиз.

           

          Биз учурдагы кырдаалга кантип келдик: Кыргызстандын кыскача тарыхы

          Бүгүнкү күндө Кыргызстанга таандык болгон жерлери мурун бир катар өрөөндүн жашоочуларына жана Энесай Кыргыз Каганаты (учурдагы кыргыз элинин ата-бабалары тарабынан негизделген деген божомолдор жок эмес) үчүн дагы мекен болуп келген. Бирок мындай көрүнүш бул жерлерди башка өрөөндүн элдери тартып алган убакытка чейин гана болгон, тартып алгандарды айтканда биринчи кезекте XIII-кылымдагы Монгол империясы эскерилмекчи.[3] Кыргыз каганатынын түптөлүү заманын (IX кылым) улуттук тарыхы  Кыргызстанда улуттук иденттүүлүк катары кеңири колдонулуп келген, дүйнөдө эң узун поэма катары таанылган “Манас” эпосундагы сүрөттөлгөн окуялары менен негизделет.[4] Ал заманда кыргыз эли учурдагы Кыргызстандын жери менен чектеш аймактарда көбүнчө көчмөн жашоо таризинде жашап, Кытай эли менен Кыргызстандын түштүгүндө жайгашкан Тимурид сыяктуу отурукташып калган империялар менен иш жүргүзүшчү. Кыргыз элинин Орусия менен, тагырак айтканда Улуу Екатерина менен биринчи жолугушуусу 1775-жылы болуп өткөн. Мындан туура 100 жылдан кийин (1876) кыргыз уруулары Орус империясынын курамына толугу менен кирген. Ал эми 1924-жылы Орусиянын Советтик Социалисттик Республикаларынын курамында Советтер Кара-Кыргыз автономиялык облусун негиздешкен. Кийин, 1936-жылы ал Советтер Союзунун курамына толугу менен кирип, Кыргыз Советтик Социалисттик Республикасына айланган. Советтер Союзунун кыйрашына жакын Коммунисттик партиядагы алда канча беделдүү ишмерлердин арасындагы мамилелер туюкка кептелгенине байланыштуу, Кыргыз Илимдер Академиясынын Президенти Аскар Акаев өлкөнүн Президент кызматына келген. Экономикалык жана саясий либерализация жолунда Борбордук Азиядагы кесиптештерине салыштырмалуу ишин ийгиликтүү жүргүзгөн Аскар Акаев жаңы түптөлгөн Кыргыз Республикасын 2005-жылга чейин башкарат. Борбордук Азиянын советтик дооордон кийинки башкармалыктагы кесиптештерине салыштырмалуу Акаевдин авторитардык амбициялары төмөнурөөк болгонуна карабастан, ал башкарып турган учурда коррупциянын дэңгээли тайбай өсүп жатты.

           

          2005 – 2020-жылдардагы кырдаал

          Мандат боюнча башкаруунун үчүнчү мөөнөтү 2005-жылы бүтөөрүнө байланыштуу кызматын бошотоору тууралуу сөз бергенине карабастан, Акаев башкарыла турган бийликти өз балдарынын бирине берээри же жаңыдан жогорку кызматка ат салышууга тоскоол болгон мөөнөт чектөөлөрдү бузаары жөнүндө ушак-кептер таркап кеткен. Акаевдин башкаруусуна болгон нааразылык өлкө боюнча күчөп, 2005-жылдын февраль айында өтө турчу парламенттик шайлоодо фальсификация коркунучу артып, чыңалуунун туу чокусу Акаевдин мамлекеттен качып кетүүсү (кийин Москвада академиялык карьерасын улантып кеткен) болду. Тарыхта бул окуя “Жоогазын революциясы” деп аталып калган.[5]

           

          Нааразылык кыймылынын башчысы, мурдагы премьер-министр Курманбек Бакиев бир эле убакта убактылуу премьер-министр жана президенттин милдетин аткаруучу кызматтарын ээлеп калып, Акаевди алып тушкөндөн кийинки 2005-жылкы шайлоодо ал жеңип чыккан. Бул жыйындагы бир нече авторлор белгилегендей, Бакиев мурунку ажодой эле, реформаларды убадалаганы менен, кийин өзү коррупцияга белчесинен батып кеткен. Энергетикалык каатчылыктын пайда болушу менен (электрокубаттуулугунун веердик өчүрүлүшү менен өсүп жаткан чыгымдар) Бакиевтин коррупциялык аракеттерине каршылык көрсөткөндөр нааразылык акциялары менен башаламандык иштерин жүзөгө ашырууга бышып жетилип, өкмөттүн маанилүү имараттар менен Ак үй басып алынды. 2010-жылдын апрелинде Бакиевтин кетишине чеийн орун алган олуттуу окуялар 65 адамдын өлүмү менен аяктады.

           

          Бирок, буга карабастан Бакиевдин тарапташтары өлкөнүн түштүгүндө мобилизация иштерин улантып, натыйжасында башаламандыктар башталып, чыңалуунун жогорку чекити Оштогу 2010-жылдын июнь айындагы каргашалуу окуялары менен коштолгон. Негизинен бул окуяда этникалык өзбектер Бакиевге каршы чыккандарды колдогону айтылып келет, а бирок жаңжалдын түпкү себеби тууралуу маалымат кийинки бөлүктө сөз болмокчу. Бакиев өз тууган-уруктары жана тегеректеги жакындары менен биргеликте Белорусияда башкалка издеп, тапканы белгилүү. Ошондой эле мурунку премьер-министр Данияр Усеновдун өз аты-жөнүн өзгөртүп, учурда Белоруссия улуттук биотехнологиялык корпорациянын жетекчиси болуп алганы көз жаздымда кала албайт. Ал эми Курманбек Бакиевдин уулу, Максим Бакиев башкалканы Улуу Британиядан тапкан.[6] 2005-жылы Бакиев менен бир даражада болгон Роза Отунбаева 2010-жылдын июль айында Референдумда Конституция кабыл алынгандан кийин кыска-мөөнөттүк президенттик кызматка аттанган. Жаңы кабыл алынган Конституцияга ылайык мурун Президентке таандык болгон ыйгарым укуктары толугу менен Парламентке (Жогорку Кеңешке же Жогорку Сотко) өткөрүлгөн.

           

          2011-жылдын декабрь айында президенттик кызматты аткарган Роза Отунбаеванын ордуна премьер-министр Алмазбек Атамбаев келген. Кайра эле, бул жыйындын бир катар авторлору белгилегендей, реформалар жасалат деген убадалар менен келип, коррупционер жана башкарууга эпсиз деген аттарга конуп кеткен. Кандай болсо да, постсоветтик Кыргызстандын тарыхында өз кызматында толук мөөнөтүн иштеп кеткен жалгыз президент болуп келет. Атамбаев элди дурбөтпөстөн кызматын өз каалосу менен тарапташына тынч өткөрүп бере алды. 2017-жылы Атамбаев Кыргызстан Социал-демократ партиясындагы кесиптеши жана ал учурдагы премьер-министр Сооронбай Жээнбековго бийликти тапшырган. Бул шайлоо жалпысынан эркин өттү дегенибиз менен, шайлоо учурунда административдик ресурстар колдонулуп көптөгөн добуштар сатылып кеткен.[7] Бирок Сооронбай Жээнбеков кызматына киришип баштаары менен эле мурунку президент менен ортосунда тез эле келише албастык пайда болуп, Атамбаев жана анын кишилерине каршы бир топ сот иштери козголгон. Бул иш Кой-Таштагы үйүндө Атамбаевдин тарапташтары менен спецназдардын куралдуу тирешүүсүнө алып келип, азыркы убакка чейин каралып жаткан коррупция менен адамды кокустуктан өлтүрүү деген күнөөлөрү боюнча 11 жылга кесилиши менен аяктаган. Кыргызстан Социал- демократтар партиясы Атамбаевдин жана Жээнбековдун тарапташтары деп эки фракцияга бөлүнүп, акырында 2020-жылдагы келе жаткан шайлоого “бийлик партиясы” катары иш жүргүзүү максатында Жээнбековдун жактоочулары “Биримдик” партиясына биригишкен.

           

          Кыргызстан “Демократиянын аралчасы” деген репутациясы коңшу мамлекеттердеги демократиянын дэңгээлин салыштыруу максатында колдонулуп, бул фактка Кыргызстандын постсоветтик жылдардын ичинде бир нече жолу басым жасалган. Бирок, ошол жылдардын ичинде Кыргызстандагы демократиянын “саясий ден-соолугу” тууралуу көптөгөн олуттуу кооптор жашап келген,[8] себеби ар бир шайланган президент эл нааразылыгынан улам кызматынан кеткен же аткарган милдеттеринин мөөнөтү аягына чыкканда түрмөгө отуруп калган.[9] Калктын жан башына 1 309$ түшкөн ички дүң продукциясынын көрсөткүчү менен постсоветтик аймагында Кыргызстан эң кедей өлкөлөрдүн тизмесинде жана массалык миграция боюнча экинчи сапта турат. Кыргыз мигранттарынын көбүнчөсү Орусияга кетип, ал жактан Кыргызстанга которулган акчанын саны Кыргызстандын ички дүң продукциясынын 28,5% түзөт.[10] Transparency International (“Трэнспэрэнси интернэшнал” – “эл-аралык ачык-айкын”) Коррупцияны кабылдоо Индекси уюмунун маалыматына караганда, дүйнө жүзү боюнча коррупциясы төмөнкү дэңгээлде болгон өлкөлөрдүн тизмесинде Кыргызстан 124-орунду ээлеген. Ал эми Кыргызстан көптөн бери чыныгы демократиялык өлкө катары эсептелгенине карабастан, Freedom House (“Фридом хаус” – “Эркиндиктин үйү”) бей-өкмөт уюмунун Nations in Transit долбоорунун алкагында жарыяланган отчетуна ылайык 100 баллдык системасында саясий эркиндик критерийи боюнча 11 балл жана жарандык эркиндиги боюнча 27 балл менен Кыргызстандагы саясий абал консолидацияланган авторитардык режимге айланып калганы бир нече жолу белгиленген.[11] 2016-жылы батыш донорлордун жана кыргыз жарандык коомдун тарабынан жасалган күчтүү басымдын натыйжасында Кыргызстан орустардын чет өлкөлүк агенттерге байланышкан мыйзам долбоорун кабыл алуудан аз жерде калган. Ошондой эле, көптөгөн бей-өкмөт уюмдар таасири чоң көзүрлөр менен байланышкан бейөкмөт субъекттердин жана бийлик тарабынан үзгүлтүксүз жасалган басым тууралуу кабар беришкен.[12]

           

          Акыркы он жылдын ичинде эл арасында көбөйүп бараткан улутчулдук Кыргызстандагы коомдук жашоонун негизги мобилизациялык күчүнө айланганы тууралуу маалымат бул эмгектин киришүү бөлүмүндө жана алдыдагы эсселерде сөз болмокчу.[13] Бул жагымсыз көрүнүш төмөнкүлөрдө байкалууда, алар: батыш менен Кытайга карата улутчул маанайдын пайда болушу; жергиликтүү орус тилдүүлөргө болгон кастыктын өсүшү (бирок Орусияга тиешелүү эмес); аялдардын, этникалык жана сексуалдык азчылыктардын укук маселеринин чыңалуусу.

           

          2018-жылдын аягынан баштап (чыныгы менен жалганга экөөнө тең тиешелүү) кытайлык мигранттар, өлкөгө Кытайдан тартылып келген инвестициялар менен Кытайдагы этникалык кыргыздарга жасалган мамилеси боюнча бир катар нааразылык акциялары жүргүзүлгөн.[14] 2019-жылдын август айында тоо кендерин казып чыгуучу “Чжун Цзи” аттуу компаниясы айлана чөйрөгө келтирилген зыян менен жумушчуларга жасалган терс мамиле боюнча айыпталып, бул компанияга таандык болгон “Солтон-Сары” шахтасында жаңжал ортого чыга түшкөн.[15] Бул жаңжал этникалык жана геостратегиялык жактан маанилүү болгондуктан, мындай нааразачылыктар экономиканын алдыга жылбаганы тууралуу коркунучтарын кеңири таратып, Кыргызстандын кең байлыктарынын пайдасы жергиликтүү элге тийбестен, эл аралык инвесторлордун (жана ички элиталардын) чөнтөгүнө түшүп жатат деген ойду пайда кылды. Кыргызстандын ички дүң продукциясынын 9% түзүп, тоо кендерин казып чыгуучу канадалык “Центерра” фирмасына таандык болгон “Күмтөр” алтын кен булагынын акцияларынын чечүүчү бөлүгү чет-өлкөлүк фирмасынын ээ болушуна болгон каршылык менен нааразычылыктар кыргыз саясий аренасындагы дебаттардын туруктуу темасы болуп келген. Дал ошол эле тема учурдагы президент Садыр Жапаровдун баштапкы популярдуулугунун булагы болуп, 2013-жылы өзү жетектеген мамлекеттештирүүгө каршы протесттердин убагында орун алган адам уурдоо кылмышы боюнча соттоолуусуна негиз болуп берген.[16] 2020-жылдын башында кытайдын экономикалык кийлигүүшүүсүнө шек саналып ага каршы көпкө узаган протесттер пайда болду. Анын натыйжасында, кытайдын чек арасына жакын Нарын облусунун экономикалык эркин аймакка кирген жана 275 миллион долларды түзгөн кыргыз-кытай логистикалык борбордун курулуш долбоору токтолду.[17]

           

          Аял укуктарын коргоочулар (либералдык жарандык коомдогу тарапташтары менен бирге) жана демонстранттарга каршылык көрсөткөн улутчулдардын арасындагы аял укуктар маселеси өзгөчө уруш-талашты жараткан орчундуу көйгөйгө айланып калган. 2019-жылдын аягында Бишкектеги Кыргыз улуттук көркөм сүрөт жана искуство музейинде феминисттик искусствосун чагылдырган, кыргыз жана эл аралык сүрөтчүлөрдүн тарабынан уюштурулган “Заманбап искусствосунун феминналеси” аттуу көргөзмөсү коомчулукту дүрбөтүп, нааразычылыкты козгогон.[18] Көргөзмөгө каршылыгын билдирип (бул көргөзмөдө казак сүрөтчүсү Зоя Фалькованын Evermust аттуу иши камтылган. Ал боксердук грушасын үйдөгү болгон зордук- зомбулукту баса белгилөө максатында аялдын тулку бой формасында жасап, көргөзмөгө койгон), нааразычылыгын көрсөтүп жаткан улутчул топтордун кайтарган жообу Маданият министрлиги тарабынан көргөзмөдөгү кээ бир иштерге цензура салынганында билинип, өлтүрүү коркунучтарынын таасиринен улам музейдин куратору ишинен кетүүгө аргасыз болгон.[19] 8-март күнү белгиленген Эл аралык аялдар күнү жаңжалдын жогоруда белгиленген эки тараптын ортосундагы болгон талаш-тартышы заманбап Кыргызстанда көптөн бери уланып келе жаткан маселени 2020-жылы кайрадан козгоду. ЭрикМакГлинчи өз эссесинде белгилегендей, “2020-жылдын Эл аралык аялдардын 8-март күнү бетине маска тагып, башына  кыргыздын улуттук баш кийимин ак калпакты кийген эркектердин тобу Бишкектин Эски аянтында чогулган зордук-зомбулук, кыздарды ала-качуу менен  турукташып калган жана кенири тараган үй-бүлөдөгү зомбулукка каршы чыккан, активисттердин тобуна кол салган.[20] Эң кызыктуусу, кол көтөргөндөрдүн тобу камакка алынбай, алардын ордуна аялдардын укугун коргогон 50 активист-кыздар кармалган.”’[21]

           

           2020 жылдын март-октябрь айлары

          Аялдардын Эл аралык күнүндө болгон ызы-чуудан кийин, Кыргызстанда COVID-19 оорусунун биринчи учурлары катталып, кадимки саясий жашоо дароо эле токтогон. 22-мартта Бишкекте коомдук транспорттордун жүрүшү токтоп, кийин бул кырдаал олуттуу карантин менен коменданттык сааттын киргизилиши менен аяктайт.[22] Автордун өзүнүн өлкөсүн дагы эске алуу менен дүйнө жүзү боюнча башка мамлекеттердей эле Кыргызстанга кирип келген каатчылык мамлекеттин күчтүү жана көптөгөн алсыз жактарын толугу менен ачык айкын көрсөттү. Бул жыйындагы Рыскелди Саткенин эссеси билдиргендей, пандемия Кыргызстандагы саламаттыкты сактоо системасынын (оорукана орундары менен иштеген персоналы) потенциалын кыйратып, башкаруу, коррупция жана ачык-айкындыктын жок болушуна байланыштуу жергиликтүү маселелердин бетин ачкан. Мындай кырдаал пандемия менен алышууда мамлекетти алсыратканы ачык көрүндү. Ал убакта кычкылтек жана вентиляторлордун жетишсиздиги менен медициналык кызматкерлердин арасында күчөп таралган вирус өтө курч маселелер болуп турган. Ага кошумча болуп медициналык кызматкерлер жеке жана башка  коргонуу каражаттарынын жок болушуна дуушар болгон.[23] Пандемиянын алгач айларында чыныгы абал жаңылыштык менен тез тез катталып турган пневмониянын көлөкөсүндө калган.

           

          Пандемия жаңы пайда болгон учурда бийлик өкүлдөрү ага каршы керектүү чараларды колдонууга бел байлабастан, тескерисинче алардын арасында бири-бирине жоопкерчиликти ыргытуу оюну башталган. 1-апрельде ошол убакытттагы президент Жээнбеков баштапкы маалда вирусту алдын-алуу боюнча иш-аракеттери натыйжасыз болуп калганы үчүн COVID-19 вирусу боюнча атайын түзүлгөн группанын башчыларын кызматынан кетирген. Ал группанын башчылары Саламаттыкты сактоо министри Космосбек Чолпонбаев менен премьер-министрдин орун басары Алтынай Омурбекова болгон.[24] Кийин, 2020-жылдын ноябрь айында Чолпонбаевге шалакылык боюнча айып тагылып, консалтинг келишимин түзгөнү боюнча коркунучтары тараганынан улам камакка алынат.[25] Премьер-министр, Мухаммедкалый Абылгазиев 27-майда, демек каатчылыктын так ортосунда дем алууга чыгып, мындан эки жумадан кийин улуттук жыштыктарды сатууга байланышкан коррупциялык иштеринин айынан кызматынан кетет.[26] Абылгазиевди жөнөтүп жаткан күнү партиялаш министрлер маскасыз жүрүп, социалдык аралыкты сактабаганы видеокамерага түшүп, натыйжада, 28 саясатчы менен аткаминерлерге айып пулу жазылган.[27]

           

          Жөнөкөй жарандар ошол мезгилдеги кырдаалды башаламандык деп табышкан. Башка (Бишкек сыяктуу) ири шаарларга  барып келүүгө байланышкан жумуштардын ээлери жана бул шаарларда каттоосуз же башка расмий документсиз жашап жүргөн көптөгөн жарандар үчүн ички кыймылдын көзөмөлгө алынышы башаламандыкты жаратты десек жаңылбайбыз.[28] Каатчылык Кыргызстандын эл аралык институттар тарабынан ири көлөмдө ыкчам каржыланышына жол ачкан. 2020-жылдын июль айында жалпы жонунан Кыргызстандын эсебине 627,3 мииилон АКШ доллар каражаттары түшүп, бул акчалар кандай сарпталганы тууралуу отчеттор менен процесстин ачык-айкындыгы боюнча кооптор жаралды.[29] Буга карабастан, Кыргызстанда мамлекет жасаган иши оңунан чыкпай калганда, ортодо пайда болгон кооптуу кырдаалда ыктыярчылар чыгып, бейтапканалар менен башка медициналык мекемелерге өздөрүн аябастан жардам  берүүгө келишкен.[30] Жапаровдун администрациясы мурунку өкмөт 2020-жылдагы пандемиянын алгачкы толкунунда өлүмгө учураган адамдардын саны 1393 деп жашырганын аныктап, ал эми чындыгында каза тапкандардын саны 4000 жеткендигин далилдешкен.[31]

           

          Саламаттык сактоо министрилигине таянуу менен мындай каатчылык дүйнө жүзү боюнча орун алган жарандык эркиндикке чектөөлөрдүн коюлушун талап кылып, ошондой эле өкмөткө массалык маалымат каражатттары менен саясий эркиндикке кийинки чектөөлөрдү коюу мүмкүнчүлүктөрүн берди. Элира Турдубаева өз ишинде белгилегендей, көз карандысыз массалык маалымат каражаттар карантиндин убагында өлкөнүн сыртында өз ишин алып бара алган эмес, ал эми өкмөт болсо бей-өкмөт уюмдарга карата бюрократиялык чараларды күчөтүү боюнча мыйзамдарды кабыл алганы аракет жасаган. Атайын кызматтар дагы жөн отурбастан, өкмөт тарабынан пандемияга каршы көрүлгөн чараларды сындаган социалдык тармактардын колдонуучуларын (жеке коргонуу каражаттарынын жок болгонуна нааразычылыгын билдирген медициналык кызматкерелерди дагы)  камакка алынышын күчөткөн.[32]

           

          Даана парламенттик шайлоонун алдында экономикалык жана социалдык тармактары пандемиянын азабын тартып жатканына карабастан, алгач бай манаптар менен жергиликтүү бийликтин ортомчулардын ортосундагы шайлоого карата ички элиталык атаандаштыкты көрө алабыз деген ой болгон, анткени Кыргызстандын Социал-демократтардын партиясы (КСДП) кыйрагандан кийин партиялык система кайрадан түзүлүп баштаган.[33] Бирок, арадан көп өтпөй эле негизги иш-аракеттердин маңызы эки таасирдүү үй-бүлөлүк кландардын күчтөрүнүн кагылышуусунда жатканы билинип калды. Биринчиси “Биримдик” саясий партиясын тегеректегеп курчаган Жээнбековдун тарапташтары болсо (Сооронбай Жээнбековдун иниси, Асылбек Жээнбеков менен биргеликте), экинчиси өз аракетин шартту түрдө Жээнбековчул “Мекеним Кыргызстан” саясий партиясы аркылуу жүргүзгөн таасирдүү Матраимовдордун үй-бүлөсүнүн (булар тууралуу сөз төмөндө болмокчу) тармагына жакындалган тарапташтары болмокчу.

           

          Ыктыярчыларды колдонууга тыюу салган эрежелер потенциалы боюнча ресустарга бай жана мыкты камсыздалган “Биримдик”, “Мекеним Кыргызстан” жана (Жээнбековчул деп эсептелеген) Канатбек Исаевдин “Кыргызстан” партиялары менен алардын атаандаш партиялардын ортосунда чоң өксүктү жаратты.[34] Бирок, шайлоо алдындагы жүргүзүлгөн кампанияга сарпталуучу формалдуу чыгымдардан дагы маанилүүрөөк болуп, өткөн шайлоодо көнүмүш адатка айланып калган добуштарды сатып алуу практикасын улантып кетиши болгондур. Бул жолкусунда бир гана добуштардын массалык түрдө сатып алынышы менен чектелбестен, кошумча фактор болуп пандемия учурунда жасалган кайрымдуулук демилгелерине кыянаттык келтирип, салтка айланып калган админресурстардын (мамлекеттик мекемелер менен кызматкерлерин добушун берүүгө мажбурлоо) добушун Жээнбековдун партиясына салдыруу (кээ бир учурларда бул ички уруш-тартыш күчөп, мушташуулар менен аяктаганы сейрек эмес) сыяктуу иштери орун алган.[35] Октябрь айындагы шайлоого аттанышкан 17 саясий партиялардын ичинен  16сы жек көрүүчүлүк тилин пайдаланбоо боюнча БШКнын Жүрүм-турум кодексине кол коюшкан, бирок бул нерсе Интернет талаасында шайлоо алдындагы жүргүзүлгөн кампаниялардын учурунда көбүнчө көңүлгө алынбай калган.

           

          Учурдагы кырдаал: 2020-жылдын октябрь айынын баштап бүгүнкү күнгө чейин

          Шайлоо күнү, 4-октябрда социалдык тармактарды шайлоодогу алдамчылык менен видеого катталган добуштардын сатып алынуусунун, бир адамдын бир нече адамдын ордуна добушту салганын жана шайлоочуларды бир шайлаган жеринен экинчи жерге алып барып, добушун бердиртип жаткандын сүрөттөрү жана видеожаздыруулар каптап кеткен. Демек, шайлоо участогунун адресин убактылуу алмаштыруу мүмкүнчүлүгүн кыянаттык менен колдонулганы ири масштабда көрүндү.[36] Шайлоолордо жүргүзүлгөн байкоо боюнча ЕККУнун акыркы отчетунда белгилегендей, ЕККУнун байкоо миссиясына “добуштарды сатып алуу жана админресурстарын кыянаттык менен пайдаланган учурлар тууралуу маектештерибизден өлкө боюнча көптөгөн ишеничтүү кабарлар келип жатты”.[37]

           

          Шайлоонун алдын ала жыйнытыгына ылайык “Биримдик” партиясы 24.50% көрсөткүчү менен “Мекеним Кыргызстан” партиясынын 23.79% көрсөткүчүнөн аз гана айырмачылык менен  жеңсе (демек 120 квоталык Жогорку Кеңеште бул эки партия 46 жана 45 оорунду ээлеп калмак), үчүнчү болгон “Кыргызстан” партиясы 8.7% артта калып, Жогорку Кеңеште 16 квотаны алмак.[38] Шайлоонун 7%дык босогосун аттай алган төртүнчү партиясы Жээнбековторго түздөн түз байланышы жок болгон жападан жалгыз “Бүтүн Кыргызстан” партиясы болду. Бул партия 2011 жана 2017-жылдардагы президенттик шайлоолорго катышып, Адахан Мадумаровдун жетекчилигинин алдында ишин алып барып келет. Шайлоо алдындагы жүргүзүлгөн сурам-жылоонун жыйынтыгы боюнча шайлоочулардын үчтөн бир гана бөлүгү учурдагы бийликтин пандемияга каршы көрүлгөн чараларын жетишеерлик деп эсептегенине карабастан шайлоонун жыйынтыгы жогоруда белгиленген көрсөткүчтөргө ээ болгон. Шайлоо алдындагы жүргүзүлгөн сурамжылоонун жыйынтыгы боюнча шайлоочулардын үчтөн бир гана бөлүгү учурдагы бийликтин пандемияга каршы көрүлгөн чараларын жетишеерлик деп эсептегенине карабастан шайлоонун жыйынтыгы жогоруда белгиленген көрсөткүчтөргө ээ болгон.[39]

           

          Шайлоонун алдын ала жыйынтыктары айтылганда, шайлоо босогосунан өтпөй калып, демек Жогорку Кеңештин жаңы чакырылышандагы орундарга илинбей калган көптөгөн партиялардын үгүттөөчүлөрү баш болуп 4-октябрдын кечки маалында шаардын борбордук «Ала-Тоо» аянты менен БШКнын имаратынын алдында нааразычылык акциясына чыга башташкан. Кийинки күндүн таңкы маалында аянтта жана Бишкектин көчөлөрүндө элдин саны орчундуу көбөйүп, мурунку күнү орун алган добуштарга байланыштуу алдамчылыктын фактыларына жана шайлоонун жалпы жыйынтыгына нааразычылыкты ачык билдире башташкан. Ал эми түшкү жана кечки маалга чейин “Ала-Тоо” аянтын каршылыгын билдирген эл толугу менен каптап, желектерди желбиретүү менен улуттук гимнди ырдай башташкан.[40] Бул убакытка чейин президент Сооронбай Жээнбековдун “Биримдик” партиясынын булактары шайлоону кайрадан өткөрүүгө макулдугун билдиришкен.

           

          Бирок, 5-октябрдын кечки маалында абал курчуп, милиция кызматкерлери Ак үйдүн алдындагы жана аянттагы чогулган элди таркатуу максатында суу замбиреги,  светошумовой граната менен жаш агызуучу газ аркылуу күч колдонуп, чыңалуу ого бетер күчөп кеткен.[41] Таңкы маал саат үчтө эл Ак Үйдүн ичиндеги президент Сооронбай Жээнбековдун кабинетине кирип келип, жада калса Улуттук Коопсуздуктун Мамлекеттик Комитетинин имаратын алып алууга үлгүргөн.[42] УКМКдан бошонуп чыккандардын арасында мурунку президент Алмазбек Атамбаев менен мурунку Жогорку Кеңештин депутаты Садыр Жапаров болушкан.[43] Асель Доолоткелдиеванын айтымына ылайык Жээнбеков менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүү мүмкүнчүлүгүн түп тамырынан алсырата турган “Ала-Тоо” аянтындагы нааразычылыгын көрсөтүп жаткан оппозициялык топторго Атамбаев эпсиз кошулуу аракетин жасагыча, Садыр Жапаровго анын колдоочулары кошулушкан. Эгер Атамбаевдин кадамы либералдык лагеринин мыйзамдуулугун алсыратса, Жапаровдун колдоочулары улутчул топтор менен спортчулардын аралашмасынан түзүлүп, кийин Эски аянтты курчап алышкан.[44] Жапаров түрмөдөн бошотулгандан кийин бир күн өтө электе эле 6-октябрь күнү кечки маалда “Достук” мейманканасында чөк түшүрүп олтурган 4-октябрга чейинки Жогорку Кеңештин акыркы чакырылышынын бир топ депуттары убактылуу премьер-министр кызматына Садыр Жапаровту коюшат.  Бирок, кийинчирээк бул импровизацияланган чогулушту мыйзамсыз деп тапкан оппозиция тарабы ал жыйынды токтотот. Тынчтыкка чакырган видеолордун үзүндүлөрүн эске албаганда, президент Сооронбай Жээнбеков такыр эле жердин астына кирип кеткендей болгондуктан, сыртта атаандашкан фракциялар өздөрү колдой турган жетекчилик тууралуу жарыя жасашып, либералдык оппозиция жаш ишкерди, Тилек Токтогазиевди сунушташат. Чыңалуу бара бара туу чокусуна 9-октябрга туура келип, Жапаров менен оппозициянын тарапташтары мушташып, мурунку президент Алмазбек Атамбаевдин унаасына ок атылат. Муну менен чачырап кеткен оппозициянын кыймылынын жана либералдык ой-жүгүртүүгө жакын болгон митингчилердин эсебинен күчтүн тең салмактуулугу Жапаровдун колдоочуларынын пайдасына өтүп кетет.

           

          Бишкек саясий төңкөрүштү башынан кечирип жаткан кезде милициянын туруктуу көзөмөлү жок болгондуктан, көчөлөрдө шаардык тургундардан, ыктыярчылардан жана жөнөкөй жарандардан турган элдик кошуун пайда болгон.[45]  2005 менен 2010-жылдардагы төңкөрүштөрдөн кийинки орун алган уурдап-тоноо иш аракеттерин кайталатпастан, бул ыктыярчылар шаардын ичиндеги райондор боюнча бөлүнүп, жергиликтүү дүкөндөр менен башка бизнестерди коргоп калуу аракетин жасашкан.[46]

           

          Бара бара 10 жана 14-октябрь күндөрү Жапаров акыры расмий түрдө Парламентте добуш берүү системасынын негизинде премьер-министр болуп шайланып, бул иш Жапаровдун колдоочулары парламентке коркутуу-үркүтүү жасады деген айыптар менен коштолгон.[47]

           

          15-октябрь күнү Жээнбеков акыры президент кызматын бошотуп, анын ордуна убактылуу шарты менен (премьер-министр кызматына кошо) Жапаров келип, өз жолун туткундан президентикке чейин 10 күндүн ичинде басып аяктаган.[48]

           

          Кыскача айтканда, оппозиция биригип, учурдагы абалга альтернативаны сунуштай алат деген кыска үмүт такыр өчтү, себеби шаттанган, бирок даярдыгы жок болуп калган активисттер төңкөрүштө жеткен жеңишин кандай пайдаланаарын билбей, жаш активисттер менен улуу муундүн өкүлдөрү ортосунда келишпестик ортого чыккан.  Анткени, төңкөрүштүн маанилүүлүгүн эскертүү аракетин жасаган оппозициялык саясатчылар улуу муундагы активисттерди жетиштүү түрдө каралашкан.[49] Тыңыраак, мобилизациянын жаңы ыкмаларын колдоно билген, кесипкөй эмес инсандын элесин жаратып, өзүнүн жолунда чыныгы колдоочуларды чогулта билген Жапаров саясий аренада пайда болгон боштукту толтурган. Бирок, мурунку “оюнчулар”, өзгөчө экс-президент Бакиев менен болгон байланыштардын үзүлбөгөнү байкалып, мурунку шайлоолордун фальсификациясына катышкан башка көптөгөн көмүскө күчтөргө тиешеси бар деп шектелүүдө.[50]

           

          Жапаровдун көтөрүлүшү                                                                   

          Садыр Жапаров саясий аренада биринчи жолу 2005-жылы Жоогазын төңкөрүшүнөн кийин парламентке депутат болуп келген. Кийин, Бакиевчилерге каршы коррупция айыбы коюлуп жаткан убакта Коррупцияны алдын алуу боюнча Улуттук агенттигинде иштеп жаткан Жапаров ошол убакыттагы президент Курманбек Бакиевтин кеңешчиси болуп дайындалат. 2010-жылдагы төңкөрүштөн кийин Жапаров Бакиевдин аркасынан Ош шаарына барып, ошол убакта этникалык өзбектер менен кыргыз улутчулдардын отртосундагы этника аралык жаңжалына күбө болгон.[51] Жапаров мурунку Өзгөчө кырдаал министри Камчыбек Ташиевдин “Ата-Журт” партиясынан депутат катары Оштогу жаңжалдан кийин кайра пайда болот. Ал партия Бакиевдин кайтып келишин колдоп, президенттин укугун жойгон 2010-жылдагы референдумдун токтотулушуна өз салымын кошкон.

           

          Ошентсе да, Жапаровдун “Күмтөрдүн” акцияларына ээлик кылган канадалык фирмага карата каршы жасаган иш-аракеттери аны бир жагынан таанымал кылса, экинчи жагынан жаман атка кондурган.[52] Шахтаны мамлекеттештирүүгө чакырып, бул алтын кен булагына ээлик кылган “Центерра” мамлекетке төлөгөн салыгы аз деп айыптоо менен 2012-жылы Жапаров уюштурган чуулуу чогулушунда Ташиевдин чагымчыл сөзүн кээ бирөөлөр Ак үйдү алыш керек экен деп түшүнүп алышкан. Ташиевдин кээ бир тарапташтары Ак үйдүн ичине кирүүгө далалат кылышып, Ташиев аларды тосмодон өткөрүү аракетин жасаганы тууралуу билдирүүлөр бар болгон.[53]  Жапаров дагы, Ташиев дагы кылмыш иш-аракеттерге айыпталып, бул тергөө иштин алкагында парламенттеги орундарынан ажыратылышкан.[54] 2013-жылдагы Жапаровдун “Кумтөргө” каршы кампаниясы  Исык-Көл облусунда жайгашкан  “Кумтөр” алтын кенинин тегерегинде көп айларга созулган нааразылык акцияларына алып келген. 2013-жылдын октябрь айында нааразылыкка чыккан элдин астына келген өкмөт өкүлү Эмиль Каптагаевди унаанын ичине күчтөп салып, ал унаанын үстүнө бензин төгүп жана унаа өзү менен кошо өрттөлөт деген коркунуч орун алган.[55] Ал убакытта Жапаров бир нече күн мурун өлкөдөн чыгып кеткен болуп, бул окуялардын учурунда өзү жок болгону менен кийин ага зордукту козутуу айыбы тагылган. Каптагаев сот ишин сынга алып, “сот адилеттик системасында акыйкат өлгөн” деп айткан сөздөрүнө карабастан, Жапаров 2017-жылы Кыргызыстанга кайтып келгенине чейин куугунтукта жүрүп, келгенден кийин Каптагаев иши боюнча  11,5 жылга кесилип кетет.[56] СИЗО менен түрмөдө өткөзгөн убакыттын ичинде ата-энеси менен уулунун өлүмдөрүн башынан кечирип, өзүнө кол салуу аракетин дагы жасап көргөн. Бул кадамы өзүн саясий инсан катары таанытып, жеке кызыкчылыктарга каршы жүргүзгөн үгүттүн азабын өз башы менен тартып жатканы көрүндү.

           

          Түрмөдө отурганына карабастан, өзүнүн эски саясатчы-өнөктөшү, төрагалыкты аткарып келген Камчыбек Ташиев менен биргеликте “Мекенчил” саясий партиясын жетектеген. 4-октябрь күнү чуулуу шайлоодо “Мекенчил” партиясы квоталарга ээ болуп калуу үчүн жети пайыздык босогосуна бираз жетпеген 6,85% көрсөткүчү менен жаңы Жогорку Кеңешинин курамына кирбей калган партиялардан эң көп добуш алган. Бирок, башка саясий партиялар добуштарды массалык түрдө сатып алганына байланыштуу, Жапаровко көрсөтүлгөн колдоону “Мекенчил” партиясы топтогон добуштардын көрсөткүчү көп деле чагылдырган жок. Бул жыйынга кирген эсселерде жана мурунку иштеринде Жолдон Кутманов менен Гулзат Баялиева Жапаров өз саясий брендин түзүүдө Фэйсбуктун ойногон маанилүү ролун, фальсификацияланган шайлоодон кийин пайда болгон саясий боштондукту толтуруу максатында тарапташтарын чогултууда WhatsApp тиркеменин, ал жана анын командасы интернет аймагында колдоочуларын табууда Инстаграм менен орусиялык “Одноклассники” сыяктуу социалдык тармактардын тийгизген пайдасын жана маанилүүлүгүн баса белгилешкен. Дээрлик, бардык социалдык тармактарда иштеп, мурунку адаттагыдай эле добуштарды сатып алуу менен саясий сооданын салттуу ыкмаларына көбүрөөк ишенген башка саясатчылардын жанында Жапаровдун командасы өздөрүн мыкты жагынан көрсөткөн.[57] Жогоруда белгиленген социалдык тармактардагы группалардын арасында айланып жүргөн саясий билдирүүлөр Жапаровдун аброюн актап, адилетсиз түрмөгө камалып, “Кумтөр” маселеси боюнча коррупцияланган элиталарга каршы чыга алган баатыр катары көрсөткөнү аракеттенишкен. Мындай кептер социалдык-консервативдик улуттук риторика жана батышка каршы көз караштар менен кайчылашып, бул көрүнүш акыркы жылдардын ичинде пайда болгон улутчул жана неоконсервативдик маанайлардын негизинде түзүлгөн “Мекенчил” партиясынын интернет маалымат булактарынын тегерегинде байкалган.[58] Бул тууралуу сөздөр жана сандар Орусиядан кайтып келген жумушсуз калган эмгек мигранттар менен аймактык тургундарынын арасынан Жапаровдун колдоочуларын бириктире  алган. Жыйынтыгында кайтып келген мигранттар Бишкектин көчөлөрүнө өздөрү чыгып, алардын чыгышы кийин мамлекеттин, либералдык ой-жүгүрткөн (көбүнчө шаардык) жаштардын жана адаттагы оппозициялык топтордун күчүн сындыра алган.

           

          Садырдын кийинки кадамы

          Жапаров убактылуу президенттин милдетин аткарган кызматына бекитилгенден кийин, коопсуздук кызматынын жетекчилигин өзүнүн мурунку саясий өнөктөшү Камчыбек Ташиевге ишенип берүү менен бийликтин маанилүү баскычтарына өз таасирин күчөткөн.[59] Ташиевдин буйругу менен болушунча жарнамаланган жана кээ бир адамдардын ою боюнча алдын-ала ойлонуштурулган бир нече кадамдардын жасалганын көрдүк. Бир жагынан мындай аракеттердин жасалышы коррупцияга каршы иштерине олуттуу кирише баштаганын белгиси болгондой.[60] Райымбек Матраимовдун кармалышы жана сотко чейинки абакка киргизилиши менен анын тармагына катышы бар деп шектелген кырктай (40) жакындарына карата тергөө иштери башталганы билдирилген.[61] 30 күндүк “Экономикалык мунапыс” демилгесинин алкагында ырайымды алуу үчүн Матраимов мамлекеттин казынасына 2 миллиард сом (23,6 миллион АКШ доллар) төгүүгө макул болгондугу жарыяланган. Бул демилге мурунку аткаминерлер менен паракорчулуктан пайда көргөндөргө мыйзамсыз тапкан кирешелерин мамлекетке кайтаруу мүмкүнчүлүгүн бермек.[62] Матраимовтор менен байланышкан интернет-троллдордун уюшулган топтору тарабынан көзөмөлдөнгөн фэйк аккаунтарынын тармагы мурун “Мекеним Кыргызстан” саясий партиясын алдыга илгерилесе, кийин көңүлүн жаңы убактылуу президентти колдоого бурган.[63]

           

          Өлкө боюнча Жээнбековдун өкмөтүнө тиешелүү болгон жергиликтүү мансапкерлерди ээлеген кызматтарынан бошотушкан. Пайда болгон алгачкы башаламандыкта мурунку Бишкек шаарынын мэри Нариман Тюлеев менен карама-каршылыкты жаратып, 2010-жылдагы этника аралык жаңжалына катуу аралашкан Ош шаарынын мурунку мэри Мелис Мырзакматов сыяктуу Бакиевдин убагындагы ишкерлер өздөрүнүн мурунку кызматтарын басып алууга аракет жасашкан. Жаңы бийликтин күмөндүү колдоочулары маанилүү кызматтардын үстүнөн көзөмөлдү колго алганга чейин Тюлеев кыска мөөнөткө мэр болууга үлгүргөн.[64]

           

          Бийликте башаламандык башталып, фракциялар аралык соодалашуунун ортосунда мамлекеттик кызматтардын жетектөө орундарын Жапаров жана Ташиев менен жеке жана саясий байланыштары болгон кишилер тез эле басып алышкан. Оппозиция тарапка өткөн ишмер Тилек Токтогазиев жогоруда белгиленип кеткен адамдардан өзгөчөлөндү. Тилек Токтогазиев өзүн  өлкө лидери деп жарыялаганына карабастан, ал жаатта ийгиликке жеткен эмес, бирок оппозициянын талаптарын канааттандыруу үчүн убактылуу өкмөттүн курамында Айыл чарба министрилигинин башчысына дайындалат.[65]

           

          Убактылуу өкмөттүн жасаган бардык куу кадамдарын расмий легитимдештирүү аракеттеринин негизинде 15-октябрда мөөнөтү бүткөн мандаттарга ээ болгон Жогорку Кеңештин мүчөлөрүнүн макулдугу жаткан. Бишкектин көчөлөрүн каптаган протестчилердин Парламенттик шайлоону кайрадан өткөрүү алгачкы талабын тез тез ишке ашыруу боюнча аракеттенүүнүн ордуна Жапаров өз көңүлүн жеке саясий кызыкчылыктарына буруп алат.[66] Анын кызыкчылыктарына жаңыдан Президенттик шайлоонун өткөрүлүшү аркылуу өз укуктарын легитимдештирүү менен 2010-жылдан кийин жөнгө салынган конституцияны жокко чыгарууну камтыган эски саясий максатына жетүүсү кирген. Албетте, президент кызматында иштеген Жапаровго мындай кадам президенттин ролун жогорулатууга жол ачып берүүсү анын чырагына май тамызгандай эле. Жаңы саясий бийликтин зоболосун эл-аралык дэңгээлде жогорулатуу максатында болжол менен Жапаровду колдогон бизнесмендердин бири финансалык колдоо көрсөтүп, коомдук байланыштар менен пиар жаатында 1 миллион АКШ долларга келишим түзүлгөн.[67]

           

          Ошентип, президент кызматында иштеген бир айга жетпеген убакыт аралыгында 14 ноябрь күнү Жапаров бул ордунан баш тартып, 2021-жылдын 10-январында мөөнөтүнөн мурун өтө турчу президенттик шайлоо боюнча кампанияны жасоого жетишет. Ташиевдин мурунку “Ата-Журт” партиясынын депутаты Талант Мамытов хореографиялык маңызда ноябрдын башында маңкурт-өкмөтүнүн спикери болуп шайланып, Жапаровго президенттик шайлоого аттануу мүмкүнчүлүгүн берүү менен  президент милдеттерин аткаруучу кызматына жаңыдан келген.[68] Жапаровдун мурунку биринчи вице премьер-министр кызматында иштеген жаш мамлекеттик кызматкер Артем Новиков ыйгарым укуктуу премьер-министр кызматына жогорулатылган.

           

          Экилтик мыйзам долбоорунун экинчи бөлүгү президенттин укуктарын күчөтүп, Жапаров убадалаган өлкөнү башкаруу формасын тандоо боюнча референдум 10-январда президенттик шайлоо менен биргеликте өтөөрү белгиленди. Башында конституциянын мыйзам долбоорун макулдашуу максатында уюштурула турган референдумду 17-ноябрь күнү Жогорку Кеңеш кабыл алып, депуттатардын арасынан төртөөсү гана (Дастан Бекешев, Айсулуу Мамашова, Наталья Никитенко жана Каныбек Иманалиев) референдумга каршы добушун беришкен. Мындай олуттуу чечим кабыл алынып жатканда жалпы 120 кишиден 64 гана депутат Жогорку Кеңештин имаратында отурушкан. Бул факт мындай сунуштун күмөндүүлүгүн гана чагылдырбастан, ошондой эле конституциялык процессти мандатынын мөөнөтү өтүп кеткен депутаттардын жамааты мыйзамсыз башкарганын көрсөттү.[69] Бул жыйын жарыкка чыккан убакытта бул маселе чаташып калганы кеңири таралган, себеби бул чечим кабыл алынып жатканда кол койгон бир нече депутаттар кол койгондугун танып, бул мыйзам долбоорун көрбөгөнүн жана бул чаралардын кээ бирин колдобогондугун билдиришкен.[70]

           

          Конституциянын жаңы мыйзам долбоору Жапаровдун ой-жүгүртүүсү жана аны тегеректеп курчап алган кээ бир улутчул топтордун реформаларынын баалуулуктары менен шайкеш келгендиги таң калаарлык эмес.[71] Бул окшоштук мыйзам долбоорундагы көчмөн салтынын негизинде иш алып барган “Элдик Курултай” деген кеңешме форумду түзө турган беренелерде байкалган. “Курултай” демилгесинин тарапташтары да, каршы болгондор да “Курултайды” учурдагы Жогорку Кеңештин ролу менен функцияларын узурпациялоонун бир жолу катары көрүшкөн.[72] Мындай көрүнүштүн иш жүзүндө мисал катары Казак Элинин Ассамблеясы жана Түркменистандын Элдик Кеңеши (кээ бир учурларда Аксакалдардын Кеңеши деп аталат) болуп бере алат. Биринчиси жергиликтүү жыйындардын өкүлдөрүнөн түзүлсө, экинчиси болсо мүчөлөрдүн шайлануусун авторитардык көзөмөлдөө укугуна ээ болуп, мамлекеттин саясий жетектөө мекемесинин ролун аткарат.  Жаңы Конституциянын сунушталган мыйзам долбоору боюнча Жапаровдун президенттик укуктары күчөтүлмөкчү. Мисалы мындай жаңылануулар киргизилген: жаңы мыйзам долбоору боюнча, президент 5 жылдык 2 мөөнөт катары менен өз талапкерлигин коё алат; Премьер-министр менен министрлер, бөлүмдөр жана жергиликтүү бийликтин өкүлдөрү президент тарабынан дайындалат. Буга кошумча болуп, Жогорку Кеңеште отурган депутаттардын санын 120дан 90го түшүрүү сунушталган. “Маданият жана   адеп-ахлакка” же “Кыргыз элинин  салт-сааналары менен жалпы таанылган моралдык баалуулуктарына” каршы келген маалыматтардын жана массалык маалымат каражаттарынын таркалышына тыюу салган Баш мыйзамдын 23-беренеси эл-аралык коомчулукту өзгөчө дүрбөттү.[73]

           

          Жаңы сунушталып жаткан Башмыйзам иш жүзүндө кандай өзгөрүүлөргө алып келээрин аныктоо иштери жаңы түзүлгөн Конституциялык кеңешмесине жүктөлгөн. Ал кеңешме сунушталган өзгөрүүлөрдү коомдук талкууга алып чыгып, ал өзгөртүүлөрдү кеңейтүү сунушун бериши керек болчу.[74] Бирок, 10-декабрга чейин ички талаш-тартыш, жарандык нааразычылык менен эл аралык коомчулуктун терс реакциясынын басымынан улам кырдаал толугу менен өзгөрүп, Конституциянын толук мыйзам долбоорун январь айында өтүлчү референдумга коюлушу четке кагылган. Анын ордуна шайлоочуларга башкаруу формасын тандап алуу мүмкүнчүлүгүн ортого чыгарып, деталдуу маалыматтары кийинирээк берилмекчи.[75]

           

          Октябрь окуяларынан кийин моралдык жактан алсырап калган либералдуу ой-жүгүрткөн опппозиция жогоруда белгиленген процессти легитимсыз (мыйзамсыз) деп табууга далалат жасап, Башмыйзамдын алгачкы мыйзам долбоорунун кабыл алынуусуна тоскоолдук жаратуу максатында референдумду бүдөмүктөөгө аракеттенген. Көпчүлүктү өзүнө караткан лидер болуп, жана президенттик шайлоону адилеттүү жеңүү жолун таба билген күчтүү талапкери жок болгонуна карабастан, Садыр Жапаров талапкерлердин ортосунда коомдук дебаттарга келбей, өз саясий кампаниясын жүргүзүү процессине кылдат мамиле жасаган.

           

          Октябрда чуулгандуу өткөн шайлоого караганда, январдагы шайлоо жана референдум тынч өттү.[76]  Шайлоо менен референдумга шайлоочулардын келген саны төмөн болуп, 39,75% жана 39,88% түзгөн. Шайлоого катышкандардын берген добуштары боюнча президенттик шайлоону 79%  менен Жапаров жеңип, референдумда келген шайлоочулардын 80% президенттик башкаруу формасын колдошкон.[77] Шайлоочулардын аз гана бөлүгү келгенинин себептери бир нече факторлорго байланыштуу болгон, алар: жылдын мезгили, пандемия боюнча коркунучтар жана шайлоонун жыйынтыгы алдын ала белгилүү болгондугу. Көптөгөн оппозиция өкүлдөрү бул иш легитимдүү эмес өтүп жатканын белгилеп, бул жыйындын бир катар авторлору айткандай, шайлоонун бул жолкусунда Жапаровдун үгүт иштеринде добуштардын ачык сатып алуу учурлары 4 октябрдагы жана мурунку шайлоолорго караганда кыйла аз болгон. Мындай көрүнүштүн бирден бир себеби октябрь айынан баштап админресурстарынын басып алынышы, Жапаровдун жеке айланасы менен колдоону талкалай турган паракорчулукка эл өз ыктыяры менен жол бергендиги ачыкка чыкканы болгон. Ошондуктан, добуштарды сатып алууга болгон муктаждык четке кагылган. Авторитаризмге алып келчү коркунучун камтыган президенттик ыйгарым укуктарын кескин кеңейтилишинин колдогон коомду акыркы он жыл аралыгында саясий аренасын каптап кеткен жаңы жүздөр менен фракциялар жана жакында эле болгон башаламындыктын алып келген натыйжасы десек болот. Ошондой эле, мындай кубулуш элдин кээ бир бөлүгүн (ошондой эле жергиликтүү байкоочулардын кээ бири) 15 жылдын ичинде үч президентти алмаштыргандан кийин парламент менен партиялардын өзөгүндө жаткан саясий күчтөрдүн кеңири тараган тармагын чындап өзгөрткөндөн көрө бир президентти кызматынан кетирүү жеңилирээк болот деген ойго алып келген.

           

          Февраль айынын башында 48 мүчөнүн ордуна 16 мүчөдөн турган кичирээк, жаңы министрлердин кабинети түзүлүп, көптөгөн мамлекеттик мекемелер менен министрликтер бириктирилген.[78] Жаңы министрлердин кабинетинин жетекчилигине Эсептөө палатасынын мурунку төрагасы Улукбек Марипов келип, биринчи вице-премьер кызматына Артем Новиков кайрадан келген.[79] Убактылуу өкмөттүн курамына илинип калган Эльвира Сурабалдиева менен Тилек Токтогазиев сыяктуу Жапаровдун сынчылары өз кызматтарын сактай албагандары таң калычтуу эмес.[80] Марипов өкмөттүн жетекчилигине дайындалганы жарыяланганда, анын жетекчилик кылуусуна каршы кичи нааразылык акциясы болгон. Элдин каршылыгына Мариповтун атасы, мурунку депутатка коюлган күнөөлөр себеп болгон.[81] Кыргызстанда бийлик алмашууда көнүмүш адатка айлангандай эле, мыйзам бузууларга тиешелүү болгон мурунку бийликтин кызмат кишилерине жана/же бийликтен алыс болгон учурда жаңы тузүлгөн өкмөттүн өкүлдөрүн жазалагандарга карата доо иштеринин саны өскөн. Ошентсе да, учурдагы ушул сыяктуу иш аракеттердин ылдамдыгы менен масштабы (президенттик шайлоодогу Жапаровдун мурунку эки атаандашы менен мурунку өкмөттүн жогорку кызматтагы аткаминерлерин эске алып) тынчсыздануунун кошумча себебин туудурууда.

           

          Конституциялык жыйында болуп өткөн талкулоодон кийин 9-февраль күнү парламент кайрадан каралып чыккан Конституциянын долбоорун жарыялады.[82] “Адилет” юридикалык клиникасы белгилегендей, Конституциялык жыйындын талкулоосунан жана коомдун басымынан улам Баш мыйзамдын долбоорунун октябрь айындагы жарыяланган биринчи вариантына караганда учурдагы нускасында бир нече оң өзгөртүүлөр киргизилгендиги байкалды. “Моралдык баалуулуктардын үстөмдүгүнө болгон көптөгөн шилтемелер өчүрүлүп, балдар эмгегин колдонуу, ошондой эле баланын кызыкчылыктарынын жогорку дэңгээлде камсыздалышы жана кулчулукка жол берилбестиги тууралуу нормалар каралган. Адамдын  маданият, экономикалык жана социалдык укуктардын кепилдигин бекемдеген жаңы жоболор пайда болгон”. [83]  Элдик курултайды түзүү боюнча сунуштары басаңдалганы көрүнүүдө, анткени баштапкы вариантына караганда, оңдолгон мыйзам долбоорунда бул органдын расмий укуктары кыскартылган. Эгерде башында Элдик курултайдын негизги максаты бийлик бутактарындагы мекемелерине кеңеш берүү болгон болсо, азыркы нускасында бул орган өз ишин сотторду тандоодо аткармакчы.  Премьер-министр кызматы толугу менен жоюлуп, ошол эле убакта Конституциянын жаңы мыйзам долбоору боюнча Президенттин Аппарат башчысын “министрлердин кабинетинин төрагалыгына” шайлоо сунушталууда.

           

          Ошондо дагы, бей-өкмөт уюмдар менен эл аралык байкоочуларды тынчсыздандыра ала турган эки маселе ортого чыгууда. Биринчиси Баш мыйзамдын доолборунун 8.4 беренесинде камтылган, ал жерде “Саясий партиялар, профсоюздар жана башка коомдук бирикмелердин финансалык жана экономикалык ишмердүүлугүнүн ачык-айкын жүргүзүүгө тийиш” деген талабы коюлуп, ал зыяны жоктой көрүнгөнү менен, бей-өкмөт уюмдардын жүгүн конституциялык жол аркылуу оорлоштуруу аракети бар деген коркунучу жаралууда (ылдыйда талкууланмакчы). “Адилет” юридикалык клиниканын серепчилери “моралдык баалуулуктар” бөлүмү кайрадан каралганы менен, Баш мыйзам долбоорунда дагы деле 10.4 беренеси бар экенине басым жасоодо. Ал берене “Өсүп келе жаткан муунду коргоо максатында Кыргыз Республикасынын элинин коомдук аң-сезими менен моралдык жана этикалык баалуулуктарга карама-каршы келген иш-чараларга мыйзам боюнча чектөө киргизилиши мүмкүн” деген ойду чагылдырган. Конституциялык кеңешменин мүчөлөрүнүн оюна караганда, кайрадан каралып чыккан берене батыштагы порнография сыяктуу зыян тийгизе турган нерселерден балдарды коргоо боюнча конституциялык жоболору менен шайкеш келүүдө.[84]  Буга окшогон беренелер Орусия сыяктуу башка өлкөлөрдө ЛГБТ жана аялдар укуктары  менен башка социалдык-маданий маселелерди ачыкка чыгарып талкуу жургузуугө жана ал маселелери боюнча активдүүлүккө чектөөлөрдү киргизүү үчүн колдонулган. Ошондой эле, максаттуу аудиторияга багытталбаганына карабастан, жаш балдардын психологиясына терс таасирин тийгизерине байланыштуу кээ бир адамдар тарабынан “салттуу” баалуулуктарга карама-каршы келет деп эсептелген контент менен искусствого цензура коюлган. Президент Жапаров 2021-жылдын 11-апрелде Конституциялык референдумду жергиликтүү кеңештерге шайлоолор менен бир күндө өткөрүү ниетин билдирип, кийинки өзгөрүүлөрдү талап кылуу үчүн жарандык коомдун саналуу гана убактысы калган.[85] Бул жыйын биринчи жолу жарык көргөндөн кийин, 2021-жылдын 11-апрелинде болуп өткөн Конституциялык шайлоого шайлоочулардын 35% гана келгенине карабастан, алардын ичинен 79%дын  макулдугу менен Баш мыйзамдын жаңы долбоору кабыл алынган. Жаңы Конституцияга Президент кол коюп, 2021-жылдын 5-май күнү расмий түрдө күчүнө кирген.

           

          Учурда Жапаров Кыргызстандын саясий иерархиясынын туу чокусунда болуп турганы талашсыз. Башкаруу системасын өздүк жетектөө таризине ылайыкташтырууга болгон аракетин активдүү жумшап жатканы көрүнүүдө. Бирок, Кыргызстан дагы деле экономикалык, социалдык жана саламаттыкты сактоо жаатында олуттуу көйгөйлөргө дуушар болуп, берилген убадаларынын аткарылышына басым жасалууда.  Жапаровдун президенттикке талапкер болуусу эл аралык коомчулук тарабынан сындуу көз караш менен кабыл алынып, буга байланыштуу анын Орусия, Кытай, Батыш жана эл аралык институттар менен болгон мамилелери анын бийликке келишине чейин эле татаалдашты. Бирок, донорлор менен чет өлкөлүк инвесторлорду тынчытуу максатында өзүнүн экономикалык улутчул иш-аракеттеринин кээ бирлеринен баш тарткан, анткени өлкөнү кыйын абалдан чыгарып кетүү үчүн эл аралык жардамдын маанилүүлүгүн түшүнө баштаган.  Улутчул иш-аракеттерине Жапаровду белгилүү кылган (түрмөгө да отургузган) Кумтөрдү мамлекеттештирүү чакырыктарынан алгачкы маалда алыс болуусу дагы кирет. Бирок, бул басылма жарыялангандан кийин эле, Жапаров кайра өз көз карашын өзгөртүп,  парламент “Кумтөр” тоо кенин убактылуу мамлекеттик көзөмөлгө алган чаралады кабыл улууга добушун берген. Ошондой эле, Кыргызстандын өкмөтү шахтанын канадалык ээлери салыктарды төлөбөй, мамлекетке 170 миллион АКШ доллар карыз болуп калганы тууралуу билдирүү жасаган.[86] Кен байлыктарын казууга уруксат эл аралык компанияларга берилбестиги тууралуу Жапаров бир нече жолу кайталап айтып, бирок учурда түзүлүп калган келишимдер бузулбастыгын белгилеген. Аны менен кошо, Жапаров Кыргызстандын эң маанилүү болуп эсептелген тоо кен секторундагы боштукту толтуруу үчүн жергиликтүү компанияларды керектелген заманбап техникалык каражаттары менен камсыздоо маселелерин көтөрүп чыккан.[87] Мурунку айтылган сөздөрүнө күмөндөрдү жаратып, табигый ресурстардын, кубаттуулуктун жана кен байлыктарын казуу жаатында кеңейтилген кызматташтыкты көздөгөн жаңы алкактык келишими Кыргызстан менен Түркиянын ортосунда түзүлгөндүгү 24-февралда белгилүү болду.[88]

           

          Жапаровдун жеке саясий брэндинин өзөгүн анти элиталык улутчулдук негиздеп, учурда жасаган иштеринде пайда болгон этияттык аны реалдуу саясий тобокелге салып, Жапаровдун популисттик көңүлү башка нерселерге бурулабы деген суроо ачык бойдон турат. Аксана Исмаилбекова белгилегендей, этникалык улутчулдук (Бакиевтер менен байланыштары бар болгонуна карабастан) Жапаровдун саясатынында башкы орунду ээлеген эмес, бирок анын онлайн тарапташтары алда канча тереңирээк маданият менен консервативдүү мүнөзгө ээ болгонун эске алуу зарыл. Бирок алардын арасында кээ бирөөлөрү этникалык улутчулду колдоп, диний кызматына от башы менен кирип кеткендер дагы болгондуктан, эгерде иштер начарлай баштаса азчылыктардын топтору өсүп жаткан басмырлоонун таасирин сезиши мүмкүн деген коркунучтар пайда болууда.  Жапаров менен Трамп президенттердин ортосунда аналогиялар бир нече жолу жүргүзүлгөн. Георгий Мамедовдун сөздөрүнө караганда, Трамп жана Жапаров экөө тең “саясатты тирешүү (конфоронтация) катары” түшүнүшүп, “өлкө кичи топтун кызыкчылыктарынан улам сазга батып отурат” деген сөздү айтуу менен мындай түшүнүктү чагылдырган риториканы Жапаров чындап эле колдонгон (бирок өзүн популист деген атка конуудан алыс туруу аракетин жасаган).[89] Күчтүү президент институтун курулушун жан дили менен каалаган Жапаров (бул каалосу анын президентикке келгенге чейин бир топ мурун эле билинчү) жылдап бюрократиялык натыйжасыздык менен ыраатсыздыктан бөлүктөргө ураган өлкөнү бириктирип, күчтөнгөн бир мамлекетти көрүүгө болгон каалоосунун чагылдырып турган. Бул кадам Путиндин өз башкаруусун легитимдештирүү макcатында мамлекетти бекемдөөдө жасаган аракеттерине окшошуп кетээри байкалууда.

           

          Биз учурдагы кырдаалга кантип келдик – Системалык көйгөйлөр

          Кыргызстандын учурдагы кырдаалага кептелип калганынын себеби көптөгөн жылдар бою мамлекет ичиндеги иштер аябай эле көп адамдар үчүн туура нукта кетпегенине байланыштуу болушу мүмкүн. Кыргызстанды тегеректеп турган, демократиялык абалы коркунучтуу болгон башка аймактарга салыштырмалуу, Кыргызстан орто дэңгээлде сактай алган ачык-айкындыгы үчүн эл аралык коомчулук кубаттап, мактагысы келгендиги бир нече убакыттын ичинде Кыргызстан дуушар болгон терең түзүлүштүк маселелердин кичирейтилишине же көңүлгө алынбай калышына алып келгендир.  Мындай кырдаалдын түзүлүп калгандыгынын себеби бир гана жакшы жаңылыктарга бай мамлекеттин репутациясын куруу гана болбостон, Кыргызстан салыштырмалуу ачык-айкын өлкө болгонуна байланыштуу көптөгөн уюмдар үчүн аймактык борборго айланып, бул кырдаалды бузууга эч кимдин ниети жоктой эле. “Борбордук Азиядагы жалгыз демократиялуу” өлкөнүн жарандарында мындай “демократия” көбүнчө натыйжасыз жыйынтыктарга алып келүү менен демократиянын кызыктуулугун төмөндөгөнү туурасында ойлонуп чыгууга болгон муктаждык бар. Ошондой эле, мындай көрүнүш кыргызстандыктардын (Кыргызстандагы абалды “башаламандык” деп мүнөздөгөн бул аймактагы башка өлкөлөрдүн жарандарынын дагы) либералдуу институтун куруу мүмкүнчүлүгүнө болгон ишенимин актай алган эмес.

           

          Асель Доолоткелдиева менен Жасмин Кэмерон өз иштеринде белгилегендей, мамлекеттин бийлик өкүлдөрү мурунку төңкөрүштөрдөн алуучу сабактарды өздөштүрө албай келе жатат.[90] Ширин Айтматова жана башкалар билдиргендей, Советтер Союзу кыйрагандан кийин тышкы көрүнүшү үчүн гана түзүлгөн институттар өтө көп учурларда жөн гана сырткы фасадды түзүп, чыныгы бийлик ал фасаддын астында иш жүргүзүп, алардын имараттары ижарага берилген. Мындай көрүнүш эл аралык донорлордун миллиарддаган жардамына карабай болуп келсе, кээ бир учурларда бул кырдаал дал ошол жардамдын айынан түзүлгөн.[91] Пандемияга чейинки 8,5 миллиард АКШ долларды түзгөн ички дүң продукциясынын көрсөткүчүнө караганда, жүргүзүлгөн эсептөөлөр боюнча 2017-жылы Кыргызстанга кредиттик жана гранттык негизинде 9 миллиарддан ашык АКШ доллар каражаты бөлүнгөн (бул сумманын ичинен 2,5 миллиарддан ашык АКШ доллар каражаты грант болуп берилген).[92] Cоветтер Союзу кыйраган мезгилден тарта биринин аркасынан бири келген жетекчилер эл аралык каржы институттар берген салттуу (нео-либералдык) саясий сунуштамаларын колдонуп, пайда көрө ала турган (ээликтен ажыратуу менен мамлекеттик мүлктөрүн менчиктештирүү аркылуу), бирок  натыйжасы жок колу буту байланган саясий оюнчулар басып алган склеротикалык жана баарын көзөмөлдөп турган өкмөттү алмаштырышкан.

           

          Мамлекеттик институттардын алсыздыгы саясий партиялык системасынын туруксуздуулугунда билинет, анткени саясий топтоолор дегенде чектелген идеологияга байланган айрым адамдардын тарабынан жетектелген бош бирикмелерди гана түшүнсө болот (идеология тууралуу сөз кылганда, айрымдар улутчулдук, либерализм жана орусчул саясат сыяктуу чоң темаларына тийиш амалдарын колдонгону, же президенттик менен парламенттик системаларынын ортосунда жасалчу тандоо сыяктуу конкреттүү саясат темасын колдонушканы кошо белгиленмекчи). Бирок, учурлардын көбүндө (дээрлик баардыгында) партиялардын алгачкы функциясын соцтармактар менен олигархиялык кызыкчылыктарынын ырастоо механизми катары түшүнүүгө болот.[93] Дайыма кайталанып, калкып чыккан маселе 500 000 баштап 1 миллион долларга чейин параны талап кылган партиялык тизмеде алгачкы орундар болуп келген, себеби бул орундар мыйзамсыз акча табууга жол ачуу менен сот куугунтугунан коргонууну камсыздамак.[94] Күчтүү президенттик системасына кайтып келүүгө байланыштуу бийликтин бекемделиши тууралуу көптөгөн негиздүү кооптор кандай гана болбосун, мурунку парламенттик система күтүлгөн жыйынтыктарды көргөзө албаганы менен ал убакта бийликтеги мыйзам бузгандарга карата чара көрүлбөгөнү айдан ачык көрүнүүдө.

           

          Коррупция жана уюшкан кылмыштуулук

          Жогоруда айтылып, төмөндө берилген макалалар менен Кыргызстан тууралуу башка көптөгөн маалымат репортаждары мамлекет дуушар болгон көптөгөн көйгөйлөрдүн өзөгүндө паракорчулук жатканын белгилешүүдө. Борбордук Азиянын башка аймактарында тамырлап, бутактап кеткен паракорчулукка өбөлгө тузгөн көптөгөн табигый кең байлыктары Кыргызстанда жок болгонуна карабастан, бул маселеге жергиликтүү дэңгээлден баштап элиталарга чейинки бийлик түзүмдөрү белчесинен аралашкан.

           

          Кыргызстандын жайгашуусу бул маселенин маанилүү бөлүгү болуп турат. Орусия, Белоруссия, Казакстан, Армения жана Кыргызстан кирген Евразия экономикалык биримдигинин бажы бирикмесине товарлардын ташылып кирүүсүнүн негизги пункту болуп саналат. Бажы зонасына товарлардын ташылып келиши, өзгөчө Кытайлык товарлардын ташылышы (Орусияга жана Казакстанга жолун Кыргызстандагы “Торугарт” өтмөгү аркылуу улап, Кытайдын түндүк-батышында жайгашкан Кашгарда башталган “Түндүк маршруту”) паракорлукка кенен мүмкүнчүлүктөрүн ачып, таасирдүү оюнчулардын бейрасмий монополиялардын түзүүсүнө жол берет. Расмий бажы өткөрүү-пункттарынан өтүү үчүн төлөнүүчү паранын эсебинен мыйзамсыз киреше табылып, мындай формалдуу иштер көңүлгө алынбаган жерде аткезчилик (контрабанда) мүмкунчүлүктөрүнө кенен жол ачылууда. Товарларды чек-арадан өткөрүү менен алектенген транспорт жана логистика жаатында үстөмдүк кылуу үчүн өлкөгө товарларды өткөрүү ыйгарым укуктарын кыянаттык менен колдонулуусу кирешенин мыйзамсыз табуунун дагы бир жолу болуп эсептелет.[95] Бул маселенин экинчи жагы Орусия менен Европага карай өйдөдө белгиленген “Түндүк маршруту” Кыргызстандан өтүп, баңгизат аткезчилигинин өткөрүү пункту болуп, биринчи кезекте Ооганстандан героиндин Таджикистан аркылуу ташылышы жөнүндө кеп болмокчу.[96] Ширин Айтматова өз баяндамасында билдиргендей, Кыргызстандагы көмүскө экономика эбегейсиз көлөмдүү болуп, болжолдуу түрдө келтирилген эң акыркы анын көрсөткүчү Кыргызстандын ички дүң продукциясынын 42% түзгөн.[97]

           

          Эл аралык башкаруучулар менен журналисттер баса белгилегендей, каражаттардын мындай мыйзамсыз табуу булагынын эки түрүн көзөмөлдөп, үстөмдүк кылган таасирдүү күчтөр катары Райымбек Матраимов (бажы) менен Камчы Көлбаев (баңгизат) таанымал болушкан.

           

          2013-жылы Түштүктөгү бажы кызматынын жетекчилигине жетээрден мурда, Кыргызстандын түштүк аймагындагы Бажы башкармалыгынын башкаруучусунун орун басары, кийин 2007-жылы жетектөөчүлүккө келип, Матраимов өз жолун бир нече катардагы кызматтарында иштеп баштаган. 2015-жылы Улуттук Бажы кызматынын башчысынын орун басарлыгына жогорулап, ал убакытка чейин мыйзамсыз киреше табуу айыптарын таануу менен “Раим-миллион” деген атка конуп калган.[98] 2017-жылы президенттик мөөнөтү аягына чыгаардан мурда Алмазбек Атамбаев Матраимовду кызматынан кетиргенине карабастан, ал мезгилде парламентте бийликти кармап турган Кыргызстан Социал-Демократтардын партиясында Матраимовдун агасы өзүнө орун камдап койгон. Натыйжада, жогоруда белгиленгендей Матраимовдордун үй-бүлөсү “Мекеним Кыргызстан” саясий партиясын негиздешкен.

           

          Орто беделдүү бажы кызматкеринин көрүнүктүү байлыктары менен олуттуу таасири Кыргызстанда кеңири белгилүү болсо да, дал Эркин Европа Радиосу/Эркиндик Радиосу (RFE/RL), Коррупция менен уюшкан кылмыштуулукту баяндоо долбоору (OCCRP) жана бул долбоордун кыргыз мүчөсү Kloop борборунун биргелешкен журналисттик иликтөөлөрү Матраимовду өлкөдөгү саясий дебаттардын чордонуна чыгарган.[99] Алардын репортаждары алгач Дубайда жашаган казакстан жарандыгына ээ болгон этникалык уйгур Хабибула Абдукадырдын Матраимов менен болгон байланышына басым жасаган. Ошондой эле Хабибула Абдукадыр Лондондо, Вашингтондо жана Германияда көлөмдүү мүлктөргө ээлик кылып, тергөө тобунун сөздөрүнө караганда Борбордук Азиядагы жүктөрдүн аткезчилик империясынын борборунда Абдукадырдын тургандыгы ортого чыккан.[100] Айеркен Саймаитинин берген көрсөтмөлөрүнүн негизинде гана жогоруда айтылган иликтөөлөрдү жүргүзүүгө шарт түзүлгөн, анткени Саймаитинин сөздөрүнөн бул көмүскө тармактарынын атынан 5 жыл бою 700 миллион АКШ доллар каражаттарын которуп, которулган акчалардын изин жашыруу менен алектенгенин жана ортомчунун ролун ойногону белгилүү болгон.[101] Көмүскө иштердин бетин ачкан Саймаитинин сөздөрүнөн Матраимовдордун үй-бүлөсүнүн фондуна 2,4 миллион АКШ долларга жакын каражаттардын түшкөнү жана Дубайда кыймылсыз мүлктүн курулушу боюнча болжол менен Матраимов менен Абдукадырдын кызматташтыгы тууралуу маалымат ачыкка чыккан.  Мыйзамсыз иштердин жүзүн ачкан иликтөө жарыяланаардан бираз гана мурун Саймаити буйрук менен өлтүрүлгөн. Бул иликтөө Бишкекте коррупцияга каршы протесттерди козгоп, бул жыйынга өз салымын кошкон Ширин Айтматова  баш болгон “Үмүт 2020” кыймылы иш жүргүзүп баштаган.[102]

           

          2020-жылдын октябрдагы шайлоолордон мурда бул темадагы талкуулоолор кайрадан жанданган, себеби Матраимовдордун “Мекеним Кыргызстан” партиясы алгачкы орунду ээлөөгө күрөшсө, RFE/RL, OCCRP, Bellingcat жана Kloop уюмдарынын репортаждары “Матраимовдун империясы” деген баш сап менен Матраимовдорго көңүлүн кунт койгон.[103] Репортажды даярдагандардын айтканына караганда, Матраимов өз бизнесин курган механизмдери отчеттордо документтештирилген. Бул иликтөөнүн орчундуу бөлүгүнүн жарыяланышына Матраимовдун жубайы, Аманда Тургунова “элитанын” катарына киргендигин сыланкороздук менен жар салып, соцтармактардагы жеке баракачаларына акылга сыйбаган сатып алуулары менен ысырапкорчулугун көрсөтүүсү салым кошкон.[104] Аманда Тургунова тууралуу чыккан репортаж элдин кыжырын ого бетер кайнатып, 4-октябрь шайлоо күнү “Мекеним Кыргызстан” партиясынын жана башка Матраимовчулдардын добуштарды сатып алуу аракеттери отко май куйгандай болуп, натыйжада президент Жээнбеков кызматынан кеткен.[105]

           

          Шайлоо өтөөрү менен бийликке Жапаров келгенден кийин эле дароо жаңы бийлик Матраимов боюнча иликтөө иштери жүргүзүлөөрү тууралуу билдирүү жасаган. Ал билдирүүдө Матраимовдор бажы тармагында көмүскө кирешеси мурун айтылган 700 миллион АКШ доллардан ашкан алда канча ири схемаларга тийиштүү экендиги белгиленген.[106] Ошентип, 2 миллиард сомго жакын (23,6 миллион АКШ доллар) жеке пайда көрүп, мамлекетке зыян келтирген деген айыбы тагылып, 20-октябрда Матраимов камакка алынган. Бирок, жогоруда белгиленгендей Жапаров жана ал койгон УКМКнын жаңы төрагасы Камчыбек Ташиев менен биргеликте экономикалык мунапысты жарыялоо менен түзүлүп калган кырдаалдан чыгуу амалын табышкан. Бул демилгеге ылайык, жасалган кылмыш иштери боюнча орчундуу жазадан кутулуу үчүн мурунку жылдарда паракорчулуктан мыйзамсыз жол аркылуу тапкан кирешесинин бөлүгүн кайтаруу мүмкүнчүлүгү сунушталган. Жарыяланган экономикалык мунапыстын жыйынтыгында мамлекеттин казынасына көптөгөн накталай каражаттар түшүп, убадаланган тез “жыйынтыктарды” көрсөтүү менен өтө эле курч жана ыңгайсыз суроолорду берүүдөн баш тартып, кылдаттыкты талап кылып, түзүлүп келе жаткан аярлуу күчтөрдүн бузулушу эч кимге кереги жоктой эле. Матраимов кайтарып берүүгө макул болгон 2 миллиард сомдон (23,6 миллион АКШ доллардан) 600 миллион сомду Бишкек шаардагы 9 батир жана соода борборун мамлекетке жаздыруу менен кутулган. Акырында, күнөөсүн өз мойнуна алып, (23,6 миллион АКШ долларга кошумча) 3000 АКШ доллар айып пулун төлөөгө макул болуп, Матраимовго карата 2020-жылдын февраль айынан тарта мамлекеттик кызматтарда иштөөгө үч жылдык тыюу салынган.[107] Бул кадамы элдин жүзүнө түкүрүк катары кабыл алынып, коомдо пайда болгон резонанс нааразылык акцияларын кайрадан жанданткан.[108] Бул жыйын жазылып жаткан учурда күтүлбөгөн бурулуу болуп Матраимовдун кайрадан УКМК тарабынан камалышы болду, анткени мындан бир жума мурун эле  анын акчалардын изин жашыруу иштери боюнча тагылган айыптары сотто каралып, эки айга алдын ала абакка киргизүү чечими кабыл алынган.[109] Кыргызстандагы мыйзамдар менен маселелери бар болгонуна карабастан, Матраимов жана анын жубайы 2020-жылдын декабрь айынан баштап паракорчулукка шектелүүнүн негизинде АКШнын Магнитский санкцияларынын тизмесине киргизилишкен.[110]

           

          “Камчы” коюлган аты менен таанылган Камчыбек Кольбаев кыргыз саясатына таасирин көп деле тийгизбегени менен 2011-жылдагы АКШда кабыл алынган “Чет өлкөлүк баңгибарондор” тууралуу мыйзам боюнча “олуттуу чет өлкөлүк баңги соодагер” катары таанылып, 2012-жылдын февраль айынан бери АКШнын Каржы министрилиги тарабынан Кольбаевдин бардык финансалык эсептери тоңдурулган.[111] Жыйынтыгында, 2012-жылдын декабрь айында Кольбаев Бириккен Араб Эмираттарынан кайра Кыргызстанга экстрадицияланып, абакка 5 жарым жылга камалып, кийин ал мөөнөтү 3 жылга кыскартылып, 2014-жылы май айында акыры абактагы мөөнөтү аягына чыкты деген корутундунун негизинде эркиндикке чыккан. Уюшкан кылмыш топторун жетектеген деген айыптары дагы алынган.[112] Эркин Европа Радиосу/Эркиндик Радиосу (RFE/RL), Коррупция менен уюшкан кылмыштуулукту баяндоо долбоору (OCCRP), Kloop борборунун жана Bellingcat уюмунун биргелишкен Матраимовдорго карата журналисттик иликтөөлөрү Кольбаев менен Матраимовдун ортосунда байланыштары бар экендигин аныктап, Матраимовдун үй-бүлөсү болжол менен Кольбаевге таандык болгон Ыссык-Көлдөгү вилласында токтошкону белгиленди.[113] Жапаров менен Ташиевдин ашыкча жарнамаланган коррупцияга каршы кампаниясынын алкагында 2020-жылдын октябрь айында Кольбаев кайра камакка алынган, бирок ага карата чаралардын көрүлүшү белгисиз.[114]

           

          Аксана Исмаилбекова өз эссесинде белгилегендей, мындай ири оюнчулар түптөлүп, тамырларын терең кетирген паракорчулук маданиятынын эң жогорку дэңгээлинде отуруп, бул маданият кылмыштуу таптар менен мамлекеттин бүтүндөй ишмердүулүгүнө сиңип калган. Ишкерлер мамлекет менен кылмыш топтордун аралашма симбиотикалык кызматташуусуна мажбур болуп, жергиликтүү дэңгээлден баштап улуттук дэңгээлге чейин пара берүү менен (расмий жана бей расмий) коргоонууга жана экономикалык мүмкүнчүлүктөргө ээ болууда. Кольбаев менен Матраимов сыяктуу чоң фигуралардан баштап жергиликтүү саясатчыларга чейин өздөрүнүн жеке жактоочу жана кардарлык тармактарына ээ. Мамлекет ийгиликке жете албай калган учурларда анын ордуна ишке киришүүгө даяр болгон социалдык камсыздандыруунун өз схемаларын ири оюнчулар натыйжалуу түрдө иштетишет. Мисалы, социалдык программаларды жүргүзүп жана Оштогу университке барып, окуганга студенттерди колдогон Матраимовдун үй-бүлөсүнүн фондунун Кара-Суу аймагында таасири кыйла эле жогору.[115] Эрика Марат белгилегендей, пандемия учурунда мамлекет өз милдеттерин аткара албай калганда өзү чыккан Ыссык-Көл районуна Кольбаев колдоо катары керектелген дары-дармектер менен башка керектелген жабдуулардын жеткирилишин камсыздаган.[116] Жергиликтүү дэңгээлде болсо, өзгөчө Ош жана анын тегерек аймактарында жайгашкан спорттук клубдар менен машыгуучу залдар каржылай турган конкреттүү бир жактоочунун атынан иш жүргүзчүдөй жергиликтүү күчтөр (спортсмендер) менен камсыздоосун улантууда. Бул жигиттер саясий партиялардын атынан шайлоолордо байкоочу болуп берип, ошо жактагы участоктордо аларды каржылап турган кишинин саясий партиясынын атынан добуштарды сатып алуу схемаларын башкарууда пайдаларын көрсөтүшөт.

           

          Жогоруда айтылгандай, ар бир келген президент кабинетте ээлеген бийликти жеке чөнтөгүн мүмкүн болушунча толтуруу максатында колдонушкан. 2016-жылы Карнеги фондунан Сара Чейз жүргүзгөн изилдөөсү президенттин (ал убакытта Атамбаев болуп  турган учур) өлкөдө башка клептократтык тармактардын үстүнөн болгон үстөмдүгүн аныктап, ал үстөмдүгү укук коргоо органдар менен соттор президентке баш ийгенинен байкалган.[117]

           

          Мындай үмүтсүз абалга дуушар болгондо, Батыш колдогон паракорчулукка каршы күрөшүүгө багытталган институционалдык реформанын жүргүзүү аракеттери болгон күчү менен элден колдоо табууга умтулган. Кыргызстан учурда ачык-айкындуулукту жогорулатуу максатында өкмөттөр менен иштешкен глобалдуу уюмга, “Ачык өкмөт” өнөктөштүгүнүнө мүчө болуп турат. Бирок, кээ бир министриликтерде маалыматтын жеткиликтүүлүгүндө болгон чектелген прогресс менен Жээнбеков маалында киргизилген пайдалуу, бирок жетиштүү түрдө колдонулбаган электрондук сатып алуу системасына карабастан, өкмөт маанилүү реформалардын ордуна эл аралык донорлор колдогон реформа боюнча өкмөт долбоорлоруна жана схемага болгон мүчөлүктүн пиар пайдаларына кобүрөөк маани берген.[118]

           

          Аксана Исмаилбекова билдиргендей, президент Жапаров «доля» (мамлекеттик мекемелерге бизнестен түшкөн пайданын бир “бөлүгүн берүү”) аттуу системасын жокко чыгарууга убада берип, өйдөдө айтылгандай октябрда бийликке жаңы өкмөттүн келишинен кийин экономикалык мунапыстын натыйжасында каражаттардын бир бөлүгү жеңил опузалоо түрүндө кайтарылган. Кайра эле Исмаилбекованын сөздөрүнө кайрылсак, Жапаровдун паракорчулук боюнча чараларды көрөөрүнө ишенип, аны колдогондордун арасында кээ бирлердин чындап колдогонун себеби мамлекеттеги коррупцияны толугу менен жоё алат дегендиктен эмес. Бишкектин сырткы кээ бир аймактарындагы эл Жапаровду экономикалык популист катары таанып, мурунку кесиптештерине караганда коррупциянын кыжырды кайнаткан учурларына каршы чараларды көрүп, коомчулуктун кызыкчылыктарын эске алуу менен тамырлап кеткен коррупциянын процесстерин кылдаттык менен башкараар деген ой түзүлүп калгандай. Дал ушул контекстте, жөнөкөй жараандардын жашоосун бузган уюшкан кылмыштуулуктун аракеттерине жана жергиликтүү аткаминерлер менен милиционерлердин майда паракорчулукка каршы көрүнүктүү кадамдары чындап жасалса, анда казынага чектелген каражаттардын кайтарылышы менен мунапыстын алкагында колдун чабылышы Жапаровдун колдоосуна өтө эле терс таасирин тийгизбөөгө тийиш. Эгерде Жапаровдун ишмердүүлүгү жогоруда белгиленген нукта кеткен болгондо, бийликтин тузүмдөрүн бекемдеп, жабык эшиктердин аркасында жүргүзүлгөн эбегейсиз чоң коррупцияга өбөлгө түзүлмөк (мындай иш-аракеттери социалдык тармактарга чыгып таркалып кетпөөнүн шартында гана). Башкаруунун мындай жолуна мисал болуп жакын арада эле уюшкан кылмыштуулктун болжолдуу “көзүрү” Кадырбек Досоновдун камалышын айтууга болот. Анын ири мүлктөрү камерага тартылып, Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитети тарабынан ачыкка жарыяланган.[119]

           

          Улутчулдук, салттар, укуктар жана дин

          Коррупциянын өсүүсү менен биргеликте улутчулдук жана ага байланыштуу популисттик, социо-консервативдик жана салттуу кыймылдар кыргыз саясатынын эволюциясынын башкы факторлору болуп саналууда. Советтер Союзунун кыйроо убагында жана андан кийин Кыргызстан жараны болууну түшүнүү процесси ортого чыга баштаган. Кыргыздар өз алдынча этникалык топ болуп жашаганы менен Кыргызстан мамлекети Советтер жана Орусия империяларына толугу менен сиңгенден кийин гана түзулгөн. Ошол мезгилде алгач айтканда Кыргызстандын түштүгүндө жайгашкан өзбектердин жамааты менен империялык жана советтик доордо көчүп келген орустар сыяктуу Кыргызстандын жеринде көптөгөн этникалык улуттар жашашкан.[120] Президент Акаевдин “Кыргызстан биздин жалпы үйүбүз” аттуу демилгесин жүзөгө ашырып баштаганына карбастан, ал жана андан кийинки саясатчылар өз саясий максаттарын көздөп кыргыз этникалык улутчулдугун түзүп, өнүктүрүүгө жана аны башкарууга умтулушат.[121] (Кыргызстандын түштүк бөлүгүндө мамлекеттик түзүмдөрүндө көпчүлүктү тузгөн) Этникалык кыргыздар менен (төмөндө белгиленген окуяларга чейинки түштүктөгү экономиканын жеке секторунда көпчүлүктү тузгөн) этникалык өзбектердин ортосунда чыңалуу Ошто жана анын тегерек четинде эки ири баш аламандык менен аяктаган. Биринчиси 1990-жылы болсо (колхоздогу бийликтин талаш-тартышынын жыйынтыгында 300 ашуун  киши каза табышкан), экинчиси 2010-жылы (бул окуяда курмандыкка чалынгандардын саны эмдигиче такталбай турат, бирок болжол менен 426 киши көз жумгандыгын белгилеген отчетту жергиликтүү серепчилерден турган Улуттук комиссиясы жарыялап, бул маалымат эл аралык серепчилер тарабынан сынга алынып, чыныгы саны бир нече миңдин тегерегинде болгонун кошумчалашкан).[122]

           

          2010-жылы зомбулуктун айынан чыккан чыр-чатак президент Бакиевдин бийлиги кулатылгандан кийин от алып кеткен. Өлкөнүн саясий келечеги боюнча кеңири таралган талаш-тартыштар өзбектер өкмөттун чөйрөсүндө көпчүлүк добушка ээ болуусун талап койгонуна алып келсе, өз кезекте этникалык кыргыздар жер реформасын жүргүзүүгө кайрадан чакырып, кедей жарандарга жерлерин бөлүштүрүп берүү үчүн өзбекетрди өлкөдөн кууп чыгуу чакырыктары дагы кээ бир учурларда орун алган.[123] Чыңалуу апрель менен июнь айларынын ичинде өрчүп, Жалал-Абадда туу чокусуна жеткен баш аламандыкка айланып, 9 жана 10 июнда Ош шаарында жаңжалдын оту өзгөчө жагылган.

           

          Баш аламандыктардан кийин, президент Роза Отунбаева Борбордук Азия боюнча ЕККУнун Парламенттик Ассамблеясынын атайын өкүлүн, Киммо Килджуненди жетекчиликке чакыргандан кийин,  жергиликтүү иликтөөгө кошумчаланып Кыргызстан түштүгүндөгү окуяларды иликтөө боюнча көз-карандысыз эл аралык Комиссиясы түзүлгөн.[124] Жаңы тузүлгөн Комиссиянын маалыматына караганда каза болгондордун жана жаракат алгандардын жалпы саны 470 барабар болуп (көбүнчөсү этникалык өзбектер болгон), бирок андан дагы артышы мүмкүндүгү белгиленип, 111 миң кыргызстандык өзбектер Өзбекстанга көчүрүлүп, дагы 300 миңге жакын өзбектер Кыргызстан боюнча ар жакка жеткирилген. Бирок, Кыргызстан өкмөтү өзбекчил деген шектин негизинде бул Комиссиянын жыйынтыктарын четке кагып, Кильджуненди персона нон-грата кылып жарыялаган. Эрик МакГлинчи өз эссесинде өкүнүү менен эстегендей, “2010-жылдагы этникалык зомбулук тууралуу пикирлерин билдирген (Ош шаарынын мурунку мэри) Мырзакматовдун, же башка бир кыргыз улутчулунун бир тараптуу баяндамасына бир дагы кыргыз лидери каршы чыгууга аракет жасаган жок. Бул баяндамага каршы чыгуу өзүнө саясий кол салууга барабар эле. Демек, 2010-жылдагы баш аламандыктардан кийин этникалык өзбектерге карата кыргыз сот системасынын тарабынан жасалган одоно сот катасын оңдоого аткаруу бийлигинин эч кимиси аракет кылбаганы таң калаарлык эмес”.

           

          2010-жылдагы каргашалуу окуялардан кийинки жылдардын ичинде этникалык кыргыздардын жамааты түштүктүн жергиликтүү экономикасында өз ролун керек болушунча кеңейткен. Исмаилбекованын ишинде белгиленгендей, зомбулуктун андан нары өрчүп, жалындап кетпеши жана саясий кысымга алынбаш үчүн өзбек калкы өзүн коргоо тактикасын колдонууга мажбур болгон. Мындай тактика шайлоолордун божомолдуу жеңүүчүлөрүн колдоо менен өзбек жамаатынын орчундуу бөлүгү Орусияга жана Өзбекстанга миграцияга кеткенин камтыган. Өсүп жаткан улутчулдуктун фонунда кыргыздарга да, өзбектерге да бир дэңгээлде кыргыз жарандык (этникалык эмес) идентүүлүк демилгесин алдыга сүйрөп чыгаруу аракеттери оңунан чыкпай калган.

           

          Басылманын башында белгиленгендей, акыркы он жылдык убакытта өсүп жаткан кыргыз улутчулдук маанайы жергиликтүү өзбек азчылыгына багытталбастан, ар кандай талаш-тартышты туудурган батыш баалуулуктарына каршы пикирлерде, (жогоруда айтылгандай) Кытайдын өсүп жаткан таасири боюнча коркунучтарда жана кыргыз тилин илгерилетүүдө билинген. Тил маселеси кыргыз иденттүүлүгү боюнча талаш-тартыштардын талаасын кеңейтип, шаардыктар менен айылдыктардын ортосунда чоң өксүк менен коштолуп келет, анткени Бишкекте билим алгандар кыргыз тилинин ордуна орус тилине басымдуулук жасаса, айыл жергесинде окуп, чоңойгондор жалаң кыргыз тилинде сүйлөп, орус тилин окуп, колдонууга шарт түзүлбөй, кээ бир учурларда такыр эле жокко тете.[125] Ошентип, кыргыз тил жана адабиятынын илгерилеши улуттук саясаттын долбоорунун бир бөлүгү гана болбостон, ошондой эле таптык жана аймактык бөлүнүүсүнө негиз болуп, бул учурда кыргыз тилдүүлөр кээ бир орус тилдүү райондордо эмдигиче “артта калган” деп эсептелүүдө. Учурдагы Конституция боюнча кыргыз тили “мамлекеттик тилдин” милдетин аткарса, орус тили дагы деле “расмий тилдин” статусуна ээ. Баш мыйзамдын жаңы долбоорунда орус тилин “расмий статусунан” ажыратуу боюнча бир нече сунуштары тушкөн, бирок бул жасалган аракетке Москва көңүлүн буруп баштаганы негизги себеп болбосо да, 2021-жылдын февраль айында жарыяланган Баш мыйзамдын долбооруна мындай өзгөртүүнүн киргизилишине тоскоолдуктар жаралган.[126]

           

          “Батыш баалуулуктарына” өсүп жаткан терсаяктык акыркы жылдардын ичинде кыргыз улутчулдугунун эң күчтүү кыймылдаткычы болушу ыктымал. Көптөгөн башка мамлекеттер сымал,  улутчулдук көбүнчө ЛГБТ жана аялдардын укуктарын коргоо маселесине келип такалып, орусчул пропагандасы менен кээ бир жерлерде шайкеш келип, “салттуу” кыргыз баалуулуктар менен улуттук иденттүүлүк тууралуу жаңы пайда болуп келе жаткан талаш-тартыштарда улутчулдукутн түп-тамыры жергиликтүү мүнөздө экени айдан ачык көрүнүүдө.[127] Кыздарды уурдоо (ала-качуу), күйөөсүнүн үйүндө ата-энесине кызмат кылууга мажбурланып, келиндерге карата жасалган орой мамиле, үй-бүлөдөгү зомбулук сыяктуу көйгөйлөрдү чечүү боюнча жасалган эл аралык аракеттери улутчулдуктун таасиринин алдында каралып, салттуу кыргыз эрдиктин жана үй-бүлөнү патриархалдык көз-караш менен куруу концепциялары тыгыз байланышта болууда.[128] 2011-жылдан баштап үй-бүлөлүк зордук-зомбулуктун катталган саны 400%га өстү.[129] Мамлекетте жек көрүүнү козутууга же басмырлоого каршы чараларды көргөн орчундуу мыйзам жок болуп, жергиликтүү практикада болсо учурдагы Конституциянын 16-беренеси колдонулат.[130] “Салттуу” гендердик милдеттерине күчтүү социалдык басым жасалганына карабастан, башка Борбордук Азиянын мамлекеттерине салыштырмалуу Кыргызстандагы саясий табында аялдарга көбүрөөк маани берилип, партиялык тизмелерде 30%дык гендердик квота бөлүнүп, Жогорку Кеңештин учурдагы чакырылышында (2015-2020) 23 аял депутаттык кызматында иштеп келүүдө.[131] Жогоруда айтылгандай, 2000-жылдарда Отунбаева алдыңкы саясий фигура болуп, президенттин милдеттерин дагы аткарган. Ал эми Жапаровдун 16 кишиден турган өкмөтүндө, болгону экөөсү гана аялдар, алар – юстиция министри Асель Чинбаева менен транспорт, архитектура, курулуш жана коммуникациялар министри Гульмира Абдралиева.

           

          “Labrys” (Лабрис) сыяктуу бейөкмөт уюмдардын колдоосу менен жана 2019-жылы аялдардын эл аралык күнүндө түстүү желектерди көтөрүп, “баардыгы үчүн тең-укуктуулук” деген талаптарын коюу менен ЛГБТ коомчулугунун укутарын коргоо боюнча чектелген аракеттердин жасалышына Жылдыз Мусабекова сыяктуу депуттатар жана улутчул топтордун тарабынан олуттуу саясий реакция көрсөтүлгөн.[132] Ал фэйсбук баракчасына төмөнкүдөй сөздөрдү жазып чыккан: “чай куйгусу келбеген кыздарга жана балалуу болгону ниеттенбеген эркектерге … каргышка калганы аздык кылат, андайларды ур-токмокко алыш керек… Алардын башынан ушул сыяктуу жиндиликти уруп чыгарыш керек, жакшынакай жигиттер [бул ишти жасоого даяр болгондор] барбы?”, кийин дагы кошумчалап жазган “эгерде биз унчукпай отура берсек…Кыргызстан “Гейстанга” айланып калат”. Коомдун кеңири катмарында мындай мамиле көнүмүш адатка айланып, кичи ЛГБТ коомчулуктун мүчөлөрүнө карата зомбулук кеңири кездешүүдө. Ошондуктан, ЛГБТ коомчулугу чогулуп турган “Лондон” деген коомдук клубу 2017-жылы жабылып, ачык бири бири менен жолугуша албай калышкан.[133] ЛГБТ коомчулугунун мүчөлөрүн зордуктагандарга карата милиция эч кандай чара көрбөгөнү белгилүү, анткени алар тескерисинче зордукталып калгандардын ата-энелерине алардын “жеке жашоосун” билдирбөө үчүн алардан акча талап кылгандары чындап эле көп кездешет. Баш мыйзамдын учурдагы жана каралып чыккан долбоорунда нике аял менен эркектин ортосунда гана кыйылып, 2016-жылы референдумга коюлган Баш мыйзамдын долбоорунда жубайлардын үйлөнүшү бир жыныстык никелерге тыюу салуу мүмкүнчүлүгү катары кабыл алынган.[134] World Values изилдөө борборунун 2017 – 19 жылдарда  жүргүзгөн изилдөөсүнө караганда, кыргызстандыктардын 73% гомосексуал коңшулардын жанында жашаганды каалабагандыгын билдирсе, 83% мындай катнаштарды туура эмес деп көрсөтүшкөн (бир гана 1,3% гомосексуалдык мамилелерди нормалдуу эсептеген).[135] Мааданияттын салттуу көз-караштары элдин аң-сезимине терең сиңип калгандыктан, ЛГБТ коомчулугунун укуктарын коргоо боюнча иш-аракеттери бейөкмөт уюмдар менен эл аралык коомчулук үчүн өтө эле татаалдашып, элди дүрбөтүү максатында иш алып барган, коомдук тартиптин сакталышын көзөмөлдөгөн “Кырк Чоро” сыяктуу улутчулдук уюмдун жеңил олжосуна айланып калган.[136]

           

          Кыргызстандагы социалдык-консервативдүүлүктүн ири бөлүгү салттуу жана улутчул маанайда түп-тамырланса, бул мамилелер өсүп жаткан диний көз-караштарга мындан да бекем байлана баштап, Борбордук Азиянын башка аймактарына караганда бул көрүнүш ачык-айкын көрүнүп турган.  Борбордук Азиянын башка жергесиндей эле, советтер доорунда диний маселелер Борбор Азиядагы мусулмандардын Руханий Башкармалыгы тарабынан катуу көзөмөлгө алынып, бул уюм өз ишин кийин Кыргызстандагы мусулмандардын Руханий Башкармалыгы катары уланткан. Расмий диний жамаатынын үстүнөн көзөмөл өйдөдө турган уюмдан болуп жатканына карабастан, Ислам дининин маңызы кеңири Мусулмандык Умма менен болгон катнаштарды кеңейтүү аркылуу ачылып, араб, пакистан жана түрк фонддорунун каражаттары бир гана мечиттердин курулушуна гана жумшалбастан (мечиттердин саны 1990-жылы 39 болсо, 2019-жылына 2600гө чейин өскөн) сууга жеткиликтүүлүктү камсыздоо менен мектептерди куруу сыяктуу диний социалдык долбоорлорго дагы көңүл бурулуп, Ислам диндин өнүгүүсүнө  өбөлгө түзүлгөн.[137] Натыйжада, түшкү маалдагы намаз окуу, үй-бүлө жана салттардын түшүнүктөрүндө негизделген ислам иденттүүлүгүнүн маданияттуу формасынан бул динди катуу кармоо түрүнө өтүү иши башталып келе жатат. Борбордук Азиянын аймагында Кыргызстанда хиджаб ачык-айкын кийилет, бирок бүткүл жерде мектептерде атайын формалардын киргизилгенине карабастан, хиджабды мектепте кийүүгө салынган тыюу де-факто эмдигиче сакталып келүүдө.[138] “Аггрессивдүү прозелитизацияга(бирөөнү кандайдыр бир динге жыгылтуу)” каршы иштелип чыккан эрежелер иш-жүзүндө чындап Кыргыз Республикасынын Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиясында расмий түрдө катталбаган мусулман азчылыктар менен протестанттардын топторуна гана карата колдонулган.[139] 2020/21 жылдардын Баш мыйзам долбоору каралып жаткан учурда, мамлекет “светтик” болуу талабын (1-берене) жокко чыгаруунун кереги бары жогу тууралуу сөз жүрүп, диний коомчулуктун өзгөрүшүнө басым жасалып, коомдук аң-сезимде секуляризмдин советтик үлгүдөгү атеизм менен болжолдуу аралашмасы талкууланган.[140] Жыйынтыгында, 2021-жылдын февраль айында жарыяланган Конституциянын долбоорунда мамлекетти “светтик” катары мүнөздөгөн 1-беренеси ордунда калган.

           

          Ошентип, улутчулдук менен социалдык консервантизм бара бара күчтөнүп, коомдук либералдык кыймылдарына жасалган басым артып жатты. Кыргыз президенттеринин көпчүлүгү кандайдыр бир дэңгээлде улутчулдук негиздүү шайлоолорду көздөсө, Жапаровдун саясий мүнөзүн популисттик улутчул деп аныктоого мүмкүн. Бирок, социалдык консерватизмдин стандарттуу аныктамаларына карабастан, Жапаровдун саясий көз-карашы экономикалык улутчулдукка байланыштуу болуп, анын негизинде антиэлитардык популизм менен “Кумтөр” кең булагын мамлекеттештирүү боюнча кампаниясынын алкагында жасалган иш-аракеттери жатканы көрүнүүдө. Экономикалык туруксуздуктун шартында эл аралык инвесторлордун (синофобия көрүнуштөрүнүн пайда болгонуна көңүл салып байкап отурган кытайлык инвесторлордун дагы) басымынан улам мамлекеттештирүү маселесине кайтууга мажбур болгонун эске алуу менен популисттик мүнөздүү президент аппараты өз жинин ЛГБТ коомчулугунун жана аялдардын укуктары маселесинен, же бул маселелердин үстүнөн иштеген либералдык жана батышчыл бейөкмөт уюмдарынан чыгаруу ыктымалдыгы жогорулоодо.

           

          Жарандык коом

          Жогоруда жана төмөндө белгиленип кеткен маселелерге карабастан, азыркы маалда Кыргызстан жарандык коомдун ишмердүүлүгүнүн аймактык борбору болуп, мындай абал Кыргызыстандык да, калган Борбордук Азиянын аймактарындагы уюмдар үчүн да тең түзүлгөн. Андай болсо да, акыркы жылдары Кыгызстандагы жарандык коом токтобой кысымга алынганы байкалууда. Башка аймактарда бул жаатта начар болуп турган кырдаал эл аралык байкоочулардын Кыргызстан тушугуп жаткан көйгөйлөрүн терең түшүнүүсүнө жолтоо болушу ыктымал. Жергиликтүү бейөкмөт уюмдар 2000-жылдары күчтүү позицияларга ээ болуп, анын мурунку ишкерлери 2005 жана 2010-жылдардагы митингдерге жана алардын кийинки окуяларга активдүү катышкан деп саналып, жада калса өлкөдөгү өзгөрүүлөрдөн пайда көрүп, алар үчүн күрөшкөн саясатчылардын дагы ишинде тыныгуу алышына себепкер болгон.

           

          2011-жылы өкмөткө караганда, бейөкмөт уюмдарга болгон элдин ишеними алда канча жогору болгон, мисалы – сурамжылоого  катышкандардын 77% бейөкмөт уюмдар социалдык өнүгүүнү аркалап, иштеп жатышат десе, 62% мамлекет дал ошол максатты көздөп иш алып барганына күмөн санашкан.[141] Бирок, акыркы он жылдын ичинде бейөкмөт уюмдар үзгүлтүксүз басымга жана мыйзамсыздаштыруу кампаниясына кабылып, Эрнест Жанаевдин ишинде бул көрүнүштүн өсүүсү 2014-жылдан тарта байкалып, белгиленген.

           

          Мурун документтерде бекитилгендей, жарандык коом аларга карата бюрократиялык жүгүн оорлоштуруу боюнча бир нече аракеттерге дууушар болгон. Ал аракеттеринин бири 2016-жылдагы чет өлкөлүк агенттерге тиешелүү кабыл алынган орусиялык мыйзамды кайталоо болсо, экинчиси 2019 – 2020-жылдары киреше боюнча деталдуу отчет берүүнүн олуттуу жаңы талаптарын киргизип, убактылуу кызматчылардын кабыл алынуусуна тоскоол жаратуу болгон.[142] Жергиликтүү бейөкмөт уюмдардын активисттери коопсуздук кызматтардын тарабынан күчөп жаткан басым тууралуу кабар берип, алар коопсуздук кызматкерлер тарабынан суракка чакырылып, расмий түрдө да, белгисиз адамдардын жардамы менен да активисттердин аркасынан аңдуу жүргүзүлүүдө. Мындай негизсиз басымга карабастан, жарандык коомдун көптөгөн активисттери калктын адам укуктарынын бузулушунан кабардар болгондугун жогорулатуу боюнча өтө маанилүү ишин аткарууга үлгүрүп, эң азынан азыркы убакытка чейин орун алган системадагы элдин жинин кайнаткан учурларын жөнгө сала алган басымды кайтарып жасай алышты десе болот.

           

          Жогоруда айтылгандай түз иш аракеттер жашыруун топтор менен улутчулдук топтор тарабынан мыйзамсыздаштыруунун үзгүлтүксүз аракеттери мындан да кеңири жайылган контексттин алкагында жүзөгө ашууда. Бул аракеттери көрүнүктүү массалык маалымат каражаттарынын колдонулушу жана соцтармактарда түбү белгисиз болгон кампаниялар менен коштолуп, активисттерде бул иштерге атайын кызматтардын (кыргыздардын жана кээ бирөөлөрдүн айтымы боюнча орустардын дагы) тиешеси бар деген шектерди туудурууда. Жергиликтүү көйгөйлөрдүн отун жагып, козгогон бейөкмөт уюмдарга каршы баяндамаларды аймактарда таркатуу иштеринде Орусия кандайдыр бир деңгээлде аралашканы күмөнсүз. Жогоруда белгиленип кеткендей, активисттер салттуу көз-караштар сиңип калган коомду аралаштырууда көптөгөн кыйынчылыктар менен алпурушуп, аялдардын жана ЛГБТ коомчулугунун укуктарын коргоо маселесин чечүү менен алектенген бейөкмөт уюмдар алардын кызыкчылыктары жергиликтүү калктын кызыкчылыктарына дал келбестен батышчыл болуп жатканын баса белгилеген оппоненттердин куралына айланып калышкан. Мындай кырдаал бейөкмөт уюмдарга “грант жегичтер” деген экинчи айыпты тагып, бейөкмөт уюмдар жергиликтүү калктын маселелерин биринчи кезекке койбостон, ар кандай максатта донорлук каражаттарды топтоого гана кызыкдар кишилер катары кабылдоосун мындан дагы жогорулатат. Ошондой баяндоолордун жыйынтыгында ачык-айкын отчетторуна болгон талаптарга ого бетер басым жасалат.

           

          Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши жакын арада эле “Кесиптик бирликтер жөнүндө” мыйзам долбоорун кайрадан карап, бардык аймактык жана тармактык профсоюздарды Кыргызстандын профсоюздар федерациясына кирүүсүн мажбурлоо аркылуу профсоюздук ишмердүүлүк үстүнөн көзөмөлдү күчөтүүгө багытталган. Ошентип, Кыргызстандын профсоюздар федерациясы Өкмөт тааныган жалгыз жалпы мамлекеттик профсоюздук органдын статусуна ээ болмокчу.[143] Бул кадам Федерациядагы көзөмөлгө болгон саясий негизделген күрөш менен уланып, саясий байланыштарга чөмүлгөн мурунку баш катчы кызматынан бошотулуп, калган профсоюздагы аткаминерлер менен активисттер өкмөт тарабынан куугунтук кампаниясына кабылган. Адам Укуктарын Байкоо уюмунун (Human Rights Watch) жана Борбордук Азиядагы Эмгек Укуктарын көзөмөлдөгөн Миссиянын мааалыматына таянуу менен аларга карата 50гө жакын кылмыш иштери козголгон. 2020-жылдын аягында жаңы төрагасын шайлоо максатында жыл сайын өткөрүлүүчү конгрессинин өткөрүүсүнө тыюу салынган.[144]

           

          Кыргызстандагы жарандык коомго багытталган акылга сыйбаган күнөөлөөлөрдүн агымында эл аралык коомчулук коргонуу позициясын алууга умтулуп, толгон-токой айыптардан качуу менен өз ишин аткарууга аракеттенип, саясатчылар жасап жаткан терс кылыктары менен күрөшүүдө дипломатиялык басымды колдонушкан.  Акыркы 15 жылдын ичинде үчүнчү төңкөрүш болгондон кийин саясий кысымга каршылык көрсөтүлүшү туура болуп, бир гана ал күрөштү улантуу зарылчылыгы ортого чыкпастан, стратегияны кайрадан ойлонуп чыгууга дагы убакыт келгендей.

           

          Эссенин көптөгөн авторлору учурдагы түзүлүп калган шарттарда донорлордун приоритеттерин жана ишмердүүлүгүн өнүктүрүүнүн жолдору тууралуу өз пикирлерин жана идеяларын бул жыйында сунушташкан. Асель Доолоткелдиева чектелген таасирдин факторун эске алуу менен саясий чөйрөдө жарандык коомдун тийгизген таасиринин тереңдигин кайрадан карап чыгууга болгон муктаждык тууралуу мурун эле сөз көтөргөн. Акыркы окуялардын контекстинде, ошол чектелген таасирдин тийгизгендиги бир нече “эр жүрөк активисттер” жетишсиз деп айтуу менен жакынкы келечекте көңүлдү демократизациянын ордуна экономикалык теңдүүлүк долбоолоруна көбүрөөк бурууга чакырыктарда билинүүдө.[145] Бул жыйынга кошулган Доолоткелдиеванын эмгегинде иштөөнүн жаңы ыкмаларын сунуштоо менен жогоруда белгиленген темасы кеңири ачылууда.  Өз докладында Ширин Айтматова Кыргызстандагы бейөкмөт уюмдардын тармагы өзгөртүлөөргө муктаж болгондугун түздөн-түз белгилеп, жаңы үндөрдү, жаңыча ой-жүгүртүүнү жана каржылоонун механизмдерин жаңыча иштетүүнүн жолдоруна шарт түзүү позициясын коргогон. Көптөн бери созулуп келген жергиликтүү деңгээлдеги отчеттордун маселелерин чечүү үчүн кийинки кадамдардын жасалышы керектелип, жада калса кээ бир донорлор өз өнөктөштөрүнүн жергиликтүү көйгөйлөргө ийкемдүү чара көрүү менен стратегиялык приоритеттери үчүн мейкиндикти камсыз кылууга мажбур болушат.[146] Буга кошумча болуп, жаңы пайда болуп келе жаткан активисттердин топтору менен баарлашуунун эң ыңгайлуу жолдорун табуунун үстүнөн ой-жүгүртүү керектелеттир. Мындай активисттердин топторуна таажы вирусунун маалында жардамын көрсөткөн ыктыярчыларды, болжолдуу төңкөрүштөн бизнести коргоп, сактап калган кошуундардын мүчөлөрү жана сунушталып жаткан Баш мыйзамдын жаңы долбоорунун кээ бир бөлүктөрүнө каршы кампанияларды уюштурган протесттик “Баштан Башта” аттуу активисттердин бирикмелерин киргизсек болот. Бирок, булардан да сырткары бар болгон инститтутардын ордуна көбүнчө соцтармактар аркылуу уюшуп, башкарылган жаңы социалдык кыймылдары пайда болуп, жарандык жана социалдык активизмге болгон ачкалыгын туруктуу түрдө көрсөтүүдө.[147]

           

          ММК жана интернеттеги эркиндик

          Борбордук Азиянын башка малекеттерге караганда Кыргызстандагы массалык маалымат каражаттары жана интернет талаалары салыштырмалуу эркиндикке ээ болгону менен терең түзүлүштүк маселелерге кезиккенде, алар билинбей калууда. Аудиториянын ири бөлүгүн мамлекеттик телевидениелер өздөрүнө тартканын улантып, алардын артынан орусиялык каналдар элдин назарына ээ болуп, айыл жергесинде жаңылыктардын жана көңүл ачуунун негизиги булагы дагы деле телевидениелер эсептелет. Ал эми шаардыктардын арасында интернет кеңири таралганына байланыштуу салттуу массалык маалымат каражаттарынан ашып онлайн-каналдар популярдуулугун арттырууда.

           

          ММК сектору чалдыккан эң ири маселелердин бири дүйнөлүк журналистика кезиккен маселелердин жергиликтүү өрнөгү болуп, жергиликтүү экономиканын алсыздыгынын жана үстөмдүгү өсүп жаткан онлайн-жарнамалардын (жана алардын соцтармактар менен издөө провайдерлерди каптап кетүүсү) фонунда көз карандысыз массалык маалымат каражаттары пайда көрө баштаган. ММКны каржылоо жана анын менчик маселелери цензуранын жана журналисттик өзүн-өзү цензурага салуунун негизин түзүшөт. Көптөгөн басмаканалардын макалалар жана редакторлук көз-караштары аларды каржылай турган адамдардан көз-каранды болгон “жүргүзгөн оюн үчүн акча төлө” деген саясатын карманганы ММКнын татаал экономикасын ого бетер оорлоштуруп жатат.[148] Кыргызстан үчүн мындай кырдаал уникалдуу болбосо да, анын таасири көптөгөн тармактарда билинүүдө, мисалы саясий элиталар менен жергиликтүү ишкерлердин тарабынан окуялардын чагылдырылышына тийгизген таасиринен баштап көз карандысыздыкты чектей алган демөөрчүлүккө жана өндүрүмдүн жайгаштырылуусуна жасалган басымдуулукка чейин. Демөөрчүлүккө ишмердүүлүгү тууралуу кабардар болгондукту жогорулатуу максатында ЮНИСЕФ сыяктуу эл аралык уюмдар менен болгон өнөктөштүк мамилелер киргизилип, ММКнын чагылдыруусуна таасирин тийгизишет делген каржылоонун башка булактарына караганда, жогоруда айтылган уюмдар кыйла ишенимдүүрөөк деп эсептелүүдө. Эл аралык колдоо (донорлор менен социалдык тармактык компаниялар тарабынан) жергиликтүү басмаканаларды каржылоонун жаңы булактарын аныктоого жана табууга, ошондой эле жаңылыктарды окуп жаткан аудиториянын көңүлүн тартуу максатында массалык маалымат каражаттарынын жашоо таризине жана ар түрдүү көңүл ачуучу иш-чараларга кызыктырууга керектелиши мүмкүн. Тренингдердин болуп туруу үчүн уюштурулган көптөгөн тренингдерден баш тартуу керектиги айтылса да, жөндөмдүулүктө болгон айырмачылык дагы деле сакталууда, өзгөчө кыргыз тилдүү жана жергиликтүү журналистиканын жаатында. Балким, эл аралык жаңылыктарын кыргыз тилдүү аудиториясына даярдап, жарыялоодо эл аралык өнөктөштөр жергиликтүү басмаканаларга өз жардамын мыдан ары да көрсөтө алаттыр.

           

          Бейөкмөт уюмдардай эле, көз карандысыз массалык маалымат каражаттарына жасалган басым бир гана каржылоо маселесине байланыштуу болбостон, саясатчылар, атайын кызматтар, бай жана таасирдүү инсандарга байланыштуу көмүскө күчтөрдүн тарабынан дагы кошумча басым жасалууда. Ковид пандемиясы саясатчыларга “Маалыматты манипуляциялоо жөнүндө” жаңы мыйзамды киргизүү аракетине өбөлгө тузүп берди.[149] Бул мыйзамдын долбооруна мурунку президент Сооронбай Жээнбеков кол койбой, парламентке кайрадан карап чыгууга жөнөткөн. Бирок, бийлик алмашкан соң жаңы түзүлгөн өкмөт бул мыйзам долбоорун кайра кайтаруу ниетин билдиришкен.[150] Пандемияга байланыштуу жалган маалыматтын таралышы менен күрөшүү максатында түзүлүмүш болгон мыйзамды эл аралык байкоочулар бул мыйзам долбоорду так эмес жана өтө кеңири деп сыпатташкан. Мыйзам чыгаруу ыйгарым укуктарынан кыянаттык менен пайдалануусу боюнча ачык коркунчутар жогоруда айтылгандай пандемиянын учурунда мамлекеттин көргөн чараларына каршы чыккандарга карата мыйзамдар коопсуздук кызматтар тарабынан бузулганы күчөй баштаган.[151] 2020-жылдын октябрдагы өткөн шайлоолордо болжолдуу орун алган тартип бузуулар боюнча чыгарган репортаждары үчүн журналисттер онлайн дагы, физикалык дагы басымга кабыл болушкан.[152] Эрик МакГлинчи өз ишинде белгилегендей, президент Жапаров “Массалык маалымат каражаттары менен сөз эркиндиги кол тийгис баалуулук бойдон кала берет” деген убаданы берген. Бирок, шайлоодогу жеткен жеңиштен кийин жүрөктүн үшүн алган сөзүн кошумчалаган: “ММКнын укугун коргойм, бирок менин же башка саясатчылардын жана чиновниктердин сөзүн бурмалабай, айтылган билдирүүлүрүбуздү контексттен үзүп алып колдонбогонуңарды өтүнөм. Эгерде муну аткарсаңар, силерге эч кандай куугунтуктар жасалбайт.”[153]

           

          Азаттык Радиосуна, жана өлкөдөгү онлайн-жаңылыктар менен радионун негизги булагына маалыматтын таркашына бөгөт коюууну көздөгөн саясатчылар элдин көзүнчө асылып, журналисттер болсо атайын кызматтардын жана мүмкүн алар жүргүзгөн иликтөөлөрүнүн негизги каармандарынын да тарабынан басымга кабылышкан.[154] Уюшкан кылмыштуулукка тийиштүүлөр менен болжолдуу байланыштары тууралуу жасалган билдирүүлөрдү чагылдырганы үчүн президент Жапаров “Азаттыкты” элдин алдында сынга алган.[155] Бул кадамы Трамптан кийинки Эркин Европа Радиосу/Эркиндик Радиосу менен жүргүзгөн  стратегиясын кайрадан кененирээк жаңыртуунун жана Жапаровдун администрациясы менен жаңы мамилелердин алкагында Эркин Европа Радиосу/Эркиндик Радиосунун саясий аймагын активдүү коргоодо жана журналисттердин коопсуздугун камсыздоодо Байден администрациясы үчүн чоң мааниге ээ. Учурда Би-Би-Сидеги Кыргыз Кызматы жергиликтүү медиарыногунда жергиликтүү өкүлдөр тарабынан маанилүү оюнчу катары кабыл алынбай, Би-Би-Синин башкармалыгы бул кырдаалды өзгөртүү үчүн жаңы жолдорун (мисалы жеригликтүү басмаканалар менен өнөктөштүктү түзүү) ойлонуп чыгуу зарыл.

           

          Интернет-троллинг журналисттерге (жана бейөкмөт уюмдардын активисттерине) карата жасалчу басымдын олуттуу куралы болуп калгандай. Бул троллингдин эки көрүнүктүү булагы билинүүдө. Биринчиси Орусиялык кесиптештердин масштабына жетпесе да, журналисттерге бут тосуп жана аларды аңдуу үчүн төлөнүп, колдонулган уюшкан троллдордун фабрикалары өз ишин жүргүзө башташкан. OpenDemocracy жарыялаган иликтөө репортаждары интернет-троллдор төлөөгө даяр болгондордун атынан жүргүзгөн операцияларын байкап, аныктаган. Каржылагандардын бирисин кээ бирлер Матраимовдор менен байланыштырып, “Kloop”, “Азаттык” жана башка көз карандысыз басылмалардын журналисттерине чабуул жасалгандыгы анын буйругу менен экен деп божомолдоодо.[156] Бул троллдордун тармагы башында 2020-жылкы октябрдагы шайлоолордо “Мекеним Кыргызстан” партиясынын саясий кампаниясын уюштурууда, жана Жапаровдун шайлоолордон кийинки убакыттагы Конституцияга киргизилүүчү өзгөртүүлөрдү колдогон кампаниясы менен 2021-жылдын январдагы Президенттик шайлоолордо колдонулганы анык.[157]

           

          Экинчи булагын болсо күчү өсүп жаткан улутчул топтор менен Жапаровдун чыныгы колдоосун көргөн популисттик жана улутчул интернет-коомчулугу түзгөн. Башка өлкөлөрдөгү популисттердей эле, мындай көрүнүш убакыттын өтүшү менен кымбат жана тез ылдамдыкта троллдорду түзүүгө муктаждыкты азайта ала турган жол аркылуу төлөнмө троллдордун ишин толуктап, күчөтө алган ээн-эркин жандуу троллдордун пайда болушуна алып келген.

           

          Бул жыйынга кирген Гульзат Баялиеванын, Жолдон Кутманалиевдин, Бегаим Усенованын, 19-Макала жана доктор Элира Турдубаеванын эмгектери куугунтуктун көбү жайгашкан кыргыз тилдүү ММКларда пайда болгон онлайн-кыймалдарын жана троллингдин кампанияларын изилдемекчи.[158] Кыргызстандагы эң көп колдонулган билдирүү кызматтарынын жана социалдык тармактарынын ишин камсыздаган Facebook (Facebook, Instagram жана WhatsApp), Азия-Тынчокеандык аймагына тиешелүү коомдук саясатынын алкагында Кыргызстанды кошо камтыган Борбордук Азия аймагында да көзөмөл жүргүзүүдө. Коомдук саясаттын командасы “Фэйсбук” компаниясынын Борбордук Азияда ишин жүргүзүү үчүн компаниянын коомчулук менен ишин жүргүзгөн (контентентти текшерип, көзөмөлдөгөн командасы) жана юридикалык командалары кошумча өбөлгө болуп берет. “Фэйсбуктун” коомчулук менен ишин жүргүзгөн командасы машиналык окутууга чоң басым жасоодо. “Фэйсбук” компаниясы негизги ишинен тышкары “Ишенимдүү өнөктөштөр” (Trusted Partners) аттуу программасынын серепчилери болуп саналууда.[159] Mашиналык окутуунун негизги маңызын эске алуу менен жасалма интеллекттин жергиликтүү маданиятты жана анын өзгөчөлүктөрүн түшүнбөгөнү үчүн каталарга жана кээ бир маселелерине көңүл бурулбай калышына алып келиши ыктымал. Ошондуктан, шайлоо жана референдум сыяктуу “курч” темаларга тийиштүү контентти көзөмөлдөө максатында кыргыз тилдүү рецензенттерин көбүрөөк санда ишке аралаштыруу жана ишмердүүлүктү кыргыз тилде жүргүзүү мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү жолдорун “Фэйсбук” компаниясынын ойлонуп чыгышына маани берилет. Ошондой эле, уюшкан куугунтукка кабылган журналисттер менен активисттер үчүн адам тарабынан башкарылган текшерип чыгуу процесстерине тез жана оңой жеткиликтүүлүктүн камсыздалышы да иштелип чыгышы керек.

           

          Мыйзам үстөмдүгү

          Кыргызстандын коомдук жашоосунун башка тармактарындай эле, укук системасынын ишмердүүлүгү жергиликтүү коррупция менен бийликтегилерге кызмат кылуунун айынан токтоп калууда. Бул көрүнүштөрдүн мыйзам үстөмдүгүнө тийгизген начар таасири жыйынга кирген Жасмин Кэмерондун эмгегинде баса белгиленген. Президенттин Аппаратынан баштап жергиликтүү саясатчыларга чейин Башкы прокуратура, укук коргоо органдар жана сот системасы учурдагы мезгилде бийликти башкарып тургандардын орчундуу саясий таасиринин алдында ишин жүргүзгөнү айдан-ачык. Жогорку бийлик тарабынан так аныкталган саясий багыты белгиленбеген учурларда төмөнүрөөк даражада коррупциянын кошумча мүмкүнчүлүктөрүнө жол ачылууда. “Адилет” юридикалык клиникасы сыяктуу жергиликтүү бейөкмөт уюмдар прокурорлор менен сотторго расмий көзөмөл жана тартип механизмдери натыйжасыз болгонун айтып, жазасыздык маданиятын туудурган буйруктарды аткарган чиновниктердин учуруна өзгөчө басым жасалган.[160] Коррупция менен саясий фаворит кишилердин ишке келгени соттук бийликтин тандалышына таасирин тийгизгени анык. Мисалы, (шарттуу түрдө парламенттик көпчүлүк менен оппозицияга бөлүштүрүлгөн) үчтөн эки бөлүгүн “өз” саясий адамдардан тузүлгөн Сотторду тандоо Кеңеши аркылуу шайлангандар жана Жогорку сотко караштуу адилеттүүлүктүн жогорку мектебинде сотторду даярдоо үчүн тандоодон өткөндөр болуп бере алат.

           

          Судьяларды тандоо реформасы 2021-жылдын февраль айындагы Баш мыйзамдын долбооруна киргизилген. Анда, жаңы түзүлө турган “Сот адилеттиги иштери боюнча кеңеши аны түзгөн үчтөн эки бөлүгүнөн кем эмес судьялардан куралышы (куралат) абзел. Бул курамдын үчтөн бир бөлүгү Президенттин, Жогорку Кеңештин, Элдик Курултайдын жана юридикалык коомчулуктун өкүлдөрүнөн түзүлүшү керек” деген маалымат чагылдырылган.[161] Бир жагынан мындай өзгөрүүлөр саясатчылар менен сот органдарынын ортосунда формалдуу аралыкты кеңейтүү үчүн келечекте өз пайдасын көргөзүшү мүмкүн, бирок учурда болуп турган судьялардын бирикмелеринин жана алардын байланыштарын эч өзгөртө албайт. Жада калса алар дагы деле саясаттагы мыйзам бузууларга карата жана коррупцияны жою боюнча бир да ишти жасабастан бүгүнкү күнгө тузүлүп калган укук маданиятын кийинкиге бекемдей алат. Баш мыйзамга киргизилчү маанилүүлүгү төмөнүрөөк болуп саналган прокуратуранын ыйгарым укуктарын кеңейтүү сунуштамасы болууда. Бул өзгөртүү боюнча “прокуратурага жарандарды, коммерциялык уюмдарды, башка чарбачылык субъекттерди, бейөкмөт жана коммерциялык эмес уюмдарды, мекемелерди, ишканаларды ж.б.у.с. текшерүүгө укук берилмекчи”. Буга “Адилет” юридикалык клиникасы “мындай кадам башка мамлекеттик жана укук коргоочу органдардын ишмердүүлүгүн кайталап калмак”, алгач “Коррупция менен күрөшүүнүн Улуттук коопсуздуктун мамлекеттик комитетинин” жана  жогоруда айтылган органдардын функцияларынын советтик доордогудай кудуреттүү прокуратурада топтолушун мүмкүн кылмак деген түшүндүрмө берүүдө.[162] Мындай өзгөртүүлөр режим ичинде талаш-тартышууларда ар түрдүү ведомстволорду колдонуу мүмкүнчүлүгүн кыскарта алса дагы, прокурорлор керексиз басым жасоо үчүн көптөгөн баскычтар менен камсыздандандырылууда, анткени Кыргызстандын тарыхында мындай өзгөртүүлөр киргизилген эмес, жана бул кадам чоң этияттык менен гана жасалып, күчтүү кепилдиктердин пайда болушу керек эместей эле.

           

          Кэмерон белгилегендей, былтыр милиция кыматкерелеринин колуна түшкөн адамдардын 61%зы пара берүү керектигин билдирип, коррупцияга каршы күрөшүү жаатында укуктардын тебеленишин жана көзөмөлдүн жоктугун ачык айткан. Бул жыйындагы бир катар авторлор ЛГБТ коому жана өзбек ишкерлер сыяктуу аялуу коомчулуктарынын укук коргоо кызматкерлеринин тарабынан опузаланганын конкреттүү мисалдарын келтирүүдө.

           

          Ошол эле автордун айтканына көңүл бурсак, коррупция менен бийликти кыянаттык менен колдонулушу биргелешип күмөндүү укук маданиятын жаратып, жарандардын соттук процесстереге ишенбей калышына алып келүүдө. Андай учурларда маселени чечүүнүн башка амалдарын табууга аргасыз кылып, жада калса сот залында каршы тарапка, адвокаттарга жана сот бийлигинин өкүлдөрүнө карата зомбулукка чейин жетүүдө. Башкы прокуратуранын алдында иштеген таасирдүү прокурорлорго караганда коргонууну жүргүзгөн адвокаттардын статусун жогорулатуу боюнча чоң иштерди аткарып чыгуу зарыл, алардын ичинен бирден бир болуп сурактын маалында шектүүлөрдүн жанында адвокаттардын отурушун камсыздоо.[163] Мындан сырткары, ачык-айкындык менен отчеттуулукту камсыздоо максатында сот залдарына камералардын колдонулушун маанилүүлүгунө басым жасоо менен аларды орнотуу боюнча аракеттери жасалып жатат. Ал эми ABA (American Bar Association – Америкалык юридикалык ассоциациясы) жана Клунинин “Trial Watch” Фонд сыяктуу эл аралык уюмдар талаштуу сот иштеринин каралуу шарттарынын үстүнөн байкоо жүргүзүү максатында расмий байкоочуларды жөнөткөнү далалат кылууда.[164] Ошондо дагы, бир нече серепчилер билдиргендей, Кыргызстандагы мыйзамдын үстөмдүгүн реформалоого эл аралык уюмдар инвестицияларын тартканына карбастан (мисалы Европа Биримдиги тарабынан 2014-2020 жылдардын ичинде жалпы 38 миллион евронун бөлүнгөнү) азыркы күнгө чейин чектелген гана натыйжалары көрүнүүдө, тартыштуу иштерди өзгөчө белгилей кетүү зарыл.[165] Кэмерон белгилегендей, үй-бүлөлүк зомбулук кеңири таралган кубулуш болгон өлкөдө 2019-жылы жалпы жонунан үй-бүлөлүк зомбуллуктун 9000 учуру катталган. “Алардын ичинен орто ченем менен алганда 5456 учуру укук коргоо кызматкерлери тарабынан административдик иштер катары катталып, бир гана 784 учуру кылмыш учурлары болуп белгиленген”. Мындай көрүнүш укук коргоо системасына болгон ишенимсиздикти чагылдырып, абдан терең кеткен маданий тоскоолдуктарды көрсөтүүдө.[166]

           

          Жарандык жана саясий укуктар боюнча эл аралык пакт менен байланыштуу болгон кишилерге карата укук бузууларын жана сот иштерин караган серепчи орган Адам укуктары боюнча БУУнун Комитети адам укуктар жаатында талаштуу иштерди кайрадан карап чыгуу өтүнмөлөрүнө жооп берүүдө маанилүү сырткы ролду ойногон. Жалпысынан 25 ишти карап, алардын арасында төмөндө берилген Азимжан Аскаровдун да иши болгон.[167] Кыргызстанда эл аралык укуктук органдар тарабынан сынга алынган жергиликтүү иштерди кайрадан карап чыгууга талаптарды жокко чыгаруу аракеттери жасалганына карабастан, Аскаровго карата жасалган эл аралык басымга жооп кайтаруу менен Орусия, Улуу Британия жана өзгөчө АКШ тарабынан жасалчу эл аралык көзөмөлгө каршы жүргүзүлгөн иш-аракеттер колдоого алынууда.[168]

           

          Азимжан Аскаров

          Айдар Сыдыковдун баяндамасы

           

          Азимжан Аскаров Кыргыз Республикасынын укук коргоочу жана журналист катары кеңири таанымал болгон.  Азимжан Аскаров Эл аралык Мунапыс уюму тарабынан абийир туткуну катары жарыяланып, прессанын эркиндиги үчүн ыйгарылган Эл аралык CPJ (Committee to Protect Journalists – Журналисттерди коргогон комитети) сыйлыгына ээ болгон. 1996-жылы адам укуктарын коргоо жаатында ишин баштап, 2002-жылы “Воздух” аттуу бейөкмөт уюмун түзгөн. Бул уюмдун негизги максаты жергиликтүү милиция менен пенитенциардык мекемелер тарабынан адам укуктарын бузуу фактыларын каттоо жана аларды иликтөө болгон.

           

          2010-жылы Аскаровго жергиликтүү бийлик массалык баш аламандыкты уюштуруу жана ага катышуу, эл аралык чырды козутуу менен Базар-Коргондо (Жалал-Абад облусу) июнь айындагы кыргыз-өзбек тирешүүнүн учурунда милиция кызматкерин өлтүрүү айыптарын моюнуна тагып, эркиндигинен өмүр бою ажыраткан.

           

          Көптөгөн укук коргоо уюмдардын пикирине караганда, Аскаров өзү жүргүзгөн укук коргоо ишмердүүлүгү үчүн айыпталган. 2010-жылдагы коогалаңдын учурунда орун алган талкалоолорду, өрттөлгөн субъекттерди, каза тапкандар менен жаракат алгандар (жаңжалга катышпаган жарандарды дагы) тууралуу маалыматты тактап, топтоп жүргөнү айыптоолордун негизин түзгөн. Азимжан Аскаровдун тергөө иши көптөгөн адам укуктарынын одоно бузулушу менен коштолгон. Абакта Аскаров бир нече ирээт кыйноого алынып, катаал мамилеге кабылган. Ал эми мамлекеттик органдар болсо соттук коргоо укугун колдонулушуна жана анын ишин соттун адилеттүү карашына тоскоолдук жараткан.

           

          Аскаровдун адвокаты Азимжанга карата жасалган катаал мамиле, кыйноо жана башка бузуулар боюнча бир нече доо арыздарын жазганына карабастан 2010-жылдын 15-сентябрында коюлган айыптар боюнча күнөлүү деп табылып, өмүр бою эркининен ажыратуу өкүмү чыгарылган. Бул өкүмү жогорку соттор тарабынан күчүндө калтырылган. Денесине келтирилген зыянды, кармоо учурунда кыйноо фактыларын тастыктаган бардык медициналык документтер жана эл аралык медициналык серепчилер жүргүзгөн эки медициналык экспертизаларынын жыйынтыктары соттун бардык инстанциялары, прокуратура жана башка мамлекеттик органдар тарабынан бир да көңүлгө алынган эмес.

           

          Кыргыз Республикасынын Жогорку Сотунун акыркы чыгарган өкүмүнөн кийин Аскаров жеке доо арызын БУУнун адам укуктары боюнча комитетине узаткан. Ал доо арызында башынан өткөргөн кыйноону, укуктук коргоонун эффективдүү каражаттардын Кыргызстан тарабынан камсыздалбагынын, абактагы зомбулук менен адамгерчиликсиз мамилени, ишин адилеттүү сот текшерүүгө жана өз оюн эркин чагылдырууга болгон укуктарын тебеленгенин билдирген. 2016-жылы БУУнун Адам укуктар боюнча Комитети өз чечиминде Жараандык жана саясий укуктар боюнча эл аралык Пактка ылайк Аскаровдун укуктары бузулганын далилдеген. Комитет токтомунда Кыргызстан Аскаровго келтирген зыядын ордун толтурууга, дароо абактан бошотууга, өкүмүн күчүнөн чыгарып, керек болсо анын ишин адилеттүү каралуу кепилдиги менен кайрадан карап чыгууга милдеттендирген.

           

          2016-жылдын 12-июньда БУУнун Адам укуктар боюнча Комитетинин чечимин жаңы ачылган факттар катары кабыл алып, Кыргызстандын Жогорку Соту мурунку сот өкүмдөрүн жокко чыгарып, анын ишин кайрадан биринчи инстанциядагы сотко карап чыгууга буйрук берген. Тилекке каршы, Аскаров даярдап берген бардык далилдерге жана БУУ чыгарган чечимине карабай, жергиликтүү соттор кыйноо боюнча фактыларын кайрадан карап чыгуудан баш тартып, бул далилдерди окуп-изилдеп чыгууга жана күнөлүүлөрдү табып, жоопкерчиликке тартууга эч кандай аракетин көрбөй коюшкан.  2020-жылдын май айында Жогорку сот жергиликтүү соттордун ишти кайрадан карап чыгуудан баш тартуу чечимин күчүндө калтырып, айып өкүмүн жокко чыгарбастан Азимжан Аскаровду өмүр бою түрмөгө отургузуу чечими күчүнөн ажыраткан эмес. Тилекке каршы, 2020-жылдын 25-июлда адвокатынын жөнөткөн арызына жана Аскаровдун ден-соолугунун начар абалына байланыштуу ага шашылыш түрдө медициналык кароо менен дарылануу керектиги эл аралык деңгээлде коңгуру кагып чыкканына карабастан, COVID-19 пандемиясынын учурунда Азимжан Аскаров абакта көз жумган.

           

          Адам укуктары

          2020-жылы Аскаровдун кайгылуу өлүмүнө чейин анын иши кыргыз сот системасынын оңунан чыкпай калган эң чуулгундуу иши болуп саналат. Бул иш укук коргоочунун куугунтукталганын олуттуу учурунун жана түштүктөгү этника аралык чыңалууну акыйкаттуу чечүү жолун таба албай калгандыктан пайда болгон саясий “шал оорусунун” уланып жаткан символу катары эсептелет. Бирин бири алмаштырып келген алдыңкы саясатчылар түштүктөгү жергиликтүү таасирдүү адамдарга милдеттүү болуп калып, бул аймактагы этникалык кыргыз калкынын кыжырын кайрадан келтирүүдөн коркушкан.  Кыргызстандагы адилеттүүлүк Аскаров каза болгондон кийин жетишсиз болуп калса да, соттун Аскаровдун жесир жубайына анын аппеляциялык арыз берүү укугунан четтетсе дагы акыйкатыкка жетүү мүмкүнчүлүгүн колдо кармоо менен эл аралык коомчулук тарабынан дагы кандай кадамдар жасоого мүмкүн болушу жөнүндө ой жүгүртүү зарыл.[169] Азимжан Аскаровдун учурунда анын камакка алынышына болгон системалык жоопкерчиликтин анык эмес болгондугу бул иштин көйгөйлөрүнүн бири болгон. Бирок, бул ишке тиешелүү болгон кызматкерлерге карата Улуу Британия, АКШ, Европа Биримдиги жана башка мамлекеттер тарабынан Магнитскийдин санкцияларын колдонулушуна орчундуу аргумент бар, мисалы мындай кадам бул ишке тиешеси бар болгондордун көпчүлүгү мыйзам ченемде тийгизген таасири аз болгон учурда деле жогоруда айтылган өлкөлөр жазасыздыкка каршы белгини берүүдө.

           

          Кыйноо боюнча арыздар катталган учурлардын арасында Азимжан Аскаровдун иши биринчи эмес, мисалы 2019-жылдын биринчи жарым жылында Башкы прокуратурада орун алган кыйноолор боюнча 171 арыз келип түшкөн.[170] Адвокаттар болобу, бейөкмөт уюмдардын өкүлдөрү болобу, укук коргоочулар атайын кызматтар тарабынан куугунтукка жана интернет талаасында улутчул троллинге үзгүлтүксүз түрдө дуушар болууда.[171] Бир катар эл аралык укук коргоочулар менен көз карандысыз журналисттердин Кыргызстанга кирүүсүнө эмдигиче тыюу салынган. Алар –  Human Rights Watch (“Адам укуктарынын сакчысы”) бейөкмөт уюмунун өкүлү Михра Риттман, AFP (Agence France-Presse – Франс-пресс агенствосу) журналисти Крис Риклтон жана орусиялык “Мемориал” аттуу укук коргоо бейөкмөт уюмунун Борбордук Азия боюнча бөлүмүнүн директору Виталий Пономарев.[172] Ошондой эле, кыйноого кабылуу коркунучтарына карабастан  Өзбекстандын журналисти Бобомурод Абдуллаевдин (мурун өзбек бийлик тарабынан кыйноого алынган) экстрадициялоо өтүнмөсүн Кыргызстан күмөн саноо менен кабыл алган.[173]

           

          Эл аралык байланыштар жана алардын Кыргызстанга тийгизген таасири

          Кыргыз Республикасы кичи жана араңжан экономикага ээ болгон өлкө болгондуктан, Кыргызстандын туруктуулугунун жана жетишкендиктеринин маанилүү фактору болуп, аймактык коңшу өлкөлөр жана эл аралык державалардын ортосундагы болгон мамилелер эсептелүүдө. Мурунураак айтылгандай, Кыргызстан Орусия башкарган Евразия экономикалык бирикмесине мүчө болгону Орусия жана Казакстан менен экономикалык интеграциясынын андан аркы кеңейүүсүнө түрткү берип, ал өлкөлөргө (орто эсеп менен 513 000 Орусияга жөнөгөн мигранттар) ири санда багыттаган экономикалык мигранттардын координациясын кандайдыр бир деңгээлде жакшыртты.[174] Акыркы жылдары өлкөдө Кытайдын экономикалык кызыкчылыктары кичине карама-каршылыктары менен өсүп, коопсуздук жаатында кызматташтыка басым жасап, Пекин башкарган Шанхай кызматташтык уюмуна да Кыргызстандын мүчө болгонун кошумчалай кетиш керек. Фергана өрөөнүндөгү Өзбекстан жана Тажикистан менен кылдаттыкты талап кылган чек-ара жана суу маселелери Кыргызстандын түштүгүндө жашаган өзбек жана башка азчылыктарынын жамаат аралык  мамилелерде дүрбөлөң атмосферасын күчөтүүдө.[175]

           

          “Манас” авиабазасы Ооганстанда операцияларды жүргүзүү максатында 2014 жылы колдонулганы токтотулгандан кийин, чектелген экономикалык мүмкүнчүлүктөрдүн шарттарында Батыштын стратегиялык кызыкчылыктары көбүнчө баңгизат соодалашуу жана терроризм менен күрөшүү маселелеринде камтылган. Кандай болсо да, Борбордук Азия аймагында орноп калган стандарттары боюнча Кыргызстан ачык өлкө болуп саналып, Батыштын эл аралык жардамы менен ишмердүүлүктүн борборуна айланып калган.

           

          Жапаровдун бийлике капыстан келиши Кыргызстандын эл аралык өнөктөштөрүн чочулатты. Батыш мамлекеттердин тынчсыздануу боюнча жасалган билдирүүлөрүнө кошумчаланып мурунку президенттин ордуна келген кишиге карата Путиндин салкын мамилеси, өзгөчө 10-ноябрда өткөн КМШ өлкөлөрүнүн жолугушуусундагы Жапаровду ачык капарга албаганында билинди. Бирок, кийин 10-январдагы президенттик шайлоодон кийин ортодогу мамилелер өз нугуна түшкөн.[176] Шайлоолук баш аламандыктарга чейин Кыргызстандын тышкы карызынынын 43% на, дээрлик таасир этүүнүн маанилүү баскычтарына ээлик кылган Кытайга карыз маселеси боюнча кайрылган, анткени COVID пандемиясынан улам кырдаал начарланганына карабастан Бишкек карызын жабуу боюнча болгон аракетин жумшаганын көрүп, Кытай карызды төлөө мөөнөтүн жылдырууга макул болгон.[177] Жапаровдун бийликке келгенден кийин жана ага байланыштуу кытайлык башкаруучулардын баштапкы тынчсыздануусун жою үчүн Кырргызстан эл аралык инвесторлорду (өзгөчө кытайлык) жаңы президенттин мурунку ресурстук улутчулдугуна жана анын кээ бир тарапташтарынын кытайга каршы маанайда (Карнеги Москва Борборунда эмгектенген Темур Умаровго караганда, Жапаров Кытай менен үй-бүлөлүк жана иш байланыштарына ээ) болгонуна карабастан алардын тынчсызданууларына эч кандай негизи жок экенине ынандыруу үчүн мүмкүн болгон бардык аракетин жасады.[178]

           

          Батыш мамлекеттер менен расмий мамилердин алкагында Европа Биримдиги менен Кыргызстандын кеңейтилген өнөктөштүк жана кызматташтыгы боюнча түзүлгөн келишими 2019-жылдын июль айында кол коюлганына карабастан, дагы деле ратификацияланган эмес. Себеби анын котормосу кечигип, ага да кошумча жана маанилүүрөөк болуп Европа парламентинин ратификациясына таасир этүүчү адам укуктары жаатында тузүлүп калган кырдаал сыяктуу потенциалдуу көйгөлөр болгон.[179] Азыркы маалда Улуу Британия Европа Биримдиги менен Кыргызстандын ортосунда өнөктөштүк жана кызматташтык боюнча 1999-жылда түзүлгөн келишимдин негизинде өнөктөштүк келишимди түзүү боюнча талкуулоолорду жүргүзүүдө. Бирок, бул келишимдин түзүлүшү Улуу Британия үчун пайдасын көбүрөөк тийгизе турган макулдашууларга (Кыргызстан үчүн эң актуалдуу жана кыжырланткан Казакстан менен түзүлгөн келишими болууда) кол коюлгандан кийин гана ыктымал. Албетте, Улуу Британия 1999-жылкы келишимдин ордуна Европа Биримдиги менен Кыргызстандын ортосунда 2019-жылы түзүлгөн келишимдин негизинде макулдашууга кол коюуну сунуштоо менен бул макулдашууну тездетүүгө басым жасап, ордуна башкаруу стандарттарын жакшыртуу жана адам укуктарын коргоодо белгилүү бир чараларды көрүүнү камсыздоо менен өз ак көңүлдүүлүгүн билдирип, таасир кылуунун чектелген баскычтарына ээ боло алмак.[180]

           

          Европа Биримдиги жана анын мүчө-мамлекеттери жардам катары Кыргызстанга 2007-2020 жылдардын аралыгында жалпысынан 907,69 миллион евро (эң ири донор катары Европа Комиссиясы 391,3 миллион евро сарптап, андан кийин 349,69 миллион евро жөнөткөн Германия болгон) каражаттарын которушкан.[181] Европа Биримдигинин эки тараптуу  өнүктүрүү кызматташтыгынын эң акыркы келишими “2014-2020 жылдардын аралыгында жалпы 174 миллион евро бюджети менен Көп жылдык индикативдик программасына” негизделип, бул программа төмөнкүдөй үч негизги тармакатарга басым жасаган – “Билим берүү (71,8 миллион евро), Мыйзам үстөмдүгү (37,8 миллион евро) жана Айыл жергелерин комплекстүү өнүктүрүү (61,8 миллион евро)”. Кийин, COVID пандемиясына байланыштуу өзгөчө кырдаалдагы жардамдын пакетинин алкагында 2020-жылы кошумча 36 миллион евро бөлүнгөн.[182] Акыркы убакытка чейин Европа Биримдигинин ичинен Германия эң ири эки тараптуу донор болуп келген, бирок 2020-жылдын май айында Кызматташтык менен экономикалык өнүктүрүүнүн Федералдык министрлиги (BMZ) өз аракеттерин дүйнөнүн башка мамлекеттерине багыттоонун алкагында Кыргызстанды өнүктүрүү максатында эки тараптуу сарптоолорду токтотуу чечимин жарыялаган.[183]

           

          ЮСАИД (USAID) уюмунун 2020-жылда жардамга бөлүнгөн каражаттары 40,17 миллион долларга барабар болду. Чыгашалардын эң ири статьясы башкаруу, демократия жана адам укуктарын коргоо тармагы болгон – 13,3 миллион доллар сарпталып, бюджеттин 33% тузгөн; андан кийин Билим берүү тармагы болгон – 9,07 миллион доллар, 23%; акыркы  экономикалык өнүктүрүү менен саламаттыкты сактоо тармактары болушкан.[184] Улуу Британия тарабынан 2020/2021 финансылык жылы үчүн түз жардамга бөлүнгөн каражаттарынын саны 7,47 миллион фунт стерлингге жеткен, бирок бул сан 2022/2023 финансылык жылына 5,15 миллион фунт стерлингге чейин төмөндөшү күтүлүүдө, анткени COVID пандемиясынан улам жардамга бөлүнгөн жалпы каражаттардын Улуу британиянын ички дүң продукциясынан 0,7%дан 0,5%га кыскартылганына туздөн түз байланыштуу.[185] Улуу Британия өкмөтүнүн учурдагы приоритеттери төмөнкүдөй: мамлекеттик каржы маселелерин башкаруунун ачык-айкындыгы; коррупция менен күрөшүү жана натыйжаларын жакшыртуу; көзөмөлдү жакшыртуу максатында өкмөт кызматкерлери менен иш жүргүзүү; жеке секторго инвестицияларды тартуу үчүн укук-ченемдик чөйрөнү жакшыртуу.

           

          Бул жыйынга кирген бир катар эмгектерде жана аягындагы корутундусунда белгиленгендей, учурда иштеп жаткан схемаларда жеткен прогресстин деңгээлин кайрадан карап чыгууга жана системадагы саясий партиялар менен формалдуу институттарда колдонулган жашыруун саясат менен алардын контекстинде донорлордун приоритеттерин болжолдуу түрдө карап чыгууга орчундуу негиз бар. Эң аз дегенде бүгүнкү күнгө чейин чыныгы чечимдерди чыгаруу укуктарынын көбү бул системадан сыртта, башка жактарда болгон. Өз мүмкүнчулүктөрүн узак-мөөнөттө кеңейтүүнү көздөгөн донорлордун приоритеттерин эске албаганда, маанилүү кызматтарда тез тез өзгөрүп турган кырдаал ансыз деле Кыргызстандагы чектелген эркиндиктин жолунан таюуну алдын алуунун жаңы жолдорун табууга мажбур кылат.

           

          Image by Sludge G under (CC).

           

          [1] Кыргызстан, Таджикистан жана Казакстанды камтыган эмгектердин сериясынын биринчи жыйыны.

          [2] Европа Тышкы иштер Кызматы (EEAS), Европа Биримдигинин 2019-жылдын дүйнөдөгү демократия жана адам укуктары боюнча жылдык доклады, өлкөлөр боюнча жаңы маалыматтар, https://eeas.europa.eu/sites/eeas/files/201007_eu_country_updates_on_human_rights_and_democracy_2019.pdf

          [3] Бул окуянын так деталдары кээ бирде талаш-тартышууларды туудурууда.

          [4] Франциско Олмос (Francisco Olmos),  Борбордук Азиядагы мамлекет негиздөөчү уламыштар, октябрь 2019, Форэйн Полиси Центр (FPC – Тышкы саясаттын борбору), https://fpc.org.uk/state-building-myths-in-central-asia/. Манас баатырдын тарыхта жашап өткөндүгү көп талаш-тартыштарды туудуруп келе жатат. Бирок, “Манас” эпосу XVIII-кылымда кагаз бетине түшүрүлүп баштаганга чейин оозеки кеп түрүндө сакталып, муундан муунга өтүп келген. Ага карабастан, Манастын ата теги жазууларда белгиленген убакыттан алда канча кийин пайда болгонун белгилеп, Манасты окумуштуулар тарыхый каарман катары кабыл албастан, Артур падышасына жакындаштырып, окшоштурууда.

          [5] BBC Жаңылыктардын Каналы, профиль баракчасы: Аскар Акаев, апрель 2005, http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4371819.stm

          [6] Катэрина Путц, Кыргызстан жана Белоруссия: Куттуктоолор жана протест ноталары, август 2020, https://thediplomat.com/2020/08/kyrgyzstan-and-belarus-congratulations-and-notes-of-protest/  https://eurasianet.org/lukashenko-appears-alongside-dead-ex-kyrgyz-pm-after-protests; Бермет Талант, Твиттердеги пост, Twitter, август 2020, https://twitter.com/ser_ou_parecer/status/1292758150333059072?s=11

          [7] ЕККУнун Адам укуктары жана демократиялык институттар боюнча Бюросу, ЕККУ, октябрь 2017, https://www.osce.org/odihr/elections/kyrgyzstan/333296

          [8] Эл аралык каатчылык тобу,  Он жылга толгон Кыргызстан: “Демократиянын аралчасындагы” маселе, август 2001, https://www.crisisgroup.org/europe-central-asia/central-asia/kyrgyzstan/kyrgyzstan-ten-trouble-island-democracy

          [9] Кызматка Отунбаева дайындалган.

          [10] Дүйнөлүк Банк, калктын жан башына эсептелген ИДП (учурдагы АКШ доллар боюнча) – Кыргыз Республикасы, https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?locations=KG; Дүйнөлүк Банк, жеке акча которуулардан түшкөн каражаттардын саны (ИДПнын %) –  Кыргыз Республикасы, https://data.worldbank.org/indicator/BX.TRF.PWKR.DT.GD.ZS?locations=KG

          [11] Transparency International, Коррупцияны кабылдоо индекси – 2020, https://www.transparency.org/en/cpi/2020/index/kgz#; Freedom House, Nations in Transit 2020, Kyrgyzstan, https://freedomhouse.org/country/kyrgyzstan/nations-transit/2020; Freedom House, 2020-жылдагы дүйнөдөгү эркиндик,Кыргызстан  https://freedomhouse.org/country/kyrgyzstan/freedom-world/2020

          [12] Анна Лелик, Талаштуу “Тышкы агент” аттуу мыйзам долбоору Кыргызстандын парламенти тарабынан четке кагылды, The Guardian, май 2016, https://www.theguardian.com/world/2016/may/12/foreign-agent-law-shot-down-by-kyrgyzstan-parliament. Кошумча маалымат: FPC, Начар тажрыйба менен бөлүшүү: Мурунку Советтик Союздагы мамлекеттер жана институттар репрессиянын расмий ыкмаларын иштеп чыгууга көрсөткөн жардамы, май 2016, https://fpc.org.uk/publications/sharingworstpractice/

          [13] Форэйн Полиси Борборунун (FPC) 2018-жылкы басылмасында каралган өлкөдөгү улутчул менен дин маселелери: ‘Мурунку Советтер Союзунун мамлекеттеринде либералдык эмес жарандык коомдун өсүшү’, https://fpc.org.uk/publications/the-rise-of-illiberal-civil-society-in-the-former-soviet-union/

          [14] Камила Эшалиева, Кыргызстанда Кытайга каршы маанайлар өсүудөбү?, openDemocracy (оупен демокраси – көз карандысыз глобалдык медиа платформасы), март 2019, https://www.opendemocracy.net/en/odr/anti-chines e-mood-growing-kyrgyzstan/; Нурлан Алиев, Кыргыстандагы кытайлык мигранттарга каршы протест: Синофобиябы же социалдык адилеттикке талабыбы?, Борбордук Азия-Кавказ институту, апрель 2019, http://www.cacianalyst.org/publications/analytical-articles/item/13568-protest-against-chinese-migrants-in-kyrgyzstan-sinophobia-or-demands-for-social-justice; Дэвид Триллинг, Изилдөө көрсөткөндөй, өзбектердин жана башка коңшу мамлекеттердин кытайлык инвестицияларга болгон ишеними кичирейүүдө, Eurasianet, октябрь 2020, https://eurasianet.org/poll-shows-uzbeks-like-neighbors-growing-leery-of-chinese-investments; Рэйтерс(Reuters) жамааты, Кыргыз милициясынын кытайларга каршы митингди кууп таратышы, Reuters, январь 2019, https://www.reuters.com/article/uk-kyrgyzstan-protests-china-idUKKCN1PB1L7

          [15] Катэрина Путц,  Кыргыз алтын кениндеги чыңалуунун күчөшү, The Diplomat, август 2019, https://thediplomat.com/2019/08/tensions-flare-at-kyrgyz-gold-mine/

          [16] RFE/RL’s(Эркин Европа/Эркиндик радиолорунун) Кыргыз кызматы, Кыргыз протестчилер алтын кендеги чоң жолду кайрадан тосуууда, RFE/RL, октябрь 2013, https://www.rferl.org/a/kyrgyzstan-kumtor-gold-nationalization/25129980.html; RFE/RL’s Кыргыз кызматы, Кыргыз протестчилер негизги алтын кендин мамлекеттештирилүүсүн кайрадан талап кылууда, RFE/RL, июнь 2013, https://www.rferl.org/a/kyrgyzstan-kumtor-mine-protest/25029473.html; RFE/RL Кыргыз кызматы, Мурунку депутат Жапаров адамды барымтага алуу айыбы боюнча камакка алында, август 2017, https://www.rferl.org/a/kyrgyzstan-japarov-hostage-taking-charge-jailed/28655237.html; Сэм Бутия,  Кыргызстандын экономикасы жакшы темп менен өсүп келе жатканы айтылууда. Чын элеби?, Eurasianet, ноябрь 2019, https://eurasianet.org/kyrgyzstan-says-its-economy-is-growing-at-a-healthy-clip really#:~:text=The%20Kumtor%20mine%20alone%20contributed,remained%20stable%20in%20recent%20years.&text=Apart%20from%20depending%20on%20one,Kyrgyzstan’s%20exports%20are%20not%20diversified

          [17] Катэрина Путц, Кыргыз-Кытай биргелишкен ишканасы протесттерден кийин жабылышы,The Diplomat, февраль 2020, https://thediplomat.com/2020/02/kyrgyz-chinese-joint-venture-scrapped-after-protests/

          [18] Офелиа Лай, Бишкектеги феминист искусствосунун көргөзмөсүнө тыюу салынышы, ArtAsiaPacific, декабрь 2019, http://www.artasiapacific.com/News/BishkekFeministArtExhibitionCensored

          [19] Мохира Суяркулова, Дурус чыкпаган Feminnale: Кыргызстандагы феминисттик искусствосунун “талаштуу”көргөзмөсү тууралуу ички адамдын (инсайдердин) көз карашы, openDemocracy, январь 2020, https://www.opendemocracy.net/en/odr/fateful-feminnale-an-insiders-view-of-a-controversial-feminist-art-exhibition-in-kyrgyzstan/

          [20] Ак-калпактын символдуулугу тууралуу кененирээк маалымат алуу үчүн: Ак-калпакты жаратуунун колдонулушу; Эркек кишинин баш кийиминин кийилишинин жана жаратуунун салттуу билими жана ыктары, Материалдык эмес маданий мурасы, UNESCO, https://ich.unesco.org/en/lists

          [21] Кыргызстандын борборунда аял укуктары үчүн марш болуп өттү, BBC дүйнөлүк мониторинг бөлүмүнүн алкагындагы BBC Борбордук Азиядагы мониторинг бөлүмү, март 2020, https://advance-lexis-com.mutex.gmu.edu/api/document?collection=news&id=urn:contentItem:5YD2-42T1-DYRV-33TC-00000-00&context=1516831

          [22] Рэйтерс(Reuters) жамааты, Таажы вирусунун таркалышы менен Борбордук Азия чектөөлөрдү күчөтүүдө, Рэйтерс, март 2020, https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-centralasia/central-asia-tightens-restrictions-as-coronavirus-spreads-idUSKBN218090; AFP (Agence France-Presse – француз маалымат агентствосу), КРдын Саламаттык сактоо министри жана вице-премьер пандемияга көрүлгөн начар даярдыктын айынан кызматынан алынышты, Business Standard (“Бизнес стандард” – Индиядагы бизнес жаатындагы жаңылыктардын басмасы), апрель 2020, https://www.business-standard.com/article/pti-stories/kyrgyz-health-minister-vice-premier-sacked-over-coronavirus-response-120040100745_1.html

          [23] Бермет Талант,  Коронавирустук пневмониянын катталган учурларынын өсүшү менен Бишкекте ооруканалардагы орундар азаюууда, Medium, июль 2020, https://medium.com/@ser_ou_parecer/bishkek-running-out-of-hospital-beds-as-coronavirus-pneumonia-cases-surge-4817a7a41e1d. Мындай маселелери бүткүл дүйнө жүзү боюнча ортого чыккан, бирок Кыргызстандагы ансыз деле кыйналып жаткан саламаттык сактоо секторун пандемия ого бетер алсыратты.

          [24] AFP (Француз маалымат агенствосу),  КРнын Саламаттык сактоо министри жана вице-премьер пандемияга көрүлгөн начар даярдыктын айынан кызматынан алынышты, Business Standard, апрель 2020,  https://www.business-standard.com/article/pti-stories/kyrgyz-health-minister-vice-premier-sacked-over-coronavirus-response-120040100745_1.html

          [25] Бактыгуль Осмоналиева, Саламаттык сактоонун мурунку министри Космосбек Чолпонбаев шалакылыкка шектелип, камакка алынды, 24.kg, сентябрь 2020, https://24.kg/english/165292__Ex-Minister_of_Health_Kosmosbek_Cholponbaev_detained_on_suspicion_of_negligence/

          [26] RFE/RL’s Кыргыз кызматы, Коррупция иликтөө боюнча Кыргызстандын премьер-министри кызматын бошотууда, RFE/RL, июнь 2020, https://www.rferl.org/a/kyrgyz-prime-minister-abylgaziev-resigns-corruption-probe/30672225.html

          [27] Руслан Харизов,  маска тагынуу талабын бузган үчүн Министрлердин кабинетинин мүчөлөрүнө 140 000 сом өлчөмүндө айып пул салынды, 24.kg, июнь 2020, https://24.kg/english/157124_Members_of_Cabinet_fined_140000_soms_for_violation_of_mask_requirement/

          [28] Мария Зозуля, Кыргызстандагы өзгөчо кырдаал: маскасыз өкмөт жана баалуу пропусктар, КАБАР, апрель 2020, https://cabar.asia/en/emergency-in-kyrgyzstan-government-without-masks-and-the-precious-passes

          [29] Камила Эшалиева, Кыргызстан таажы вирусу менен күрөштө жеңилип жатабы?, openDemocracy, июль 2020, https://www.opendemocracy.net/en/odr/kyrgyzstan-losing-fight-against-coronavirus/

          [30] Айзирек Иманалева, Кыргызстан: COVID-19 илдети менен күрөшүүдө ыктыярчылардын эрдиги, Eurasianet, июль 2020, https://eurasianet.org/kyrgyzstan-volunteers-play-heroic-role-in-battle-against-covid-19

          [31] Замира Кожобаева, Кыргыз Республикасындагы  COVID-19 пандемиясы: каза тапкандардын чыныгы саны расмий көрсөткүчтөрүнөн үч эсе жогору болушу ыктымал, Азаттык Радиосу, январь 2021, https://rus.azattyk.org/a/covid-19-v-kr-realnaya-smertnost-vyshe-ofitsialnyh-dannyh-v-tri-raza/31053269.html

          [32] Aйзирек Иманалиева, Кыргызстан:  Баш мыйзам долбоору бейөкмөт уюмдарды дубалга такоо коркунучун чагылдырууда, Eurasianet, May 2020, https://eurasianet.org/kyrgyzstan-draft-bill-threatens-to-drive-ngos-against-the-wall; Адам укуктары боюнча эл аралык өнөктөштүгү (IPHR),Борбордук Азия: COVID-19 пандемиясынын учурунда өкмөттүн ишин сындагандардын укуктарын чектөө, ноябрь 2020, https://www.iphronline.org/central-asia-tightening-the-screws-on-government-critics-during-the-covid-19-pandemic.html

          [33] Бул эки макала өзгөрүү динамикасын атаандашуунун эки башка  бурчтан чагылдырууда: Брюс Панниер, Кыргызстан шайлоолорунда азыркы убакытка чейин лидерлери да жок, таажы вирусун дагы эч ким жое элек, RFE/RL, август 2020, https://www.rferl.org/a/no-coronavirus-postponement-and-no-front-runners-so-far-in-kyrgyz-elections/30771625.html жана Айзирек Иманалиеванын эмгеги, Кыргызстандагы шайлоо: Келбети менен жаңыланган парламент, бирок эски тариздеги саясат, Еurasianet, сентябрь 2020, https://eurasianet.org/kyrgyzstan-vote-new-look-parliament-but-old-style-politics

          [34] ЕККУнун шайлоодо жүргүзгөн байкоонун жыйынтыгы төмөнкүдөй маалыматты берген – “Банк отчетторуна таянсак, “Биримдик” саясий партиясы жалпы үгүт кампаниясына 104.6 миллион сомго тете чыгымдарды тарткан, “Кыргызстан” – 123.6 миллион сом жана “Мекеним Кыргызстан” партиясы жалпы жонунан 142.5 миллион сомду короткон. Калган башка пратиялардын отчетторуна карасак, алардын ар бирөөсүнүн чыгымы 53 миллион сомдон ашкан эмес”. ЕККУга караштуу Адам укуктары жана демократиялык институттар боюнча Бюросунун Шайлоолордо чектелген байкоо жүргүзүү Миссиясы, Жыйынтыктоочу отчет, Кыргыз Республикасы, Парламменттик шайлоолор, 4-октябрь 2020, ЕККУ, декабрь 2020, https://www.osce.org/files/f/documents/7/a/472461.pdf

          [35] Катэрина Путц,  Мушташуулар менен протесттерди кечирген Кыргызстандагы үгүт кампаниялары Шайлоо күндүн алдында, The Diplomat,  сентябрь 2020, https://thediplomat.com/2020/09/after-brawls-and-protests-kyrgyzstans-campaigns-near-election-day/

          [36] Мисал үчүн бул шилтеме менен өтүңүз: Chris Rickleton (Крис Риклтон), Твиттердеги пост , Twitter, October 2020, https://twitter.com/ChrisRickleton/status/1312649397168201729?s=20

          [37] Адам укуктары жана демократиялык институттар боюнча Бюросунун Шайлоолордо чектелген байкоо жүргүзүү Миссиясы, Жыйынтыктоочу отчет, Кыргыз Республикасы, Парламменттик шайлоолор, 4-октябрь 2020, ЕККУ, декабрь 2020, https://www.osce.org/files/f/documents/7/a/472461.pdf

          [38] Шайлоо боюнча маалыматтык система, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешине депутаттарды шайлоо, 4/10/2020, добуштарды эсептөөнүн алгачкы жыйынтыктары, https://newess.shailoo.gov.kg/en/election/11098/ballot-count?type=NW_ROOT

          [39] Эл аралык изилдөө институту (IRI – International Research Institute), Кыргызстандагы сурамжылоо боюнча парламенттик шайлоолордун алдында шайлоочулардын добуш берүү ниети жогору болорун божомолдонууда, сентябрь 2020, https://www.iri.org/resource/kyrgyzstan-poll-suggests-high-voter-intent-ahead-parliamentary-elections

          [40] Colleen Wood (Коллин Вуд), Твиттердеги пост, Twitter, октябрь 2020, https://twitter.com/colleenwood_/status/1313086167248760832?s=20

          [41] Бермет Талант, Твиттердеги пост, Twitter, октябрь 2020, https://twitter.com/ser_ou_parecer/status/1313195446463016963?s=20; Joanna Lillis (Джоанна Лиллис), Твиттердеги пост, Twitter, октябрь 2020, https://twitter.com/joannalillis/status/1313129376976953344?s=20

          [42] Bermet Talant, Twitter Post, Twitter, October 2020, https://twitter.com/ser_ou_parecer/status/1313234787029725186?s=20

          [43] Peter Leonard (Питер Леонард), Кыргызстанда таң атаары менен өкмөт имараттары протестчилердин көзөмөлүнө өткөн, Eurasianet, октябрь 2020, https://eurasianet.org/as-dawn-breaks-in-kyrgyzstan-protesters-control-government-buildings

          [44] Спорттук клубдарда машыккан жаш балдардын топтору социалдык тармактардын ролун аткарып, алар кездешкен учурлардын көбүндө уюшкан кылмыш топтор менен байланышта болгондору айтылууда.

          [45] Айзирек Иманалиева, Кыргызстан: Баатырлар аз болгон көтөрүлүштө, элдик кошуундагы ыктыярчылар жаркырашты, Eurasianet, октябрь 2020, https://eurasianet.org/kyrgyzstan-in-an-uprising-low-on-heroes-defense-volunteers-shine

          [46] Эрика Марат,  Кыргызстандын таң калаарлык бекемдиги, openDemocracy, октябрь 2020, https://www.opendemocracy.net/en/odr/incredible-resilience-kyrgyzstan/

          [47] RFE/RL’s Кыргыз Кызматы,  Кыргызстандын мыйзамчыгаруучулары түрмөдөн бошонуусунан бир нече күн өткөндөн кийин Жапаровду жаңы премьер-министр кылып дайындашты, RFE/RL, октябрь 2020, https://www.rferl.org/a/kyrgyz-japarov-new-prime-minister-political-turmoil-atambaev-arrest/30885681.html; DW (Deutsche Welle – немис эл аралык телерадиокомпаниясы), Кыргызстандын парламенти Жапаровду жаңы премьер-министр катары кабыл алды, октябрь 2020, https://www.dw.com/en/kyrgyzstans-parliament-taps-sadyr-zhaparov-as-new-premier/a-55270788; Адам укуктары боюнча эл аралык өнөктөштүгү (IPHR), Шайлоолордон кийинки протесттер Кыргызстанды каатчылыкка тушуктурууда, октябрь 2020, https://www.iphronline.org/post-election-protests-plunge-kyrgyzstan-into-crisis.html

          [48] Брюс Панниер, Кыргызстандагы маселелерди Жээнбеков чече албагандыгынан өз кызматынан кетти, RFE/RL, октябрь 2020, https://www.rferl.org/a/kyrgyzstan-jeenbekov-resignation-analysis-qishloq-ovozi/30896794.html

          [49] Питер Леонард, Твиттердеги пост, Twitter, октябрь 2020, https://twitter.com/Peter__Leonard/status/1313052691610951680?s=20; Kaktus Медиа, Толекан Исмаилова: Парламентке эч кандай үмүт жок, жер астына кирип кеткен президент элдин алдына чыгышы керек, октябрь 2020, https://kaktus.media/doc/423327_tolekan_ismailova:_na_parlament_nadejdy_net_prezident_doljen_vyyti_iz_podpolia.html; Аксана Исмаилбекова, Кыргызстандагы башаламандыктардын өзөгүндө жаткан муундар аралык келишпестик, The Diplomat, October 2020, https://thediplomat.com/2020/10/intergenerational-conflict-at-the-core-of-kyrgyzstans-turmoil/

          [50] Брюс Панниер,  Ири өзгөрүүлөрдү көздөгөн оппозициянын каалоосу Кыргызстандагы үчүнчү күчтөрдүн тарабынан уурдалышы, A Hidden Force In Kyrgyzstan Hijacks The Opposition’s Push For Big Changes, RFE/RL, October 2020, https://www.rferl.org/a/a-hidden-force-in-kyrgyzstan-hijacks-the-opposition-s-push-for-big-changes/30891583.html

          [51] Темур Умаров,  Кыргызстандагы үчүнчү төңкөрүшкө ким жооп берет?, The Moscow Times (Москва шаарында жайгашкан эл аралык англис тилдүү онлайн гезити), октябрь 2020, https://www.themoscowtimes.com/2020/10/26/whos-in-charge-following-revolution-in-kyrgyzstan-a71856

          [52] Сэм Бутия, Кыргызстандын экономикасы жакшы темп менен өсүп келе жатканы айтылууда. Чын элеби?, Eurasianet, ноябрь 2019, https://eurasianet.org/kyrgyzstan-says-its-economy-is-growing-at-a-healthy-clip-really#:~:text=The%20Kumtor%20mine%20alone%20contributed,remained%20stable%20in%20recent%20years.&text=Apart%20from%20depending%20on%20one,Kyrgyzstan’s%20exports%20are%20not%20diversified

          [53] Заирбек Бактыбаев, Ак үйдүн алынышы алдын ала пландалган иш аракетпи? Азаттык Радиосу, октябрь 2012, https://rus.azattyk.org/a/kyrgyzstan_power_opposition/24736283.html; https://eurasianet.org/kyrgyzstan-nationalist-mps-and-rioters-attempt-to-storm-parliament

          [54] Дэвид Триллинг,  Кыргызстан: Улутчул депуттар менен козголоңчулардын өкмөттү басып алуу аракети, Eurasianet, октябрь 2012, https://cabar.asia/en/who-is-acting-president-of-kyrgyzstan-sadyr-zhaparov-here-s-the-explanation

          [55] RFE/RL’s Кыргыз кызматы, Күмтөрдү мамлекеттештирүүнү талап кылып чыккандардын кыргыз милициясы тарабынан кууп таркалышы, RFE/RL, октябрь 2013, https://www.rferl.org/a/kumtor-kyrgyzstan-gold-mine-hostage/25129053.html

          [56] Нуржамал Джанибекова, Кыргызстан: Оппозициячылдарга карата эки сот иши узак-мөөнөттүү өкүмдөр менен аяктады, Eurasianet, август 2017, https://eurasianet.org/kyrgyzstan-two-opposition-trials-conclude-with-lengthy-sentences; Emilbek Kaptagaev, Facebook post, Facebook, August 2017, https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=728676047334502&id=100005763398264

          [57] Гулзат Баялиева жана Жолдон Кутманалиев,  Камакта отурган саясатчынын эс оодарылчу ылдамдыкта бийликке келишине социалдык тармактардын тийгизген таасирси, openDemocracy, October 2020, https://www.opendemocracy.net/en/odr/how-kyrgyz-social-media-backed-an-imprisoned-politicians-meteoric-rise-to-power/;  Гулзат Баялиева жана Жолдон Кутманалиев, Кыргызстандагы социалдык тармактарда орун алган жек көрүүчүлүккө көзөмөл жүргүзүлбөйт, openDemocracy, декабрь 2020, https://www.opendemocracy.net/en/odr/kyrgyzstan-social-media-hate-goes-unchecked/; Елена Короткова, “Абакта отуруп, төңкөрүш жасады.” «Коммерсантка» берген интервьюсунда Садыр Жапаровдун сүйлөгөн сөзу, Кloop, январь 2021, https://kloop.kg/blog/2021/01/11/sdelal-revolyutsiyu-iz-tyurmy-o-chem-rasskazal-sadyr-zhaparov-v-intervyu-kommersantu/

          [58] Асель Доолоткелдиева, Твиттердеги пост, Twitter, декабрь 2020, https://twitter.com/adoolotkeldieva/status/1342036354335715332?s=11; Форэйн Полиси Борбору (FPC), Мурунку Советтер Союзунун мамлекеттеринде либералдык эмес жарандык коомдун өсүшү, июль 2018, https://fpc.org.uk/publications/the-rise-of-illiberal-civil-society-in-the-former-soviet-union/

          [59] Юрий Копытин, Камчыбек Ташиев Улуттук коопсуздуктун мамлекеттик комитетинин төрага кызматына дайындалды, 24.kg, откябрь 2020, https://24.kg/english/169646_Kamchybek_Tashiev_appointed_Chairman_of_SCNS/

          [60] Оксана Гут, “Коррупционерлерди отургузбаш керек, анын ордуна уурдаганын кайра ордуна келтирүүсү жетишиүү болот”, vb.kg, октябрь 2020, https://www.vb.kg/doc/393327_korrypcionerov_ne_nado_sajat_v_turmy_dostatochno_vernyt_ykradennoe.html

          [61] Оксана Гут,  Макулдашуу боюнча Матраимовго айып пулу салынуусу күтүлүп, мамлекеттик кызматтарды иштөөгө 3 жылдык тыюу салынат, vb.kg, октябрь 2020, https://www.vb.kg/doc/393320_matraimova_po_soglasheniu_jdet_shtraf_i_zapret_zanimat_gosdoljnosti_3_goda.html; Radio Azattyk, УКМКнын кызматкерлери Матраимовдун жакын чөйрөсүнөн 40 чукул кишини анын коррупциондук схемаларына тийиштүү экендигин аныктап чыккан, октябрь 2020, https://rus.azattyk.org/a/30900569.html

          [62] RFE/RL’s Кыргыз кызматы,  Таасирдүү олигарх үй камагына алынгандан кийин президенттин милдетин аткаруучусу “Экономикалык мунапысты” жарыялады,  RFE/RL, октябрь 2020, https://www.rferl.org/a/kyrgyzstan-economic-amnesty-japarov-matraimov-house-arrest-oligarchs/30905101.html; Здравко Любас (Zdravko Ljubas), Кыргызстандагы жаңы бийлик пара берүүгө каршы чыгууда, Матраимов, OCCRP, октябрь 2020, https://www.occrp.org/en/daily/13272-new-kyrgyz-authorities-act-against-graft-matraimov?fbclid=IwAR20RcpzFEsE7Af_pFDWvvyus77DYUIfx5MyL1eKkiLBERmsQ5d5uw3nnlo

          [63] Камила Эшалиева, Чыныгы фэйктер: Кыргызстандагы троллдордун фабрикасы кантип иштейт, openDemocracy, ноябрь 2020, https://www.opendemocracy.net/en/odr/troll-factories-kyrgyzstan/?source=in-article-related-story; Kaktus Медиа, Матраимов жана Жапаров. Эки киши үчүн иштеген «троллдордун бир фабрикасы», февраль 2021, https://kaktus.media/doc/432331_matraimov_i_japarov._kogda_na_dvoih_odna_fabrika_trolley.html

          [64] RFE/RL, Бишкек шаарынын мурунку мэри коррупцияга шектелип, абакка алынды, июль 2013, https://www.rferl.org/a/kyrgyzstan-bishkek-mayor-corruption/25060829.html; АКИпресс, Нариман Тюлеев Бишкектин мэрин милдетин аткаруучусу болду, октябрь 2020, https://akipress.com/news:649885:Nariman_Tuleev_became_acting_mayor_of_Bishkek/;  Kaktus Media, Twitter Post, Twitter, October 2020, https://twitter.com/kaktus__media/status/1318467547138789376. Бирок, 22-октябрда ал өз талапкерлигин алып салганf: Мария Орлова, Нариман Тюлеев кызматтан баш тартты. Бишкектин мэри: топтордун кир күрөшү, 24.kg, октябрь 2020, https://24.kg/vlast/170262_nariman_tyuleev_otkazalsya_otpostaio_mera_bishkeka_gryaznaya_borba_gruppirovok/

          [65] Өкмөт мүчөлөрү, Кыргызстан өкмөтү, https://www.gov.kg/ky/gov/s/103

          [66] Убактылуу президенттин каалоосуна ылайык Борбордук шайлоо комиссиясынын шайлоолорду кайрадан өткөрүү боюнча чечими соттор тарабына жокко чыгарылган.

          [67] Бермет Талант, Твиттердеги пост, Twitter, ноябрь 2020, https://twitter.com/ser_ou_parecer/status/1324370570507620352?s=20

          [68] Eurasianet, Кыргызстан: Парламенттеги орун алмашуулар Жапаровдун бийилигинин бекемделишине жол ачууда, ноябрь 2020, https://eurasianet.org/kyrgyzstan-parliament-reshuffle-paves-way-for-japarov-to-cement-power?utm_source=dlvr.it&utm_medium=twitter

          [69] Бул жерде белгиленген Жогорку Кеңештин сайтында жайгаштырылган Баш мыйзамдын жаңы долбоору азыр башка, 2021-жылдын февраль айындагы каралып чыккан варианты менен алмаштырылган: Кыргыз Республикасынын Конституциясы жөнүндө” Кыргыз Республикасынын мыйзам долбоору боюнча референдумду (бүткүл элдик добуш берүүнү) дайындоо тууралуу”  Кыргыз Республикасынын мыйзам долбоору 2020-жылдын 17-ноябрынан тарта коомдук талкууга коюлат, ноябрь 2020, http://www.kenesh.kg/ru/article/show/7324/na-obshtestvennoe-obsuzhdenie-s-17-noyabrya-2020-goda-vinositsya-proekt-zakona-kirgizskoy-respubliki-o-naznachenii-referenduma-vsenarodnogo-golosovaniya-po-proektu-zakona-kirgizskoy-respubliki-o-konstitutsii-kirgizskoy-respubliki; Kaktus Медиа, Жогорку Кеңештин депутаттары референдум боюнча мыйзам долбоорун биринчи жана экинчи окуусунда кабыл алышты, декабрь 2020, https://kaktus.media/doc/427740_depytaty_jogorky_kenesha_priniali_zakonoproekt_o_referendyme_srazy_v_dvyh_chteniiah.html

          [70] Катэрина Путц, “Кыргызстандын “Ханституциясында” эмнелер сунушталган?”, The Diplomat, ноябрь 2020, https://thediplomat.com/2020/11/whats-in-kyrgyzstans-proposed-khanstitution/

          [71] Бул принциптерин Жапаров төмөнкү интервьюда белгилеген: Kaktus Медиа, Садыр Жапаров конституциялык реформанын долбоору даяр экенин айтты (видео), октябрь 2020, https://kaktus.media/doc/424039_sadyr_japarov_skazal_chto_y_nego_gotov_proekt_reformy_konstitycii_video.html

          [72]Айдай Токоева, “Президент өкмөттүн мыйзамдык жана юридикалык тармактарын талкалап жатат.” Өкмөттүн мурунку мүчөсү, Шер-Нияздын Баш мыйзамга киргизилчү өзгөртүүлөр боюнча пикири, Кloop, ноябрь 2020, https://kloop.kg/blog/2020/11/18/prezident-podminaet-pod-sebya-zakonodatelnuyu-i-sudebnuyu-vetvi-vlasti-eks-deputat-sher-niyaz-o-popravkah-v-konstitutsiyu/

          [73] Аби Гоял, Твиттердеги пост, Twitter, ноябрь 2020, https://twitter.com/goyal_abhi/status/1328780940777230340?s=21

          [74] RFE/RL’s Кыргыз кызматы, “Конституциялык кеңешме реформаларды жүзөгө ашыруу үчүн түзүлөт” деп президенттин милдетин аткарган Жапаров айтты, RFE/RL, ноябрь 2020, https://www.rferl.org/a/acting-kyrgyz-president-says-constitutional-council-will-be-established-to-implement-reforms/30927703.html;  Азаттык радиосу, Эдиль Байсалов Жогорку Кеңештин аталышын “Курултайга” же “Элдик Ассамблеясына” алмаштыруусун сунуштады, ноябрь 2020, https://rus.azattyk.org/a/30975946.html

          [75] Бектур Искендер, твиттердеги пост, ноябрь 2020, https://twitter.com/bektour/status/1332613244310200320; Human Rights Watch, Кыргызстан:  Баш мыйзамды карап чыгуунун ынтасыз иш аракети, ноябрь 2020, https://www.hrw.org/news/2020/11/21/kyrgyzstan-bad-faith-efforts-overhaul-constitution#; татьяна Кудрявцева, 2021-жылдын 10-январга коюлган өкмөттүн формасын тандоо боюнча референдуму, 24.kg, декабрь 2020, https://24.kg/english/176489_Referendum_on_form_of_government_scheduled_for_January_10_2021/

          [76] Адам укуктары жана демократиялык институттар боюнча Бюросу, 2021-жылы 10-январда мөөнөтүнөн мурун өтө түрчү президенттик шайлоо, ЕККУ, https://www.osce.org/odihr/elections/kyrgyzstan/473139

          [77] Шайлоочулардын маалыматтык системасы, https://newess.shailoo.gov.kg/en/

          [78] RFE/RL’s Kyrgyz Service, Парламент кабыл алагандан кийинки кыскартылган Министрлердин Кабинетинин ант берүүсү, RFE/RL, февраль 2021, https://www.rferl.org/a/kyrgyz-lawmakers-approve-new-government-/31084236.html

          [79] AFP (Agence France-Presse – француз маалымат агентствосу), Кыргыз коалициясы жаңы премьер-министрди сунуштады, Barron’s, февраль 2021, https://www.barrons.com/news/kyrgyz-coalition-puts-forward-new-pm-01612174805?tesla=y; Kaktus Медиа, Сурабалдиевасыз калган өкмөт. Улукбек Мариповтун сунуштаган өкмөттүн жаңы курамы, февраль 2021, https://kaktus.media/doc/431074_pravitelstvo_bez_syrabaldievoy._novyy_sostav_predlojennyy_ylykbekom_maripovym.html; Айзирек Иманалиева, Кыргызстан:  Парламент жаңы түзүлгөн жана тартипке келтирилген өкмөттү кабыл алды,  Eurasianet, февраль 2021, https://eurasianet.org/kyrgyzstan-parliament-approves-new-streamlined-government

          [80] Kaktus Медиа, Сурабалдиевасыз калган өкмөт. Улукбек Мариповтун сунуштаган өкмөттүн жаңы курамы, февраль 2021, https://kaktus.media/doc/431074_pravitelstvo_bez_syrabaldievoy._novyy_sostav_predlojennyy_ylykbekom_maripovym.html

          [81] Гульмира Маканбай, Бишкектеги Улукбек Мариповдун премьер-министр кызматына дайындалышына каршы болуп өткөн митинги, 24.kg, февраль 2021, https://24.kg/english/182213_Rally_against_appointment_of_Ulukbek_Maripov_as_Prime_Minister_held_in_Bishkek/

          [82] Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши,  Кыргыз Республикасынын Баш мыйзамдын долбоору Жогорку Кеңештин расмий баракчасында жайгаштырылды, февраль 2021, http://kenesh.kg/ru/news/show/11009/proekt-konstitutsii-kirgizskoy-respubliki-razmeshten-na-ofitsialynom-sayte-zhogorku-kenesha; Конституциянын мыйзам долбоорунун жаңыланган варианты тиркелүүдө: Кыргыз Республикасынын Конституциясы жөнүндө “Кыргыз Республикасынын мыйзам долбоору боюнча референдумду (бүткүл элдик добуш берүүнү) дайындоо тууралуу” Кыргыз Республикасынын мыйзам долбоору 2020-жылдын 17-ноябрынан тарта коомдук талкууга коюлат”, November 2020, http://kenesh.kg/ru/article/show/7324/na-obshtestvennoe-obsuzhdenie-s-17-noyabrya-2020-goda-vinositsya-proekt-zakona-kirgizskoy-respubliki-o-naznachenii-referenduma-vsenarodnogo-golosovaniya-po-proektu-zakona-kirgizskoy-respubliki-o-konstitutsii-kirgizskoy-respubliki

          [83] “Адилет” юридикалык клиникасы, Кыргыз Республикасынын Конституциясынын мыйзам долбоорун талдоо, февраль 2021, https://adilet.kg/tpost/2i09a01nu1-analiz-proekta-konstitutsii-kirgizskoi-r

          [84] Бул мисалда Германиянын Негизги Мыйзамынын 5.2 беренесине шилтеме берилген. Сөз эркиндиги боюнча берене кошумча тактоо менен берилүүдө: “Бул укуктар Жалпы мыйзамдардын, жаш муунду коргоо жана адамдын жеке намысы боюнча жоболор менен чектелет”, Gesetze-im-internet.de, https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_gg/englisch_gg.pdf

          [85] АКИпресс, Конституциялык референдум жана жергиликтүү шайлоолор 11-апрельге коюлду: Жапароов, февраль 2021, https://akipress.com/news:654513:Constitutional_referendum_and_local_elections_set_for_April_11__Japarov/

          [86] Крис Риклтон, Кыргызстан:  Тоо кең казуу сектору мыйзам чыгаруучулардын соккусуна даяр, Eurasianet, ноябрь 2020, https://eurasianet.org/kyrgyzstan-mining-sector-braces-for-regulatory-blow?utm_source=dlvr.it&utm_medium=twitter

          [87]Канат Шаку, Чет өлкөлүк инвесторлордун Кыргызстандагы тоо кен казуу секторунун келечек долбоорлорго катышуусуна тыюу салынды, BNE News, February 2021, https://intellinews.com/foreign-investors-banned-from-future-mining-projects-in-kyrgyzstan-201724/

          [88] Дэйли Сабах (Daily Sabah), Түркия, Тоо кен казуу секторунда Кыргызстан кызматташтык боюнча алкактуу келишимге кол койду. Февраль 2021, https://www.dailysabah.com/business/energy/turkey-kyrgyzstan-to-sign-framework-deal-for-cooperation-in-mining

          [89] Георгий Мамедов,  “Жапаров биздин Трамп”: эмне үчүн Кыргызстан глобалдык саясаттын келечеги болуп саналат, openDemocracy, январь 2021, https://www.opendemocracy.net/en/odr/japarov-is-our-trump-kyrgyzstan-is-the-future-of-global-politics/; Эрика Марат, Твиттердеги пост, Twitter, январь 2021, https://twitter.com/Ericamarat/status/1348273098370519040; Токтосун Шамбетов, Кыргызстандын президенттигине талапкерлер мамлекетти башкаруунун кайсы формасын тандашат?, Азаттык Радиосу, декабрь 2020, https://rus.azattyk.org/a/31011983.html; «Экономист» (The Economist) гезити, Шайлоочулардын көпчүлүгүнүн добуштарына ээ болуп, Садыр Жапаров Кыргызстандын президенти болуп шайланды, январь 2021, https://www.economist.com/asia/2021/01/14/sadyr-japarov-is-elected-president-of-kyrgyzstan-in-a-landslide

          [90] Асель Доолоткельдиева, Твиттердеги пост, Twitter, январь 2021, https://twitter.com/ADoolotkeldieva/status/1348230029906489344?s=20

          [91] Асель Доолоткельдиева, Твиттердеги пост, Twitter, январь 2021, https://twitter.com/ADoolotkeldieva/status/1348312032337133569?s=20

          [92] Рыскелди Сатке,  Кыргызстанга берилген чет өлкөлүк жардамдын тескери жагы,  The Diplomat, June 2017, https://thediplomat.com/2017/06/the-downside-of-foreign-aid-in-kyrgyzstan/; Дүйнөлүк Банк, Кыргыз Республикасы, https://data.worldbank.org/country/KG

          [93]“Кландар” деп бир катар байкоочулар кимдерди сүрөттөйт: RFE/RL’s Service, OCCRP, Kloop, and Bellingcat, Кыргызстанда белгилүү үй-бүлөлүк кландын ойногон саясий оюну, RFE/RL, октябрь 2020, https://www.rferl.org/a/30870040.html

          [94] Омурбек Ибраев,  Кыргызстандагы саясаттын баасы, WFD, сентябрь 2019, https://www.wfd.org/wp-content/uploads/2017/09/Cost-of-Politics-Kyrgyzstan.pdf; Эрика Марат, Кыргызстандагы протесттердин коррупциялашкан криминалдарды саясаттан четтетүүдө натыйжасыздыгы, Форэйн Полиси (Foreign Policy), октябрь 2020, https://foreignpolicy.com/2020/10/22/kyrgyzstans-protests-wont-keep-corrupt-criminals-out-of-politics/

          [95] RFE/RL’s Кызматы, OCCRP, Kloop, жана Bellingcat, Матраимовдун империясы, RFE/RL, октябрь 2020, https://www.rferl.org/a/the-matraimov-kingdom/30868683.html

          [96] БУУнун Кылмыштууулук жана баңгизат боюнча бөлүмү (UNODC), Түндүк маршруту менен  ооган апийимдин ташылышы, июнь  2018, https://www.unodc.org/rpanc/en/Sub-programme-4/afghan-opiate-trafficking-along-the-northern-route.html

          [97] Эл аралык SHADOW долбоору жүргүзгөн изилдөөнүн жыйынтыктарынын Бишкекте жарыяланышы, IBC Members’ News, декабрь 2020, http://ibc.kg/en/news/members/4807_results_of_a_research_of_the_international_shadow_project_presented_in_bishkek

          [98] Элеанор Бейшенбек, “Райым-миллиондун” ийгилигинин сыры, Азаттык Радиосу, август 2015, https://rus.azattyk.org/a/27215390.html

          [99] Али Токтакунов,  Кыргызстандан чыгарылып кеткен миллиондогон доллардын изине түшүү, Азаттык Радиосу, май 2019, https://rus.azattyk.org/a/29971887.html; OCCRP, RFE/RL, жана Kloop, 700 миллион АКШ долларга тете адам, RFE/RL, November 2019, https://www.rferl.org/a/the-700-million-man/30284812.html

          [100] OCCRP, RFE/RL, жана Kloop, Көмүскө каражаттардын жардамы менен курулган мүлктөрдүн империясы, OCCRP, декабрь 2019, https://www.occrp.org/en/plunder-and-patronage/a-real-estate-empire-built-on-dark-money

          [101] OCCRP, RFE/RL, Kloop, жана Bellingcat, “Аны өлтүрүү керек”: Кыргызстандагы акчаны чыгарып кетүү схемасын ачыктаган кишинин аркасынан жалганчы киллердин түшүшү, RFE/RL, ноябрь 2010, https://www.rferl.org/a/man-who-exposed-kyrgyz-smuggling-scheme-was-hunted-by-contract-killers/30940261.html

          [102] Нуржамал Джанибекова, Кыргызстан: Импровизацияланган митинг коррупцияга каршылыкты көрсөтүүнүн дагы бир ыкмасына шилтеме берүүдө, Eurasianet, ноябрь 2019, https://eurasianet.org/kyrgyzstan-impromptu-rally-signals-new-way-of-opposing-corruption

          [103] RFE/RL’s Service, OCCRP, Kloop, жана Bellingcat, Матраимовдун империясы, RFE/RL, октябрь 2020, https://www.rferl.org/a/the-matraimov-kingdom/30868683.html

          [104] OCCRP, RFE/RL’s Азаттык Радиосу, Kloop жана Bellingcat, “Кыргыз бажыдагы чиновниктин кооз жашоосу”, OCCRP, декабрь 2020, https://www.occrp.org/en/the-matraimov-kingdom/the-beautiful-life-of-a-kyrgyz-customs-official

          [105] OCCRP командасы, Ошентип, силердин репортаждарыңар уланып жаткан төңкөрүштүн факторуна айланды, эми эмне кыласыздар? Медиум, октябрь 2020, https://medium.com/occrp-unreported/so-your-reporting-became-a-factor-in-an-ongoing-revolution-what-do-you-do-next-54b993a11a39

          [106] Здравко Любас, Кыргыз өкмөтү Райымбек Матраимовду абакка киргизди, OCCRP, октябрь 2020, https://www.occrp.org/en/daily/13282-kyrgyz-authorities-arrest-matraimov-the-700-million-man

          [107] Настоящее время (Currenttime),  Кыргыз бажы кызматынын башчысынын мурунку орунбасары коррупция иши боюнча 6 миллион долларды мамлекеттик казынага төктү, ноябрь 2020, https://www.currenttime.tv/a/matraimov-kazna-6-mln/30956200.html; OCCRP, Кыргыз бажы кызматынын мурунку кызматкери паркорчулук айыбын моюнуна алып, 3000 долла айып пулун төлөөгө даяр, февраль 2021, https://www.occrp.org/en/daily/13850-kyrgyz-ex-customs-official-matraimov-pleads-guilty-to-graft-fined-3000; Оксана Гут, Макулдашуу боюнча Матраимовго айып пулу салынуусу күтүлүп, мамлекеттик кызматтарды иштөөгө 3 жылдык тыюу салынат Matraimova, according to the agreement, will be fined and banned from holding public office for 3 years, vb.kg, октябрь 2020, https://www.vb.kg/doc/393320_matraimova_po_soglasheniu_jdet_shtraf_i_zapret_zanimat_gosdoljnosti_3_goda.html; Азаттык Радиосу, Radio Azattyk,Матраимов Бажы кызматында коррупциялык схемалдарды түзгөнүн моюна алды. Ага карата сот 260 миң сом өлчөмүндө айып пулун төлөө өкүмүн чыгарган, февраль 2021, https://rus.azattyk.org/a/31097620.html

          [108] RFE/RL’s Кыргыз кызматы, Кыргыз активисттери коррупцияга каршы митингге чыгууда, RFE/RL, февраль 2021, https://www.rferl.org/a/kyrgyz-activists-rally-against-corruption/31102170.html

          [109] Катэрина Путц,  Кыргызстандагы Бажы кызматынын мурунку кызматкери Матраиомв кайрадан камакка алынды, The Diplomat, февраль 2021, https://thediplomat.com/2021/02/in-kyrgyzstan-controversial-former-customs-official-matraimov-rearrested/; Катэрина Путц,  Акчаны адалдоо жана өлкөдөн чыгаруу боюнча козгологон иши уланып, Матраимов сотко чейин абакка киргизилди, The Diplomat, февраль 2021, https://thediplomat.com/2021/02/matraimov-placed-in-pretrial-detention-as-money-laundering-investigation-moves-ahead/

          [110] АКШнын Казына департаменти, Казына департаменти Африка менен Азиядагы коррупционерлерге карата санкцияларды таңуулады, декабрь 2020, https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm1206

          [111] Лидия Осборн, Камчыбек Кольбаев, OCCRP, июнь 2018, https://www.occrp.org/en/goldensands/profiles/kamchybek-kolbayev

          [112] RFE/RL’s Кыргыз кызматы, Белгилүү крим төбөл түрмөдөн чыгат, RFE/RL, май 2014, https://www.rferl.org/a/reputed-kyrgyz-crime-boss-to-be-released-from-prison/25389844.html

          [113] RFE/RL’s Кыргыз кызматы, OCCRP, Kloop, жана Bellingcat,  Кольбаевдин байланыштары, RFE/RL, December 2020, https://www.rferl.org/a/matraimov-kolbaev-kyrgyzstan-corruption/30996468.html

          [114] RFE/RL’s Кыргыз кызматы, Белгилүү кримтөбөл Бишкекте кармалды, RFE/RL, октябрь 2020, https://www.rferl.org/a/notorious-kyrgyz-crime-boss-detained-in-bishkek/30906562.html

          [115] Крис Риклтон жана Бекполот Ибраимов, Кыргызстан: Саясий аренада абал курчаганда көшөгөнүн артына бекинген, Eurasianet,  июль 2019, https://eurasianet.org/kyrgyzstan-kingmaker-lurks-behind-curtain-as-politics-heat-up

          [116]Эрика Марат Erica Marat, Кыргызстандагы протесттердин коррупциялашкан криминалдарды саясаттан четтетүүдө натыйжасыздыгы,Форэйн Полиси (Foreign Policy), октябрь 2020, https://foreignpolicy.com/2020/10/22/kyrgyzstans-protests-wont-keep-corrupt-criminals-out-of-politics/

          [117] Сара Чейз, Коррупциянын түзүмү: Евразиялык өлкөлөрдүн мисалында системалык талддоо (анализ), Карнеги эндоумент (Carnegie Endowment), июнь 2016, https://carnegieendowment.org/files/CP274_Chayes_EurasianCorruptionStructure_final1.pdf

          [118] “Ачык өкмөт” өнөктөштүгү (Open Government Partnership), Кыргыз Республикасы, 2017-жылы “Ачык өкмөт” демилгесине мүчө болгон, Иш-аракет плаы 1, https://www.opengovpartnership.org/members/kyrgyz-republic/

          [119] Юрий Копытин,  Кадырбек Досонов кримтөбөлдүн Ош шаарынан Биишкек шаарына жеткизилиши,  24.kg, февраль 2021, https://24.kg/english/183136_Crime_boss_Kadyrbek_Dosonov_brought_to_Bishkek_from_Osh_city/; Kloop, Твиттердеги пост, Twitter, февраль 2021, https://twitter.com/kloopnews/status/1361950547486646274?s=20

          [120] Ошондой эле “империялык жана советтик доордо көчүп келген орустар” деген аталышка этникалык казактар дагы кирген.

          [121] Алишер Хамидов,  Этника аралык чыңалуунун өрчүшү Кыргызстандын түштүк аймагын тынчсыздандырууда, Refworld, ноябрь 2002, https://www.refworld.org/docid/46cc322dc.html

          [122] Эрика Марат,  Оштогу каргашалуу окуялардын улуттук иликтөөсүнун жыйынтыгы аз болууда, Refworld, январь 2011, https://www.refworld.org/docid/4d469cb52.html; Human Rights Watch, “Адилеттик кайсыл жерде?” Кыргызстандын түштугүндөгү кайгылуу окуялар жана анын кесепеттери, август  2010, https://www.hrw.org/report/2010/08/16/where-justice/interethnic-violence-southern-kyrgyzstan-and-its-aftermath

          [123]  ЕККУнун улуттук азчылыктар боюнча Жогорку Комиссииясы,  “Кыргызстан боюнча билдирүү”, Вена, 6-май 2010, www.osce.org/documents/hcnm/2010/05/45132_en.pdf

          [124] Эрика Марат,  Оштогу каргашалуу окуялардын улуттук иликтөөсүнун жыйынтыгы аз болууда, Refworld, январь 2011, https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Full_Report_490.pdf

          [125] Тодар Прусс,  Кыргызстандын борбор шаарында кыргыз тилинде сүйлөө укугу үчүн күрөш, Оксус коому (The Oxus Society), ноябрь 2020, https://oxussociety.org/the-fight-for-the-right-to-speak-kyrgyz-in-kyrgyzstans-capital/

          [126] АКИпресс,  Кыргызстандын Баш мыйзам долбоорунда орус тилинин “расмий тил” статусу сакталып калды, ноябрь 2020, https://akipress.com/news:651503:Russian_language_kept_as_official_language_in_draft_of_Constitution_of_Kyrgyzstan/

          [127] Форэйн Полиси Центр (FPC), Начар тажрыйба менен бөлүшүү: Мурунку Советтик Союздагы мамлекеттер жана институттар репрессиянын расмий ыкмаларын иштеп чыгууга көрсөткөн жардамы, май 2016, https://fpc.org.uk/publications/sharingworstpractice/

          [128] Адам Хьюдж, Киришүү: Либералдык эмес жарандык коом өсүүдөбү? Форэйн Полиси Центр (FPC), July 2018, https://fpc.org.uk/introduction-the-rise-of-illiberal-civil-society/; Асылай Акишева, Кыргызстандагы “Келинизм”: Аял укуктары менен салттуу баалуулуктар, Оксус коому (The Oxus Society), январь 2021, https://oxussociety.org/kelinism-in-kyrgyzstan-womens-rights-versus-traditional-values/

          [129] Улуттук демократиялык институту (NDI-National Democratic Institute), Кыргызстан парламентинин аял-мүчөлөрүнүн форуму үй-бүлөлүк зомбулук менен күрөштү баштоодо, май 2020, https://www.ndi.org/our-stories/forum-women-members-parliament-kyrgyzstan-takes-domestic-violence

          [130] “Икуэл райтс траст” (The Equal Rights Trust-көз карандысыз эл аралык уюму), Кыргызстан, март 2018, https://www.equalrightstrust.org/sites/default/files/ertdocs/180330%20ERT%20Submission%20to%20CERD%20on%20Kyrgyzstan%20REVISED.pdf; ЕКОМ жаңылыктары, ЕКОМ, “Кыргыз индиго” коомдук уюму жана “Лабрис” ЛГБТ уюму БУУнун Адам укуктары боюнча Комитетине Кыргызстанда ЛГБТ коому үчүн антидискриминациялык мыйзамдардын жоктугу тууралуу билдирүү жасашты, август 2020, https://ecom.ngo/en/kyrgyzstan-unhrc/

          [131] Валерия Карди,  Бийликтеги аялдар: Кыргызстан парламентинин эң жаш аял өкүлү ала-качуу маселеси менен аялдарга карата жасалган зомбулукту көңүлдүн чордонуна коюууда, Reuters, октябрь 2017, https://www.reuters.com/article/us-women-rulers-kyrgyzstan-idUSKBN1CU01Q

          [132] Лабрис программалары, https://www.labrys.kg/; Пит Баумгартнер, Түстүү кыжыр:Борбордук Азияда биринчи жолу болуп өткөн “Гей-параддан” кийин Кыргызстан ЛГБТ коомчулугуна каршы чыгууда, RFE/RL, март 2019, https://www.rferl.org/a/rainbow-rage-kyrgyz-rail-against-lgbt-after-central-asia-s-first-gay-pride-march/29825158.html

          [133] Кэйт Арнольд, Абалдын начарлануусунун жыйынтыгында Бишкектеги жалгыз ЛГБТ клубдун эшиги жабылды, RFE/RL, июнь 2017, https://www.rferl.org/a/kyrgyzstan-lgbt-club-closing-gay-rights-homophobia/28561339.html

          [134] RFE/RL’s Кыргыз кызматы, Кыргыз шайлоочулар Конституцияга бир жыныстуу никелерге тыюу салган өзгөртүүлөрдү кайтарууну колдошту, RFE/RL, декабрь 2016, https://www.rferl.org/a/kyrgyzstan-constitutional-referendum-voting/28168872.html

          [135] Хаерпфер С., Инглхарт Р., Морено А., Вельцель С., Кизилова К., Диез-Медрано Ж, М. Лагос, П. Норрис, Е. Понарин жана Б. Пуранен жана башшкалар (редакторлор). 2020. Дүйнөлүк баалуулуктар боюнча изилдөө борбору (World Values Survey): 7-айлампа – Өлкөлөр боюнча файлдагы берилиштер, Мадрид, Испания жана Вена, Австрия: JD Systems Institute & WVSA Secretariat. doi.org/10.14281/18241.1 https://www.worldvaluessurvey.org/WVSDocumentationWV7.jsp

          [136] Рыскелди Сатке,  Кыргызстандагы либералдык эмес күчтөрдүн айынан аялдардын укуктары коркунучка кабылууда,  Illiberal forces put women’s rights under strain in Kyrgyzstan, Foreign Policy Centre, July 2018, https://fpc.org.uk/illiberal-forces-put-womens-rights-under-strain-in-kyrgyzstan/

          [137] Асель Сооронбаева, Кыргызстан: Ийгиликке жетүү үчүн хиджаб тоскоол эмес, КАБАР, февраль 2019, https://cabar.asia/en/kyrgyzstan-hijab-not-an-obstacle-to-success

          [138]жогорудагы шилтеме

          [139] Европа Баптист федерациясы, (EBF) жана Дүйнөлүк баптист альянсы,  Универсалдык мезгилдик серептин 35-отуруму

          Кыргыз Республикасы, дин туткандын жана диний эркиндик боюнча доклад,  https://uprdoc.ohchr.org/uprweb/downloadfile.aspx?filename=7401&file=EnglishTranslation

          [140] Конституция, 2016-жылга чейин киргизилген өзгөртүүлөрдү камтыган 2010-жылкы Кыргыз Республикасынын Баш мыйзамы, https://www.constituteproject.org/constitution/Kyrgyz_Republic_2016.pdf?lang=en

          [141] Жарандык коомдун жыйынтык маалыматы (Civil Society Briefs), Кыргыз коому, ноябрь 2011, https://www.adb.org/sites/default/files/publication/29443/csb-kgz.pdf

          [142] Айзирек Иманалиева, Кыргызстан: Баш мыйзам долбоору бейөкмөт уюмдарды дубалга такоо коркунучун чагылдырууда, Eurasianet, май 2020, https://eurasianet.org/kyrgyzstan-draft-bill-threatens-to-drive-ngos-against-the-wall; Жарандык тилектештик, Жарандык тилектештик платформасынын Кыргызстандагы уюмдарга карата көзөмөлдүн жана отчеттулуктун кошумча талаптарын Баш мыйзам долбооруна киргизүү сунушу боюнча билдирүүсү,февраль 2020,

          https://www.civicsolidarity.org/article/1644/civic-solidarity-platform-statement-legislative-proposals-impose-excessive-reporting

          [143] Labour Start Campaigns, Кыргызстан: Профсоюздарга басым жасоону токтоткула, https://www.labourstartcampaigns.net/show_campaign.cgi?c=4639

          [144] Human Rights Watch, Кыргызстан: Профсоюздардын иштерине кийилигишүүнүн өсүшү, декабрь 2020, https://www.hrw.org/news/2020/12/23/kyrgyzstan-increased-interference-trade-union-activities

          [145] Асель Доолоткельдиева, Твиттердеги пост, Twitter, декабрь 2020, https://twitter.com/ADoolotkeldieva/status/1336708028859604993?s=20

          [146] Анара Мусабаева,  Кыргызстандагы социалдык тармактарга багытталган бейөкмөт уюмдардын жоопкерчилиги, ачык-айкындыгы жана мыйзамдуулугу, INTRAC, январь 2013, https://www.intrac.org/wpcms/wp-content/uploads/2016/09/Briefing-Paper-34-Responsibility-transparency-and-legitimacy-of-socially-oriented-NGOs-in-Kyrgyzstan.pdf

          [147] Айзирек Иманалиева, Кыргызстан: Баш мыйзамдын манипуляциялоосуна жүздөгөн киши каршы чыкты, Eurasianet, ноябрь 2020, https://eurasianet.org/kyrgyzstan-hundreds-rally-against-constitutional-tinkering; Айдай Токоева,  “Ханституцияга жол жок.” Бишкекте өлкөнүн Баш мыйзамына киргизилчү өзгөртүүлөргө каршы тынч маршы өтөт, Кloop, ноябрь 2020, https://kloop.kg/blog/2020/11/18/net-hanstitutsii-v-bishkeke-projdet-mirnyj-marsh-protiv-popravok-v-osnovnoj-zakon-strany/

          [148] Дүйнө боюнча ММКлардын редакция саясаты таасири чоң ММКлардын ээлеринин саясий көз карштарынан көз каранды, бирок бул көрүнүш кээ бир басмаканалар сындаган ишке байланыштуу  бир жолку мүнөзгө ээ. Мындвй басмаканалар компаниядын сырткы демөөрчүлөр тарабынан түзүлүшү мүмкүн.

          [149] ARTICLE 19, Кыргызстан: “Маалыматты манипуляциялоо” боюнча мыйзамына вето коюлушу керек, июль 2020, https://www.article19.org/resources/kyrgyzstan-law-on-manipulating-information-must-be-vetoed/

          [150] Дарья Подольская,  Депутаттар “Маалыматты манипуляциялоо тууралуу” чуулуу мыйзамды түртүп өткөрүүнү көздөөдө,  24.kg, декабрь 2020, https://24.kg/vlast/176430_deputatyi_hotyat_protaschit_skandalnyiy_zakon_omanipulirovanii_informatsiey/?fbclid=IwAR0USXJ0RVvpRQ16pFIUph8qUUew9XpJIl0DygCNNCqN5LCZjJkZTlt-1nk

          [151] Айзирек Иманалиева, Кыргызстан: Сезимтал бийлик өкүлдөрү комментаторлорду суракка чакырууда, Eurasianet, August 2020, https://eurasianet.org/kyrgyzstan-thin-skinned-authorities-hauling-in-commentators-for-questioning

          [152] CPJ, Кыргызстандагы шайлоолордон кийин жана алардын учурунда да журналисттерге кол салынып, жүргузгөн иштерине бут тосуулар болгон, октябрь 2020, https://cpj.org/2020/10/journalists-attacked-obstructed-during-and-after-parliamentary-elections-in-kyrgyzstan/

          [153] Борбордук Азиянын массалык маалымат каражаттарынан негизги учурлар, вебсайт 12 январь 21, BBC дүйнөлүк мониторинг бөлүмүнүн алкагындагы BBC Борбордук Азиядагы мониторинг бөлүмү, январь 2021, https://advance-lexis-com.mutex.gmu.edu/api/document?collection=news&id=urn:contentItem:61RP-B2W1-JC8S-C51G-00000-00&context=1516831; Айдай Токоева, “Оппозиция тарапты биригүүгө чакырмакмын, азчылык көпчүлүккө баш ийүүсү керек0”–Жапаров, KLOOP.KG – Новости Кыргызстана (блог), январь 2021, https://kloop.kg/blog/2021/01/10/ya-prizyvayu-opponentov-obedinitsya-menshinstvo-dolzhno-podchinitsya-bolshinstvu-zhaparov/

          [154] Глобалдык массалык маалымат каражаттары боюнча АКШ Агенттиги, RFE/RL Кыргыз кызматындагы иликтөө-репортеру өлүм коркутуу-үркүтүүгө дуушар болду, апрель 2020, https://www.usagm.gov/2020/04/07/rfe-rl-kyrgyz-service-investigative-reporter-receives-death-threat/

          [155] Айзирек Иманалиева, Кыргызстандын жаңы жетекчиси эркин маалымат каражаттарын каралоодо, Eurasianet, ноябрь 2020, https://eurasianet.org/new-kyrgyzstan-leader-vilifying-free-press?utm_source=dlvr.it&utm_medium=facebook&fbclid=IwAR0qz5Pn_RxN7mB_5N6_gqZoqQIYTf_-ulT_QEgD8LWasQVMs4pu1htj90s; Пол Бартлет, Президенттик шайлоолорун Жапаров жеңгенден кийин Кыргызстандагы массалык маалымат каражаттарынын күңүрт келечеги, The Moscow Times, январь 2021, https://www.themoscowtimes.com/2021/01/13/bleak-outlook-for-kyrgyzstans-free-press-after-japarovs-landslide-win-in-presidential-poll-a72594

          [156] Камила Эшалиева Kamila Eshaliyeva, Чыныгы фэйктер: Кыргызстандагы троллдордун фабрикасы кантип иштейт, openDemocracy, November 2020, https://www.opendemocracy.net/en/odr/troll-factories-kyrgyzstan/

          [157] Эльвира Калмурзаева, Твиттердеги пост, Twitter, ноябрь 2020, https://twitter.com/Ekalmurzaeva/status/1330107952271937536?s=20

          [158] Бакыт Торегельди, Социалдык тармактардын кыргыз тилдүү бөлүгундөгү коркутуп-үркүтүүлөр, Азаттык Радиосу, ноябрь 2020, https://rus.azattyk.org/a/30964989.html?fbclid=IwAR1JsYHLQsdksWN73HibIdJ1tI-gn0EM4e30gKpxDPCi558ibuJRpGitNwQ

          [159] Ар кандай контексттеги “Ишенемдүү өнөктөштөрдүн” схемасынын өрнөгү:   An example of the Trusted Partner scheme in a different context: Адам укуктары боюнча Европалык фонду (EFHR – The European Foundation of Human Rights), Адам укуктары боюнча Европалык фонду Фэйсбуктун “Ишенимдүү өнөктөштөрдүн” каналына кошулду, январь 2018, https://en.efhr.eu/2018/01/29/efhr-welcomed-trusted-partner-channel-facebook/

          [160] Юридикалык клиника “Адилет”: https://adilet.kg/

          [161] Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши, Кыргыз Республикасынын Конституциясы жөнүндө”Кыргыз Республикасынын мыйзам долбоору боюнча референдумду (бүткүл элдик добуш берүүнү) дайындоо тууралуу”  Кыргыз Республикасынын мыйзам долбоору 2020-жылдын 17-ноябрынан тарта коомдук талкууга коюлат, ноябрь 2020, http://www.kenesh.kg/ru/article/show/7324/na-obshtestvennoe-obsuzhdenie-s-17-noyabrya-2020-goda-vinositsya-proekt-zakona-kirgizskoy-respubliki-o-naznachenii-referenduma-vsenarodnogo-golosovaniya-po-proektu-zakona-kirgizskoy-respubliki-o-konstitutsii-kirgizskoy-respubliki (As revised in Febrаuary 2021)

          [162] “Адилет”, отчет: “Кыргыз Республикасынын адвокатура менен адвокаттары аңдуулар менен сырткы үркүтүүлөргө кабылып, соккунун алдында калууда, март 2020, https://adilet.kg/tpost/2i09a01nu1-analiz-proekta-konstitutsii-kirgizskoi-r

          [163] Юридикалык клиника “Адилет”, Кыргыз Республикасынын Баш мыйзам долбоорунун талдоосу,  февраль 2021, https://adilet.kg/tpost/escvd3gcr1-doklad-advokatura-i-advokati-kirgizskoi; Кыргыз Республикасындагы адвокатура: http://advokatura.kg/; Кыргыз Республикасынын мамлекеттик ишкананын расмий баракчасы: https://new.prokuror.kg/ru

          [164] Американын адвокатура ассоциациясы (ABA), Сот ишинин үстунөн жүргүзүлгөн байкоо боюнча отчет: Кыргызстан жана Гульжан Пасанова, май 2020, https://www.americanbar.org/groups/human_rights/reports/kyrgyzstan_vs_Gulzhan_Pasanova1/

          [165] Автор менен маек жана бир мисал: Eurasianet, Кыргызстан: Аскаровдун өлүмү боюнча элдин жини ошол бойдон маанисиз болуп калабы?, июль 2020, https://eurasianet.org/kyrgyzstan-will-fury-around-askarov-death-end-up-signifying-nothing

          [166] Human Rights Watch, Кыргызстан – 2018-жылдын окуялары,  https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/kyrgyzstan#e81181

          [167] ЮриспПруденция, https://juris.ohchr.org/search/results

          [168] Human Rights Watch, Универсалдуу мезгилдик серептин жыйынтыктарын кабыл алуу,  Кыргызстандын сереби, сентябрь 2020, https://www.hrw.org/news/2020/09/28/adoption-outcome-universal-periodic-review-kyrgyzstan. Мисалы, Орусия адам укуктары боюнча Европа сотунун(ECtHR) чечимдерине өзүнүн сотторунун үстөмдүгүн көрсөтүүчү конституциялык өзгөртүүлөрду кабыл алды, Трамптын администрациясы америкалык аскерий кызмат өтөгөндөрдүн потенциалдуу кылмыштарын тергеген Эл аралык кылмыш сотунун судьяларына карата эл аралык санкцияларын киргизген. Ал эми Улуу Британия болсо Адам укуктары боюнча Европа конвенцияны жумшагыраак колдонуусун билбей, же Адам укуктар боюнча Европа сотунун карамагынан чыгышын билбей, бул маселелер акыркы он жыл бою таалкуулоолордун астында жаткан.

          [169] Фронт Лайн Дифендерс (Front Line Defenders – укук коргоочуларды коргогон эл аралык фонду), Азимжан Аскаров өкмөттү сотко берди, https://www.frontlinedefenders.org/en/case/azimjan-askarov-brings-lawsuit-against-government

          [170] Каржы, учет жана аудит жаатында бириктирген кесипкөй адамдардын ассоциациясы (ACCA – Association of Chartered Certified Accountants),Кыргызстанда камакка киргизилгендердин ар бир бешинчиси кыйноо учурларына арызданууда, январь 2020, https://acca.media/en/in-kyrgyzstan-every-fifth-detainee-complains-of-torture/

          [171] Фронт Лайн Дифендерс (Front Line Defenders), #Kyrgyzstan, https://www.frontlinedefenders.org/en/location/kyrgyzstan

          [172] Хью Вильямсон, Твиттердеги пост, Twitter, December 2020, https://twitter.com/HughAWilliamson/status/1333784559314354177?s=20

          [173] RFE/RL, Кыргызстан экстрадициялаган өзбек журналисттин тагдыры боюнча АКШ нын тынчсыздануусу, сентябрь 2020, https://www.rferl.org/a/u-s-concerned-over-fate-of-uzbek-journalist-extradited-by-kyrgyzstan/30824802.html

          [174] Лира Сагынбекова, Евразия экономикалык бирикменин алкагындагы эл аралык эмгек миграциясы: Орусиядагы кыргыз мигранттардын маселелери жана көйгөйлөрү, Борбордук Азия университети, 39 номерлүү иш документи,  2017, https://www.ucentralasia.org/Content/Downloads/UCA-IPPA-WP-39%20International%20Labour%20Migration_ENG.pdf

          [175] Рыскелди Сатке, Твиттердеги пост, Twitter, февраль 2021, https://twitter.com/RyskeldiSatke/status/1357704117418885121?s=20

          [176] Крис Риклтон, Твитттердеги пост, Twitter, ноябрь 2020, https://twitter.com/ChrisRickleton/status/1326397172053643266?s=20; TASS, Путин Жапаровду президенттик шайлоолордун жеңиши менен куттуктады, январь 2021, https://tass.com/politics/1243317

          [177] Дирк ван дэр Клей, Ковид менен Кыргызстан жана Таджикистандын тышкы карыздарынын жаңы динамикасы, Eurasianet, октябрь 2020, https://eurasianet.org/covid-and-the-new-debt-dynamics-of-kyrgyzstan-and-tajikistan; Крис Риклтон, Кыргызстандын Кытайга болгон карызы: Кескин үнөмдөө менен краудфандингдин ортосунда калуу, Eurasianet, ноябрь 2020, https://eurasianet.org/kyrgyzstans-china-debt-between-crowdfunding-and-austerity

          [178] Нива Яу,  Кытай ишкерлиги боюнча кыскача баяндама: Кыргызстандагы абалы менен нааразыбыз, Eurasianet, ноябрь 2020, https://eurasianet.org/china-business-briefing-not-happy-with-kyrgyzstan; Eurasianet, Негизги инфратүзүмдөрдү куруу боюнча Кыргызстандын Кытайга көбурөөк жардам берүү өтүнүчү  Kyrgyzstan pleads for more Chinese help in building key infrastructure, December 2020, https://eurasianet.org/kyrgyzstan-pleads-for-more-chinese-help-in-building-key-infrastructure; Темур Умаров,  Кооптуу байланыштар: Борбордук Азия элиталарынын Кытай тарабынан жоошутулушу,Карнеги Москва борбору (Carnegie Moscow Center), январь 2021, https://carnegie.ru/commentary/83756

          [179] Европа Коммиссиясы, Европа Биримдиги менен Кыргыз Республикасынын ортосундагы кеңейтилген өнөктөштүк жана кызматташтык боюнча алгачкы макулдашуусу, июль 2019, http://trade.ec.europa.eu/doclib/press/index.cfm?id=2046#:~:text=On%206%20July%202019%2C%20the,Asia%20Ministerial%20Meeting%2C%20in%20Bishkek.&text=The%20seventh%20and%20final%20negotiating,on%206%2D8%20June%202019

          [180] Бул жыйындын киришүү жана корутунду бөлүктөрүндө камтылган мүмкүн болгон сунуштамалардын тизмеси.

          [181] Европа Комиссиясы, Реципиенттер (бюджетти кабыл алуучулар), https://euaidexplorer.ec.europa.eu/content/explore/recipients_en

          [182] Европа Тышкы иштер Кызматы (EEAS), Кыргыз Республикасы жана Европа Биримдиги, октябрь 2020, https://eeas.europa.eu/delegations/kyrgyz-republic/1397/kyrgyz-republic-and-eu_en

          [183] Татьяна Кудрявцева,  Германия Кыргызстан менен кызматташтыгын кыскартуусу тууралуу билдирүү жасады, 24.kg, май 2020, https://24.kg/english/152054_Germany_announces_reduction_in_cooperation_with_Kyrgyzstan/; Кызматташтык менен экономикалык өнүктүрүүнүн Федералдык министрлиги (BMZ), BMZнын 2030-жылга чейинки стратегиялык реформасы: Жаңы ой-жүгүртүү – жаңы багыт,  https://www.bmz.de/en/publications/type_of_publication/information_flyer/information_brochures/Materilie520_reform_strategy.pdf

          [184] Тышкы жардам, Кыргызстан, https://foreignassistance.gov/explore/country/Kyrgyzstan; Маалыматты USAID уюмунун көз карашы менен кабыл алуу, өлкө боюнча Американын Кошмо Штаттардын тарабынан көрсөтүлгөн тышкы жардам, https://explorer.usaid.gov/cd/KGZ?measure=Obligations&fiscal_year=2020 – негизиги бенефициарлар АКШнын  өнүктүрүү жана саламаттыкты сактоонун FHI 360 (Family Health International – Эл аралык үй-бүлө саламаттыгынын) бейөкмөт уюму, Өнүктүрүү боюнча “Chemonics” консалтинг фирмасы жана Джон Сноу Интэрнэшинал (John Snow International) аттуу фирмасынын саламаттык сактоо системасындагы конультанттар болгону көрүнүүдө. Өнөктөштөрдүн биринчи ондугуна АКШга таандык болгон фирмалар, бейөкмөт уюмдар жана өкмөт мекемелери кирген.

          [185] Development Tracker, Кыргызстан, Тышкы иштердин, Британиялык улуттардын шериктештигинин жана өнүктүрүү боюнча министрлиги  (FCDO-Foreign, Commonwealth and Development Office), https://devtracker.fcdo.gov.uk/countries/KG

          Topics
          Civil Society
          Covid-19
          Democracy and Elections
          Good Governance and Institutional Reform
          Human Rights
          International Development
          International Relations and Geopolitics
          Regions
          Former Soviet Union
          Central Asia
          Kyrgyzstan
          Footnotes
            Related Articles

            Op-ed | After the Locals: How Reform and the Greens Could Reshape Foreign Policy

            12/05/26
            Article by Foreign Policy Centre

            Op-ed | International Aid as a Line of Defence: What Happens to Human Security Without Soft Power?

            24/04/26
            Article by Anna Chernova

            Inside the No Kings Movement: A Conversation about Protest in Today’s America

            13/04/26
            Article by Dr Andrew Gawthorpe

            Кыргызстанда потенциалдуу авторитардык саясатчы шайланды: эл аралык өнөктөштөр үчүн кесепеттер жана кыргыз демократиясынын келечеги

            Article by Dr. Aijan Sharshenova

            Кыргызстанда потенциалдуу авторитардык саясатчы шайланды: эл аралык өнөктөштөр үчүн кесепеттер жана кыргыз демократиясынын келечеги

            Өз добушумду бериш үчүн Бишкекте жергиликтүү шайлоо участоктогу кезекте турганда, көңүлүмдү кунт коюп, тегерегимде эмне болуп жатканына байкоо жүргүзө баштадым. Президенттик шайлоо менен улуттук референдум коюлган 10-январь күнү кызыктуу бир нерсеге күбө болууга үмүттөнүп турам. Бирок, Бишкектин бул районунда кызыктуу эч нерсе болгон жок – таанымал болгон шайлоочулар да (көзгө көрүнгөн), фальсификация учурлары да байкалбай, менин добушумду сатып алууга умтулгандардын бири да көрүнбөгөндөй. Жумуштарынан чыгып, чарчаган шайлоочулар акырындап шайлоо участкаларында топтолуп, бармак издерин текшертүү жана Кыргызстандын саясий келечегине добуш берүү максатында кезекке тизилүүдө.

             

            Революция 3.0. жана Кыргызстандагы демократиянын келечеги

            “Чексиз бийлик чексиз буза берет” ( “Absolute power corrupts absolutely”) – Джон Дальберг-Актон, 1857

             

            Кыргызстандагы демократиянын келечеги күңүрт болушу мүмкүн, себеби популисттик авторитардык саясатчы Садыр Жапаров президенттик шайлоолорун чоң артыкчылык менен жеңип, референдум аркылуу президенттин чексиз ыйгарым укуктарын өзүнө камсыздап алган. Борбордук шайлоо комиссиясы (БШК) шайлоонун жана референдумдун жыйынтыктарын акыркы жана мыйзамдуу деп жарыялоо менен 20-январда Жапаровдун жеңишин бекиткен. Бул жыйынтыктарды БШКнын эки гана мүчөсү таануудан баш тартып, бүткүл шайлоонун убагында Жапаровдун пайдасына жүргүзүлгөн мыйзам бузууларга шилтөө жасашкан.[1]

             

            Алардын кооптонуулары негизсиз эмес эле. Шайлоолор менен референдумдун мыйзамдуулугу жана легитимдүүлүгү күмөндүү, анткени аларды өткөрүү процесси тездетилген.[2] Күчтүү президенттик башкаруу формага кайтуу Кыргызстандын жаңы башкармалыгына залалын тийгизиши мүмкүн. Кыргызстандын беш президенттин ичинен учөөсү элдин нааразылыгынан улам өз кызматтарынан айрылышкан. Көбүнчө нааразычылыктардын себеби президенттердин өздөрүнүн укуктарын кеңейтүү аракеттери болгон. 2005-жылы орун алган алгачкы “Жоогазын революциясы” да, кийинки 2010-жылдагы төңкөрүшү да башкарып жаткан элиталардын репрессивдик тактикасынан жана бийликтин бир кыйла бөлүгүн басып алуу аракеттеринен улам козголгон.[3] Кыргызстандагы үчүнчү төңкөрүшкө ачык түрдө фальсификацияланган шайлоолор түрткү берген. Эгерде бул шайлоонун жыйынтыктары кабыл алынганда, анда бир гана эки фракциядан турган, бардыгына “баш ийкеген” парламенти түзүлүп калмак. Парламент президенттик “Биримдик” жана “Мекеним Кыргызстан” саясий партияларынан турмак.[4]

             

            Кыргызстандагы үчүнчү революция Ала-Тоо аянтына адилетсиз жана эркин эмес өткөн шайлоолорго каршылыгын билдирүүгө чыккандардын колунан башка күчтөр тарабынан уурдалып кеткен.

             

            5-октябрь күнү аянтка чыккандардын арасында ар түрдүү саясий агымдардын тарапташтары  чыгышкан, мисалы прогрессивдүү либералдык “Реформа” партиясынан баштап консервативдик улутчул “Чоң-Казат” саясий партиясын колдогондорго чейин келишкен. Парламенттик шайлоого жалпы жонунан 16 саясий партия аттанып, 14 шайлоонун жыйынтыктары менен нааразы болушкан.[5] Баш аламандыктырдын учурунда көптөгөн саясий партиялардын лидерлери туруксуз биригүү пландарын талкуулагыча, Садыр Жапаровдун тарапташтары эл нааразычылыгын өз пайдасына буруп, арсар болуп турган саясий партиялардын колунан бийликти жулуп кетишкен. Жапаровдун көптөгөн тарапташтары Преззиденттин резиденциясын жана парламенттин кезектен сырткары отурумдарын өткөрүү үчүн колдонулган жайларды курчап алып, президент Сооронбай Жээнбеков жасалган басымдан улам 15-октябрь күнү жумушунан өз каалоосу менен кетүү арызын жазып, кызматын бошоткон.[6]

             

            Октябрдагы окуялар орун алган маалда, ыйгарым укуктардын мөөнөтү чыгып калган Парламент “жашынган” жеринен чыгууга мажбур болуп, Жапаровдун көмөкчүсү болгон жаңы спикерди шайлоого, жана премьер-министр менен президенттин убактылуу милдеттерин аткаруучу кызматтарына дайындоого “кеңеш берилген”. Бул эки кызмат тең Жапаровго сунушталган. Ал эми парламенттин кээ бир мүчөлөрү кесиптештер тарабынан жасалган басым менен коркутуу-үркүтүүлөр тууралуу кабар беришкен.[7] Дал ошондой шарттарда парламент өткөрүлүүчү саясий система боюнча референдум менен президенттик шайлоолорго добуш беришкен.

             

            Төңкөрүштөн кийинки окуялар чоң ылдамдык менен болуп өттү. Өлкө өзүнө келе албай жатып, жарандары президенттик системасын кайтаруу менен алтынчы президентти шайлоо боюнча шайлоо участкаларына кандайча барып калганын тушүнүүгө жетишпей калышкан. БШК бир катар тартип бузууларды каттап, анын ичинде шайлоочулардын добушун сатып алуу жана административдик ресурстарын колдонуу боюнча келип түшкөн 60 арызы камтылган.[8] 2020-жылы октябрдагы шайлоолордо добуштарды ачык эле сатып алуу менен административдик ресурстардын кеңири колдонулушуна караганда (БШК шайлоолордун жыйынтыктарын жокко чыгарууга мажбур болгонуна байланыштуу тартип бузуулардын деңгээлине жараша) бул шайлоолор жарандардын жасаган тандоосун жетиштүү түрдө адилеттүү көрсөткөндөй.[9] Мурунку кесиптештердей Жапаров өзүнүн ресурстарын эмне себептен толук колдонбогону тууралуу бир нерсе айтуу кыйын, бирок буга бир нече факторлор себеп болуусу ыктымал. Биринчиден, Жапаров добуштарды массалык түрдө сатып алууга муктаждыгы жок деп эсептегендей, анткени 2021-жылдын январь айына коюлган шайлоолор менен Октябрдагы төңкөрүштүн ортосундагы аралыкка анын жогорку кызматка дайындалышы менен ал жүргүзгөн иши анын жеңишин камсыздоо үчүн ансыз деле жетиштүү санда административдик ресурстары чогулган.

             

            Экинчиден,  добуштарды сатып алуу үчүн бардык каражаттар октябрдагы шайлоолордо королуп кетип, бул жолкудагы шайлоолорго сарптоо үчүн акча калбай калган. Үчүнчүдөн, мүмкүн Жапаров өзүнүн  коомдук имиджин паракорчулук менен талыкпай күрөш жүргүзгөн кишинин образы менен бекемдөө аракетиндедир.

             

            Шайлоо менен референдумдун өткөрүлүшү канчалык деңгээлде жаңылыштык болбосун, Жапаров президенттик шайлоолорунда 80% добуштарга жетүү менен референдумда президенттик башкаруу формасы 81% добушту топтоо менен өтүп, алардын жыйынтыктары өзгөрүлбөс бойдон калат.[10] Күчтүү президенттик башкаруу формасынын кайтарылышын эске алганда, бийликке жаңы келген президентти жана анын башкаруусу Кыргызстан менен эл аралык өнөктөштөргө кандай таасирин тийгизеерин түшүнүү учурда чоң мааниге ээ болуп турат.

             

            Абактан президенттике болгон жол: Садыр Жапаровдун кызык окуясы

            “Мурунку каталардын кайталанышы эмне кереги бар? Менин таза башкарууга ниетим бар” – Садыр Жапаров, январь 2021[11]

             

            5-6-октябрь күндөрү болгон баш аламандыкта Жапаровдун тарапташтары абактардан жана убактылуу кармоочу жайлардан бир нече кишилерди бошотууга жетишишкен. Экөөсү өз ыктыяры менен келсе, бирөөсү өлкөдөн сыртка чыгып, саясий башкалка сураган. Ал эми бирөөсү Кыргызстандын алтынчы президенти болууга үлгүрдү.

             

            Батыштын байкоочулары менен жергиликтуу либералдардын жаңы эле түрмөдөн чыккан популисттик лидерден үрөйлөрү учуп турган маалда, Садыр Жапаров Кыргызстанда аябай кадыр-барктуу инсан эле. Анын популисттик жана улутчул кептеринен шыктануу алып, Жапаровдун тарапташтары аны “жаңы дем” жана  акыркы үмүт катары көрүүдө.[12] Канча болсо да, анын саясий таржымалындагы карама-каршылыктардын саны жогору.

             

            Жапаров Кыргызстандын саясий аренасында алгачкы жолу президенттик деп эсептелген “Ак-Жол” саясий партиясынан парламенттин депутаты катары пайда болгон. Президент Бакиевдин шериги болуп, Садыр Жапаров көзкөрүнөө  пайдасыз иштеп жаткан Коррупцияны алдын алуу боюнча Улуттук агенттигин жетектеген.[13] Бакиев өлкөдөн чыгып кеткенден кийин, Жапаров улутчул делген “Ата-Журт” саясий партиясынын курамына кирген. Нааразычылыгын билдирүү максатында Камчыбек Ташиев (учурда Улуттук коопсуздуктун мамлекеттик комитетинин жетекчиси) жана Талант Мамытов (акыркы президенттик кампанияда президенттин милдеттерин аткаруучу) тарапташтары менен биргеликте Ак үйдүн тосмосунан ашып өтүүгө жасаган аракети үчүн  Жапаров биринчи жолу камакка алынган.[14] 2013-жылы алтын кен казуучу “Кумтөр” компаниясына нааразычылык билдирген акциялардын башында туруп, Ыссык-Көл облусунун губернатору митингчилер тарабынан барымтага алынгандан улам Жапаров экинчи ирээт абакка киргизилген. Жапаров өлкөдөн качып чыгып кетүүгө аракеттенген, бирок 2017-жылы казак-кыргыз чек арасында кармалып, түрмөгө отургузулган.[15] 2020-жылдын октябрь айында Жапаровдун тарапташтары аны түрмөдөн бошоткон кезде ал өз жаза мөөнөтүнүн үчтөн бир бөлүгүн өтөп койгон болуп, өзүнүн бийликке жетүү кадамдарын жасай баштаган.

             

            Кыргызстанга Жапаровдун бийлиги кандай пайдасын көрсөтөөрү тууралуу кеп жүргүзүүгө эрте болсо да, анын таң калаарлык жеңиши Кыргызстандагы жүргүзүлүп жаткан иштер боюнча маалыматты алууга мүмкүнчүлүк берет. Биричиден, Жапаровдун феномени уникалдуу эмес. Анын саясий көз-караштары венгр Виктор Орбан же АКШнын президенти Дональд Трамп сыяктуу популист, улутчул саясатчылар профилине туура келчүдөй болуп сезилүүдө.[16] Бул мааниде Кыргызстанга мындай глобалдуу тенденциянын контекстинде талдоо жүргүзүү жакшы болмок.

             

            Экинчиден, элдин кээ бир бөлүгүнүн Жапаровго “сыйынуусу” шайлоо укуктарынан ажыраган элдин тобунун иренжүүсүнөн келип чыгууда. Жапаровго таандык болгон “Мекенчил” саясий партиясы айыл жерлеринин тургундарына жана Орусиядагы эмгек мигранттарына багытталган, демек мамлекет тарабынан маргиналдаштырылып, кароосуз калган элдин ири топторун айтууга болот. Садыр Жапаровдун антиэлитардык мүнөздө чеченсигени, карапайым калктын кызыкчылыктарын коргоо үчүн абакка отуруп чыгышы жана жеке кайгы-капаларга толгон жашоосу карапайым элдин кызыгуусун туудурат.[17] Борбор калаа менен аймактардын, глобализацияланган Бишкектеги орто тап менен айыл жерлеринде жашаган кыргыз тилдүү тургундардын ортосундагы айырмачылык күчөп бара жатат. Саламаттык сактоо, билим берүү, маалымат жана иш менен камсыз болуу мүмкүнчүлүктөргө болгон тең эмес жеткиликтүүлүк менен бирге акыркы 30 жылдын аралыгында аймактардын өнүктүрүлүшүнө жалпысынан көңүл бурулбагандыгы эки параллелдик жашоо-тарзилердин пайда болуусуна алып келген. Бул өз алдынча эл аралык байкоочуларга белгилүү бир кыйынчылыктарды жаратууда, анткени алар аймактарда жашаган элге эмес, шаардык, либералдык көз-карашта болгон серепчилерге кайрылышат.

             

            Үчүнчүдөн, Жапаровдун уюшкан кылмыштуулук жана кууп кетирилген паракорчул мансапкорлор менен болгон байланыштары тууралуу негиздүү кооптонуулар бар. Бул кооптонууларды эл аралык өнөктөштөр эске алуусу керек.[18] Жапаров эл алып түшкөн жана кууп чыккан мурунку президент Бакиевдин дагы деле шериги болуп саналууда. Жапаровдун эжеси президент Бакиевдин кичүү уулу, Максим Бакиевге Европада мыйзамсыз табылган акчаларды мыйзамдаштырууга көмөк көрсөткөн деп айыпталууда. Максим Бакиев болсо учурда ыңгайлуу шарттарда Улуу Британиядагы Кент шаарында жашап жатат.[19] Бул байланыштарды табуу кыйын, бирок, эгерде алар тастыкталса, анда келечекте Кыргызстанда коррупция менен уюшкан кылмыштуулукка жол ачылып, кенен таркашы мүмкүн.

             

            Жапаров бүгүнкү күндө эл шайлаган президент болуп турат. Бирок, өзүнүн тарапташтарына дагы көп нерселерди далилдеп бериши керек. Өлкө финансалык жактан кысылып турганда, пандемиянын кесепеттеринен жабыр тартып, элге болгон негизги кызматтардын жетишсиздигин башынан кечирип жаткан маалда Жапаров президент кызматына киришкен. Мамлекеттик ресурстарды максаттуу колонбогондуктан, саясий системадагы аягы жок туруксуздуктан жана акыркы үч төңкөрүштөн кийин Кыргызстандын эл аралык абалы жакшы эмес.

             

            Эл аралык өнөктөштөр үчүн кесепеттер 

            Кыргызстанда ишин жүргүзгөн чет мамлекеттерди эки топко бөлүп кароого мүмкүн: продемократиялык лагерь (АКШ жана Европа Биримдиги)  жана аймактык авторитардык малекеттери (Кытай жана Орусия). Демократияны колдогондордун лагери демократия  менен мыйзам  үстөмдүгүнүн принциптерин жана башка ошол сымал баалуулуктарын жайылтуу менен алек болууда.

            Өлкөнүн күчтүү президенттик башкаруу формасына кайтарылышы жана улутчул популист лидерин президент кызматына шайлануусу анын мамлекетте жүргүзүүчү саясатын түзүү жолуна таасирин тийгизиши мүмкүн.

             

            Европа Биримдиги шайлоолор боюнча көз-карашын кылдаттык менен билдирген. Европалык изилдөөчү, доктор Кьяра Пиербон Европа Биримдиги Кыргызстандын эгемендигине  жана шайлоочулардын тандоосуна сый мамиле жасаарын белгилеген.[20]  Европа Биримдиги шайлоо процесстеринин жана процедураларынын эркин жана таза өткөрүлүшүнө орчундуу көңүл бурмакчы. Доктор Кьяр Пиербондун ою боюнча, добуш берүүгө келген шайлоочулардын төмөн көрсөткүчү дагы да жакшыраак изилденүүсү керектелип, Европа Биримдигинин  жарандык коомчулукка даректелген демократияны түзүүгө көмөктөшүү боюнча келечектеги демилгелерин пландоодо эске алынуусу шарт.

             

            Европа Биримдигинин өкүлү жасаган билдирүүсү чындап эле  эркин жана адилет шайлоолордун өткөрүлүшүнүн маанилүүлүгүнө басым жасап, жаңы түзүлгөн өкмөттү демократиялык принциптерге толук кандуу сый мамиле жасоого чакырууда.[21] Гента университетиндеги Фабьен Боссайт белгилегендей, Европа Биримдиги демократиялык принциптерин жайылтууда өзүнүн  чектелгендигин түшүнүп, демократияны илгерилетүүдө колдонулган ыкмасы каралып чыгуусу керектелет. Демократия мамлекеттин ичинде түптөлүп, Европа Биримдиги демократиянын жергиликтүү формаларын жана түшүнүүсүн эске алуу керек.

             

            Бишкектеги АКШнын өкүлчүлүгү кылдаттык менен түзүлгөн, элди шайлоодо жасаган тандоосу менен куттуктаган жана Жапаровду жаңы шайланган президент катары тааныганын чагылдырган билдирүүсүн жарыялаган. Бирок, бул билдирүүдө кеңири жайылган процедуралык бузуулар, өтө чоң көлөмдөгү финансалык каражаттар, административдик ресурстарына кыянаттык келтирүү менен шайлоочуларга коркутуу-үркүтүү жасалганын далилдеген маалыматтар ийне жибине чейин баяндалып берилген.[22] Бирок, жаңы келген президент жана анын администрациясы Кыргызстандагы “араң” эле турган демократияга кандай мамиле жасаарын байкоо максатында АКШга күтүүгө туура келет.  Бишкекте жайгашкан  Кроссроуд Централ Эйжа (Crossroads Central Asia) аттуу аналитикалык борбордун президенти, доктор Шаирбек Жураев саясий система батыш донорлордун Кыргызстанга карата мамилесин жалпысынан өзгөртө алат деп эсептебейт.[23] Алар жаңы башкармалыктын сөз эркиндигине, адам укуктарына, мыйзам үстөмдүгү менен саясий плюрализмге артыкчылык берүүсүнө  көбүрөөк кабатырланып, батыш өнөктөштөрдү эң көп тынчсызданткан маселелер боюнча жүргүзүлүүчү саясатка өзгөчө көңүл бурмакчы.

             

            Аймактык авторитардык мамлекеттерди сөз кылсак, алардын көз караштарына жана Кыргызстанда жүргүзгөн саясатына баа берүү мындан да татаалыраак болууда. Президент Жээнбековдун кызматынан кетүүсү Кремлди катуу капалантты деген маалыматтар ортого чыгууда.[24] Орусиянын вице-премьери Дмитрий Козак Жээнбеков жогорку кызматынан кетүүгө бир нече күн калар алдында Кыргызстанга келип, негизги кыргыз саясий күчтөрдүн ортосундагы жүргөн сүйлөшүүлөрдү жеңилдетүүгө далалат жасаган. Орусиянын иренжүүсүнүн дагы бир көрсөткүчү катары Кыргызстанга көрсөткөн финансалык жардамдын саясий абал турукташкан кезге чейин токтотулушун айтууга болот. Бирок, бул кадамды Орусия өз жардамын мыйзамдуу өкмөткө көрсөткөнүн камсыздоо максатында жасалган прагматикалык бир чара катары кароого болот.

             

            Кытайдын Кыргызстанга жасаган мамилеси чындап эле прагматикалык. Бишкектеги изилдөөчү Нива Яу белгилегендей, Кытайдын Кыргызстандагы эки негизги кызыкчылыгынын биринчиси бул Кытайдын Синьцзян провинциясын биздин мамлектеке жакын жайгашканын эске алуу менен Кыргызстандагы туруктуулук болсо, экинчиси Кыргызстандын Кытайдын кургак жер үстүндөгү соода жолдору үчүн таяныч пунктунун ролун аткарылышы болууда.[25] Бирок, чет өлкөлүк инвесторлорго жана коңшу өлкөлөр менен чек-аранын делимитациялоо боюнча келишимдерде Жапаров улутчул маанайда болгондугу  тууралуу Кытайдын өзүнүн кооптонуулары бар болушу мүмкүн.

             

            Жалпысынан, бардык эл аралык субъекттерде Жапаровдун президент катары жүргүзгөн ишмердүүлүгү боюнча кооптонуулары бар. Бирок, алардын иш-аракеттери аларды тынчсызданткан чөйрөлөрдө Жапаровдун жасаган саясатынан көз каранды болот. Жапаров чоң санда эл аралык милдеттенмелердин жүгүнө ээ болуп, оор абалда калган мамлекет мурас болуп берилген. Эгерде ал өзүнүн милдеттерин ички да, эл аралык да өнөктөштөрдүн алдында так аткарып бере албаса, мурунку кесиптештердин жолун улашы толук ыктымал.

             

            Сунуштамалар

            Бул жыйында келтирилген изилдөөнүн негизинде, жасоого мүмкүн болгон кадамдар боюнча бир нече сунуштамалар бар:

             

            Кыргызстандын эл аралык өнөктөштөрүнүн өкмөттөрү үчүн: 

            • Коррупциялык схемалардын көз карандысыз изилдөөсүн демилгелеп чыгуу. Бул изилдөөнүн алкагында дүйнөнүн “үчүнчү” даражадагы мамлекеттерде (Кыргызстанда демократияны илгерилетүү аракети менен алектенген батыш мамлекеттерин да камтуу менен) паракорчулукка батып калган кыргыз саясатчылардын мыйзамсыз каражаттарды ээн-эркин мыйзамдаштыруу аракетин жасаганы ачыкталмакчы. Бул маалымат өлкөнүн ички процесстерин түшүнүү жана чечимдерди кабыл алуу үчүн Кыргызстандын коомчулугу үчүн эбегейсиз мааниге ээ.
            • Уюшкан кылмыштуулук менен коррупцияланган расмий кызматкерлер сиздердин өлкөлөрүңүздөрдө мыйзамсыз табылган акчаларды мыйзамдаштыруу кызматтарына кайрылбагандыгынын кепилдигине ээ болуңуз. Мыйзамсыз акчаларды мыйзамдаштыруунун батыш схемалары демократия менен мыйзам үстөмдүгүн илгерилетүү боюнча бүт аракеттерди жокко чыгарып, өзүңүздөрдүн саясий системаларыңардагы жетишкендиктериңиздердин баркын кетирет. Бул аракеттердин баардыгы Улуу Британиянын кылмыштуулук менен күрөшүү боюнча Улуттук агенттиги уюштурган “келип чыгышы түшүнүксүз болгон” байлыктар боюнча программалардын киргизилиши жана кеңейтилиши аркылуу иш жузүнө ашырылышы мүмкүн.
            • Эгерде сиз демократия менен мыйзам үстөмдүгүнүн принциптерин жайылтылышына катышсаңыз, жергиликтүү органдар менен өз-ара иштешүү стратегияларыңыз кайрадан каралып чыгышы керек. Батыш өлкөлөрдө билим алган шаардык серепчилердин коомчулуктары менен айыл тургундарынын көпчүлүгүнүн ортосундагы кескин айырмачылык бар. Өзүңүздөрдүн серепчилериңиздерден турган чөйрөңүздү кеңейтүүгө туура келет, либералдык көз карашта болбогон, демократиялык принциптерин карманбаган, батышчыл ой жүгүртпөгөн кишилерди кошуңуздар, анткени бул иш-аракеттериңиздер өзүңөрдүн стартегияларыңарды тагыраак негизде жүргүзүүгө өбөлгө түзүп берет. Демократия менен либерализмдин принциптери кээ бир учурларда Батышка жат келген концепциялары катары кабыл алынат. Жарандык коомду, либералдарды, укук коргоочуларды жана башка көптөгөн активдүү жарандарды “чет өлкөлүк агенттери” же “грант жегичтер” деп сүрөттөп көрсөткөн баяндаманы өзгөртүүгө аракет жасоо чоң мааниге ээ.

             

            Кыргызстандын жаңы жетекчилиги үчүн:  

            • Конституциянын бардык укуктук процедураларынын иштелип чыгуусун камсыздоосу, ачык-айкын жана адилеттүү болушу шарт. Конституцияны иштеп чыгууда жана кабыл алууда кайсыл жаңы укуктук жана саясий тартип бузуулары орун албасын, натыйжада мамлекеттин негизги укуктук документке болгон коомчулуктун ишеними жоюлуп кетет.
            • Процесстин ачык-айкындыгын жогорулатуу максатында Конституциялык кеңешменин учурдагы иш тартибин кайрадан карап чыгуу. Кеңешме бүгүнкү күнгө чейин орун алган өзгөрүүлөрдүн маанилүү деталдарын эч ким менен бөлүшпөйт. Буга кошумча, Баш мыйзамдын жаңы долбоору боюнча жасалчу кийинки кадамдар тууралуу эч кандай маалымат жоктой, башкача айтканда Конституциянын жаңы мыйзам долбоору көз карандысыз серепчилердин баамдоосу жана кесипкөй кер байаланыш үчүн Венеция Коммиссиясына жөнөтүлөөрү же жөнөтүлбөөрү белгисиз бойдон калууда. Бул процесстин ачык-айкындагы жана тактыгы жок болгондугу коомчулуктун Баш мыйзамдын жаңы долбооруна болгон ишенимин кетирип, анын легитимдүүлүгүн талашуу үчүн көптөгөн юридикалык амалдарын калтырууга жол ачып, кийинки туруксуздаштырууга алып келиши мүмкүн.
            • Башкаруу түзүмүндө кармоо жана тең салмактуулукту сактоо системасын камсыздоо. Күчтүү президенттик башкаруу Кыргызстанда эч качан иштеген эмес.

             

            Доктор Айжан Шаршенова учурда Бишкектеги ЕККУга караштуу Академиясында аспирант-изилдөөчү. Лидс университети тарабынан доктор Шаршеновага саясий илимдердин доктор даражасы ыйгарылган. ЕККУнун Академиясына келгенге чейин, доктор Шаршенова БУУ менен БУУӨПтүн Жакынкы чыгыштын ар кайсы өлкөлөрдөгү бөлүмдөрүндө жана Кыргызстандын эл аралык өнүктүрүү долбоорлордун алкагында эмгектенген. Анын илимий кызыкчылыгы демократизация менен демократияны илгерилетүү, пост-советтик авторитаризм жана эл аралык өнүктүрүү жааттарын камтыйт. Учурда, доктор Шаршенова Орусиянын Кыргыз Республикасына тийгизген таасири боюнча илимий долбоордун үстүндө эмгектенип жатат. Доктор Шаршенова жакында эле The European Union’s Democracy Promotion in Central Asia’ (Борбордук Азияда Европа Биримдигинин демократияны илгерилетүүсү) аттуу китебин жарыялаган. 

             

            Сүрөт Кыргызстандын Президент Аппаратынын расмий веб-баракчасынан алынган.

             

            [1] Мундузбек Калыков, Жапаров президентикке аттануу укукгу жок: БШКнын эки мүчөсү шайлоонун жыйынтыктарын таануудан баш тартууда, Kloop, январь 2021, https://kloop.kg/blog/2021/01/21/zhaparov-ne-imel-prava-ballotirovatsya-v-prezidenty-dva-chlena-tsik-ne-priznali-itogi-vyborov/

            [2]Бул юридикалык жана саясий жоболордун бузуулары Брюс Паннье тарабынан жакшы баяндалган,  Кыргызстандагы президенттик шайлоолордо болжолдуу жеңүүчүсү болуп эсептелген, экс-качкын Жапаров боюнча суроолор жаралууда, Эркин Европа/Эркиндик Радиосу, январь 2021, https://www.rferl.org/a/kyrgyzstan-presidential-election-japarov-questions-constitution-controversy-qishloq-ovoz/31038709.html

            [3] Темиркулов Азамат, 2010.2005 жана 2010-жылдардагы Кыргызстандагы “төңкөрүштөр”: массалык мобилизациясынын салыштырма анализи. The Journal of Nationalism and Ethnicity (Улутчулдук менен этникалык таандыктуулук боюнча журнал) , 38-том, (5): 589-600

            [4] Изабель Хуршудян, Акыркы 15 жылдын ичинде үчүнчү төңкөрүш өткөндөн кийин түрмөдөн жаңы эле бошонуп чыккан улутчул президент болуп шайланды. Washington Post, январь 2021, https://www.washingtonpost.com/world/europe/after-kyrgyzstans-third-uprising-in-15-years-a-nationalist-who-was-sprung-from-prison-is-elected-president/2021/01/11/1ed36db8-503c-11eb-a1f5-fdaf28cfca90_story.html

            [5] Шайлоо 2020: Партиялардын тизмеси, Азаттык, октябрь 2020, https://rus.azattyk.org/a/30828971.html

            [6] Кыргызстандагы шайлоо: Эл нааразычылыгынан улам, президент Жээнбеков кызматынан кетти, BBC Жаңылыктары, октябрь 2020, https://www.bbc.com/news/world-asia-54553173

            [7] Вячеслав Половинко, Эркиндик, теңдик жана “доскелер”: Кыргызстандын президенти кызматынан кетүү менен жергиликтүү кылмыштуу топторго бийликке жол ачып берди, Новая газета, октябрь 2020, https://novayagazeta.ru/articles/2020/10/15/87529-svoboda-ravenstvo-bratva

            [8] Кеңири ыйгарым укуктарына жетүүнү көздөгөн улутчул-саясатчынын Кыргызстандын президенттик шайлоолорунда жеңиши, Азаттык, январь 2021, https://www.rferl.org/a/japarov-kyrgyzstan-presidential-election-referendum-/31040110.html

            [9] Кыргыз Республикасынын Тышкы Иштер Министрлигинин, БУУдагы Кыргыз Республикасынын туруктуу өкүлүнүн жасаган билдирүүсү, октябрь 2020, https://www.rferl.org/a/japarov-kyrgyzstan-presidential-election-referendum-/31040110.html

            [10] БШК өз мөөнөтүнөн мурун өткөн президенттик шайлоолордун жыйынтыктарын кабыл алды, Борбордук Шайлоо Комиссиясынын веб-сайты, январь 2021, https://shailoo.gov.kg/ru/news/4383/; БШК Кыргыз Республикасында саясий система боюнча өткөн референдумду аягына чыкты деп жарыялады, Борбордук Шайлоо Комиссиясынын веб-сайты, январь 2021, https://shailoo.gov.kg/ru/news/4384/

            [11] Джоанна Лиллис цитата келтиргендей, Садыр Жапаров Кыргызстандын президенти болуп добуштардын орчундуу саны менен шайланды, The Economist, январь 2021, https://www.economist.com/asia/2021/01/11/sadyr-japarov-is-elected-president-of-kyrgyzstan-in-a-landslide

            [12] Айзирек Иманалиева, Кыргызстан: Жапаров, акыркы үмүтпү же популисттик коркунучпу?,  Eurasianet, январь 2021, өhttps://eurasianet.org/kyrgyzstan-japarov-last-hope-or-populist-menace

            [13] Президент  Бакиевдин акыркы 2 жылдык бийлиги коррупцияга, саясий өлтүрүүлөргө жана жердешчилик учурларына бай болгон.

            [14] Айзирек Иманалиева, Кыргызстан: Жапаров, акыркы үмүтпү же популисттик коркунучпу?,  Eurasianet, январь 2021, https://eurasianet.org/kyrgyzstan-japarov-last-hope-or-populist-menace

            [15] Анна Капушенко, Абактан бошонгон, банкир, парламенттин бир нече мүчөлөрү жана улуттук коопсуздуктун кызматкери: Президентикке кимдер аттанып жатышат?, Kloop, январь 2021,

            [16] Георгий Мамедов, Жапаров биздин Трампыбыз, Open Democracy, январь 2021, https://www.opendemocracy.net/en/odr/japarov-is-our-trump-kyrgyzstan-is-the-future-of-global-politics/

            [17] Түрмөдө отурган маалда Жапаров ата-энесинен жана улуу уулунан оорудан жана унаа кырсыгынан улам ажыраган, булак: Аруке Уран кызы, Түрмөдөн президенттике: Садыр Жапаровдун жеңиши, The Diplomat, январь 2021, https://thediplomat.com/2021/01/from-prison-to-presidency-sadyr-japarovs-victory/; Анын өмүрү боюнча көбүрөөк маалыматты Арууке Уран кызынын “Түрмөдөн президенттике: Садыр Жапаровдун жеңиши, The Diplomat, январь 2021” атту ишинде таба аласыздар, https://thediplomat.com/2021/01/from-prison-to-presidency-sadyr-japarovs-victory/

            [18] Иван Нечепуренко, Популист, камактагы киши, президент: Адам уурдоо айыбына шектелген Кыргызстандын президенттик шайлоосун жеңди,  New York Times, январь 2021, https://nyti.ms/2LBCM4W

            [19] Крис Риклтон,  Кыргызстандын мурунку президентинин уулу Улуу Британияда ак-сөөктөр жашаган жашоосу менен жашап жүрөт, Eurasianet, 2015, https://eurasianet.org/kyrgyzstans-former-first-son-living-the-high-life-in-uk-report; Ошондой эле, Global Witness, март-2015, Суррей графствосундагы заңгыраган үй күмөндүү караажаттарды бекитүүдө колдонулган, аттуу ишке кайрылсаңыздар болот,  https://www.globalwitness.org/en/reports/surrey-mansion-used-hide-suspect-funds/

            [20] Кьяра Пиербон менен болгон интервью, январь 2021.

            [21] Пол Стано, Кыргыз Республикасы:  Саясий системанын келечегин аныктаган референдум жана президенттик шайлоолор боюнча пресс-катчынын билдирүүсү, Европанын Тышкы иштер боюнча кызматы (European External Action Service), январь 2021,

            [22] АКШ өкүлчүлүгүнүн 2021-жылдагы Президенттик шайлолоор боюнча билдирүүсү, январь 2021, https://kg.usembassy.gov/u-s-embassy-statement-on-2021-kyrgyz-presidential-elections/

            [23] Доктор Шаирбек Жураев менен болгон интервью, январь 2021.

            [24] Вячеслав Половинко,  Эркиндик, теңдик жана “доскелер”: Кыргызстандын президенти кызматынан кетүү менен жергиликтүү кылмыштуу топторго бийликке жол ачып берди, Новая газета, октябрь 2020, https://novayagazeta.ru/articles/2020/10/15/87529-svoboda-ravenstvo-bratva

            [25] Нива Цзы Яу менен болгон интервью, январь 2021.

            Topics
            Civil Society
            Covid-19
            Democracy and Elections
            Good Governance and Institutional Reform
            Human Rights
            International Development
            International Relations and Geopolitics
            Regions
            Former Soviet Union
            Central Asia
            Kyrgyzstan
            Footnotes
              Related Articles

              Op-ed | After the Locals: How Reform and the Greens Could Reshape Foreign Policy

              12/05/26
              Article by Foreign Policy Centre

              Op-ed | International Aid as a Line of Defence: What Happens to Human Security Without Soft Power?

              24/04/26
              Article by Anna Chernova

              Inside the No Kings Movement: A Conversation about Protest in Today’s America

              13/04/26
              Article by Dr Andrew Gawthorpe

              Социалдык тармактар аркылуумобилизация жана Кыргызстандагы популизмдин өсүшү

              Article by Gulzat Baialieva and Dr. Joldon Kutmanaliev

              Социалдык тармактар аркылуумобилизация жана Кыргызстандагы популизмдин өсүшү

              Улутчул популизм жана онлайн саясий мобилизация

              АКШ, Бразилия, Улуу Британия, Түркия жана башка Европа мамлекеттерде турукташып калган демократиялык системаларына коркунуч туудурган өсүп жаткан либералдык эмес популизм автократиялык башкарууга жакын болгон саясатчылардын жактырып калган куралына айланган. Азыркы күнгө чейин пост-советтик аймактын мамлекеттеринде салттуу административдик басуунун ыкмаларын колдонуу менен башкарганга көнүп калган жергиликтүү авторитардык жетекчилердин бул ыкманы колдонуу муктаждыгы жоголгон. Бирок, Кыргызстандын акыркы убактагы саясий окуялары алдыңкы саясатчылар саясий бийликке жетүү үчүн “популисттердин” тилин, улутчул дискурсту жана поляризациялаштыруу стратегияларын көбүрөөк колдоно баштагандарын көрсөттү.

               

              Кыргызстандын акыркы мезгилге таандык болгон саясий жаатына көз салып жатып, төмөнкү эсседе улутчул популизм Кыргызстандагы үстөмдүк кылган саясий күчүнө айланып калуусу талкууланмакчы.  Биз көрүп тургандай, учурдагы глобалдуу популизм социалдык тармактардын платформаларынын күчү менен дагы байланыштуу.[1] Жаңы шайланган президент, Садыр Жапаров кыргыз тилдүү социалдык тармактары аркылуу билгичтик менен алдыга түртүп жаткан Жапаровчул популисттик кыймылы ошол убактагы президент Сооронбай Жээнбековго каршы эл чыккан мезгилде саясий күч алган. 10-январда Садыр Жапаров преиденттик шайлоолордо жеңишке жеткен. Бул жеңиш Жээнбековдун бийлигин кулаткан элдин көтөрүлүшүнөн жана 4-октябрдагы фальсификацияланган парламенттик шайлоолордон соң көчөгө чыккан митингчилер Жапаровду түрмөдөн бошотуп чыгаргандан үч айдан кийин гана орундалган.

               

              аңы президент Садыр Жапаров чагымчыл жана кастыкты козгоочу сөздөрдү айтуу менен популисттик кылык-жоруктарын ийгиликтүү колдонуп келе жатат. Жапаров элге таасир тийгизүү үчүн социалдык тармактарын өз пайдасына туура колдонууну билген популисттик саясатчынын жаңы түрдөгү образын жаратууда. Анын күчтүү таасири социалдык тармактардагы катталуучулардын өзгөчө ири санында түптөлүп, анын негизинде Жапаровдун популярдуулугу пайда болгон. Өзүнүн тарапташтарына түз кайрылуу үчун Твиттер колдонмосун колдонгон Трамп сымал, социалдык тармактардагы бир нече ири топторду     Жапаров өзү башкарат. Өзүнүн интервьюсунда Жапаров социалдык тармактардын бардык түрүн колдонгонун, 50 чакты группаларды ачып, жада калса түрмөдөн отуруп алып аларды башкарганын: “Түрмөдө сиз күнүгө 24 саат бош кишисиз, сизде бош убакыт бар болот” деген сөздөрү менен моюнуна алган.[2]

               

               Жапаровдун Фэйсбуктагы эң ири тобунун(180 миң катталуучулар) администраторлор менен модераторлордун тизмесин көрсөткөн скриншот.[3] Латын тамгалары менен жазылган бул 2012-жылы ачылган Жапаровдун жеке аккаунту.[4]

               

              Онлайн-мобилизация  оффлайн мобилизацияга таасир этип, Жапаровдун стратегиясынын маанилүү бөлүгүнө айланган. Де-факто, мындай кубулуш Жапаровго стратегиялык артыкчылыкты (көчөдөгү алгачкы митингдерде жана кийин дагы Жапаров элди өз тарабына тартып кетишин)камсыздап, жада калса кийин президенттикке алып келет. Ар кайсы аймактарда жашаган эл менен жүргузүлгөн интервью көрсөткөндөй, Жапаровдун колдоочулары көбүнчө WhatsApp колдонмосунда жергиликтүү группаларды түзүү аркылуу чогулуп, бул группалар өз ара аракеттешүүсүн жана Бишкекти көздөй сапарын уюштурууда, ошондой эле Бишкектеги Эски аянтта башка тарапташтардын аракеттерин бириктирүүдө да колдонулган.

               

              Октябрдагы шайлоолор өткөн соң чыга түшкөн каатчылыктан кийин чыныгы элдин топтолуусуна айланган онлайн-мобилизация жана саясий каатчылыктын маалында Эски аянтка Жапаровчул топтордун физикалык түрдө пайда болуусу Жапаровдун ийгиликтүү көтөрүлушүндө маанилүү ролду ойногон.[5] Жапаровдун талапкерлиги 6-октябрь күнү убактылуу премьер-министр кызматына сунушталганда, жүздөгөн тарапташтары популисттик саясатчыга колдоо көрсөтүү жана аны коргоо максатында чогулушкан. Ошол эле убакта мурунку президент Атамбаевди камтуу менен оппозициялык саясатчылардын кеңири коалициясынын колдоочулары жана либералдык көз-карашта болгон жаштар “Достук” отелинен 1,5 км аралыгында жайгашкан борбордук “Ала-Тоо” аянтында топтолушкан. 9-октябрда Жапаровдун тарапташтары оппозициянын колдоочуларына кол салып, аянттан кууп чыгып, кубалашкан. Бул кагылышуу бийлик үчүн жүргөн саясий күрөштүн жыйынтыгын аныктоочу бурулуш учуру болгон.[6]   Бул күндөн тарта Жапаров саясий аренада эң таасирдүү кишиге айланган.

               

              Социалдык тармактардагы популизмдин оңтойлуу шарттары

              Акыркы жылдарда интернет менен смартфондорго болгон жеткиликтүүктүн өсүшү менен интернеттеги жаңылыктардын мазмунунан кыргыз тилдүү калк көбүрөөк таасирленчү болду.  Кыргызстандын социалдык чөйрөсүндө кыргыз онлайн-улутчул топтор салыштырмалуу жаңы бир кубулуш. 2020-жылдын отчетуна ылайык, 2019-жылдан баштап 2020-жылга чейинки аралыкта Кыргызстандагы интернет колдонуучулардын саны 55 миңге көбөйгөн (+1,8%).[7] 2020-жылдын январь айында Кыргызстандагы интернет колдонуучулардын саны 3,06 миллион болсо, социалдык тармактарга катталгандардын саны 2.5 миллионго тете болгон. Кыргызстанда интернет колдонуучулары жалпысанан кыргыз тилдүү жана орус тилдүү деп эки чоң топко бөлүп кароого болот. Кыргыз тилдүү колдонуучулардын көпчүлүгү салттуу көз карашта болгон айыл жергелердин тургундары болсо, ал эми орус тилдүү колдонуучулар көбүнчө шаардын тургундары болуп, жалаң орус тилинде болгон контенттерге кызыкчылыгын көрсөткөн. Ошондой эле, алар Орусия Федерациясынын медиамейкиндигинен келген маалыматты да колдонушат.

               

              Эмне үчүн азыр жана эмнеге социалдык тармактар? Мобилдик интернет социалдык тармактардын платформалары аркылуу айылдагы жашоочуларга социалдык баарлашуу тармактарын кеңейтүүгө чоң мүмкүнчүлүктөрдү сунуштоодо. Жашоочулар үчүн социалдык тармактарда жана алар аркылуу таркатылып жаткан жаңылыктар маалыматтын жана көңүл ачуунун негизги булагы катары саналган салттуу гезиттер менен телепрограммалардын ордун алмаштырышкан. Айыл аймактарда жашаган элдер гезит беттеринде жазылган жаңылыктарга ишенишет, ошон учун гезиттер ордуна чыга баштаган интернет майданында жарык көргөн жаңылыктарды күтүлгөндөй ишеничтүү кабыл алышты, өзгөчө алар ишенимдүү тармактардан жайылтылып жатса.

               

              Улутчул топтордун пайда болушу жана социалдык тармактардагы манипуляция

              Бирок, жогоруда айтылган нерселерге карабастан, октябрга чейинки мезгилде социалдык тармактардагы Жапаровдун группалары коомчулуктун пикирине чоң таасир тийгизе алчу абалда болгон эмес. 2020-жылга чейин улутчул топтор онлайн-платформаларда көп байкалган эмес. Алар көбүнчө коррупцияга каршы көчө жүрүмдөр, РеАкция 1.0 жана 2.0, 8-мартка каратафеминисттик марш жана “Femminale” аттуу көркөм көргөзмө сыяктуу карама-каршылыкты туудурган окуяларда гана элдин астына көрүнүшкөн. Бул иш-чаралар улутчул топтор үчүн көбүнчө координациялык борбор жана коомдо ээлеген орду менен өз күчүн көрсөтүүгө болгон мүмкүнчүүктөр катары колдонулган. Мындай чуулгандуу иш-чаралар менен улутчул топтордун пайда болушунун ортосундагы болгон күчтүү байланыш социалдык тармактарда улутчул мобилизациянын манипуляцияга кабылганынын биринчи белгилери тууралуу кабарлаган.

               

              Ошону менен катар, 18-декабрда өткөн “Реакция 2.0.” аттуу иш-чаранын уюштурулушуна коррупция менен алпурушкан активисттерге карата чеберлик менен жасалган маалыматтык чабуулдардын мурун болуп көрбөгөндөй деңгээли жолтоо болгон. Бул чабуулдар мамлекеттик “троллдор” тарабынан уюштурулуп, болжолдуу түрдө чырдуу киши, Райымбек Матраимов тарабынан каржыланган. Эл арасында эбегейсиз байлыгы үчүн “Райым-миллион” деген атакка ээ болгон.[8] РеАкция 2.0. аттуу көчө жүрүшүнүн өткөрүлушүнө бир нече күн калганда, коррупция менен күрөштү жүргүзгөн активисттерге каршы бир катар оңдолүп-туздөлгөн видеожаздыруулар менен сүрөттөр социалдык тармактарда жайылган. Бул монтаждалган видеожаздыруулар жана оңдолгон сүрөттөр болуп өтүүчү көчө жүрүшү ЛГБТ-топтор менен батыш агенттер тарабынан уюштурулганын билдирип жаткан. Паракорчулук менен алпурушкан кээ бир активисттердин сүрөттөрү ЛГБТ-активисттердин жана бача баздардын сексуалдык мүнөздөгү абалын чагылдырган видеожаздыруулардын жана сүрөттөрдүн жанына жайгаштырылган. Көчө жүрүмүнөн тартылган башка сүрөттөрдө бул жүрүмдүн кээ бир катышуучулары кокустан “батыш агенттери” деп белгиленген. Мындай жасалма маалыматтык чабуулдардын болжолдуу максаты – салттуу-улутчул жана либералдык топтордун ортосунда дагы бир социалдык жик чыгаруу болгон. Бул аракети элди коррупцияга каршы дискурстан алаксытуу, Кыргызстандын коомчулугунун консервативдүү бөлүгүндө басымдуу рол ойногон батышка каршы жана гомофобдук маанайларды пайдалануу менен РеАкция 2.0. көчө жүрүмүнө каршы коомдук нааразылыкты козгоо максатында жасалган. Троллдордун чабуулдары Бишкекте өткөн аялдардын укугун коргогон марш жана “Femminale” сыяктуу  феминисттик иш-чаралардын тегерегинде болгон талаш-тартышуулардын негизинде чеберчилик менен уюштурулган.. Мындай аялдарды коргоого чакырган, эркин ойлорду жайылтып, коррупцияга каршы чакырган кыйымылдар  улутчулдукту жамынган топтордункыжырын кайнаткан.  Кырк-Чоро аттуу кыймылга болжолдуу тиешеси бар делген бир катар улутчул, орой эркектер бир нече активист-кыздарга кол салышкан. Кийин Жапаровдун популисттик кыймылына кошулуп кеткен “Кырк-Чоро” тобу консервативдик-улутчул топтордун бири болуп, сойкуларга жана сойкуканаларга каршы уюштурулган рейддери менен өзгөчө белгилүүлүккө жетишкен. Талаш-тартышты туудурган иш-чараларлибералдык жана консервативдик топтордун ортосундагы айырмачылыктардын кескин өсүп бара жатканынын көрсөткүчү болду.[9]

               

              Популисттик манипуляциялар

              Учурда Жапаровдун онлайн-группалары кыргыз тилдүү социалдык тармактарда эң көп каттаалуучуларга ээ жана таасири чоң болгон группалардын бири. Группаларга мүчө болгондордун саны артып, өткөн жылдын октябрь айында Жапаров бийликке келгенден тарта аны колдогон группалардын саны кескин өскөн. Саясий мобилизациясы үчүн социалдык түйүндөрдүн жогорку потенциалын ал убакта толук кандуу түшүнгөн жападан жалгыз болгон саясатчы, Садыр Жапаров 2020-жылдын октябрь айына чейинки мезгилде социалдык тармактардын платформаларында өзүнүн колдоо группаларынын базасын түзүүнү көздөп, түрмөдө отуруп алып жигердүү иштеген. Жапаров өзү билдиргендей: “Мени менен иштешкен жүздөн ашуун киши мен түрмөдө отургуча эркиндикке чыгышкан. Алар мени жакшы киши деген маалыматты таркатуу аркылуу мага иштеп баштачу. Мен боштондукка чыкканда, алардын баары мени колдоо максатында митингдерде жүргөн. Мына ушул нерсе үчүнчү төңкөрүштүн сыры.”.[10] Шайлоолор өткөндөн кийинки интервьюсун төмөнкүдөй сөздөр менен улантат: “Абакта отурган убактымды теккке кетирбестен, мен адамдар менен социалдык тармактар аркылуу иштешкем.[11] Үч жыл бою карапайым эл менен баарлашуумду токтоткон эмесмин. “Одноклассники”, “Фэйсбук”, “Инстаграм” аттуу социалдык түйүндөрдө группаларды ачкам. WhatsApp тиркемесинде элдердин контакттарын чогултуп, ал жакта элүүдөн ашуун группаларды түзгөм – бир эле группада 256 киши бар. Бул группалар аркылуу “Кумтөр” жана өзүм жасап жаткан иштерим боюнча маалымат менен бөлүшөм. Ошентип, үч жарым жылдын ичинде элдин көпчүлүгүнө жеткем.”

               

              ркиндикке чыгып, талапкерлиги премьер-министрдин убактылуу милдетин атакаруучу кызматына сунушталганда, Жапаровдун популярдуулугу жана таасири обого чейин жеткен. Анын талапкерлиги ал убактагы президент Сооронбай Жээнбековдун жана күчтүү Матраимовдордун кланы менен тыгыз байланышта болгон депутаттардын тобу тарабынан сунушталган. Жапаровдун социалдык тармактардагы басымдуулугу жүздөгөн агрессивдүү троллдордун жүргузгөн иштеринен байкалган. Алар Жапаровдун саясий оппоненттерине гана чабуул жасабастан, ошондой эле оппозициялык жана бийликке каршы ойдо болгондорго да асылышкан.[12] Бул агрессивдүү троллдор асылуу үчүн либералдык же оппозициялык көз-карашта болгон активисткаларды “сүйүктүү” тобуна айландырып, троллдорго кошулуп жөнөкөй жарандар дагы аларга сексуалдык зомбулук көрсөтүү коркутууларын билдире башташкан.[13] Троллдордун, жада калса Жапаровдун өзүнүн чагымчыл кептери жазасыздык атмосферасынын жаралышына алып келип, мамлекеттик органдардын, Фэйсбуктун башкармалыгынын жана социалдык тармактардагы группалардын модераторлордун кыймылдабаганы менен бул кырдаал ого бетер күчөп кеткен. Мындай жазасыздык Жапаровдун тарапташтарына ого бетер күч берип, жөнөкөй интернет колдонуучуларын Жапаровго каршы болгондорго карата ээн-эркин коркутуу-үркүтүүлөрдү жасоого жана аларга кол салууга чакырышкан. Жапаровдун “элдин душманы” деген чагымчыл сөздөрүн айтуу менен өзүнүн тарапташтарына анык белги берип жаткан.  Биздин социалдык тармактардагы контенттин үстүнөн жүргүзгөн көзөмөлүбүз, көрүнүктүү оппоненттер жана жарандык активисттер менен болгон маегибиз Жапаров өзүнүн чагымчыл сөздөрүн айткандан кийин жек көрүүнүн негизинде онлайн коркутуулардын жана чабуулдардын саны жогорулаганын көрсөткөн. Эреже катары, көрүнүктүү укук коргоочуларды жана оппозиция лидерлерин троллдор “батышчыл агенттер, гейлер, бузукулар ” деп жала жаап, калпты жайылтышкан.   Дагы бир критикалык фактор катары онлайн-манипуляциялардын жаңы таасири болууда. Элдин фейк жаңылыктар менен эч иштеп көрбөгөндүгү популисттик кабарларды тез  таркатууда жана жалган жаңылыктардын жардамы менен коомдук пикирин манипуляциялоодо өтө маанилүү ролду ойногон.  Жалган жаңылыктардын жана чагымчыл сөздөрдүн массалык таасири тажрыйбасы жок, жөнөкөй колдонуучуларды троллдордун “фабрикасы” жараткан жалган маалыматтарга ынанууга мажбур кылган.[14]

               

              2020-жылдын 12-декабрында Бишкекте жаш эркектердин тобу митинг өткөрүшкөн.[15]Уюштуруучулар Бишкекте эмне үчүн митинг болбосун, баардыгына каршы экенин билдиришкен. Кагаз плакаттарда – “Мен өлкөмдүн патриотумун. Шаарымда тынчтыктын орноосун каалайм.”, “10 адам чыгып алып, өзүңөрдүкүн “качайт этпегиле”” жана “Менин өлкөмдүн туруксуздаштыруусуна каршымын” деген сөздөрдү окууга болот. Интернеттин кээ бир колдонуучулары бул кишилерди эркектерден турган “Кырк Чоро” консервативдик тобунун жаңы түрү менен салыштырышкан. Митингдерге каршы уюштурулган бул кыймылдын башында Марат Мамралиев туруп, өздөрүн элдик кошуундар деп аташкан. Марат Мамралиев жаш саясатчы жана “Дивизион” атту ыкчам аракеттенүү тобу менен коопсуздуктун агенттигин өнүктүргөн ишкер.

               

              Дээрлик баардык улутчул топтор жана социалдык тармактардагы троллдор коомдук пикирди манипуляциялоо максатында улутчул аткаруучулар үчүн даяр шаблондор катары Кремль тарабынан пропагандаланган батышка жана либерализмге каршы дискурска толук ишенишет. Кыргызстандын калкы Кремлдин антилибералдык дискурсунун жогорку деңгээлдеги легитимдүүлүгүн таануусу саясий аткаруучулар үчүн коомдук пикирди манипуляциялоого маанилүү шарт түзүп берген. Президенттер, өзгөчө Атамбаев бул дискурстун жогорку деңгээлдеги легитимдүүлүгүн өзүнүн саясий кызыкчылыктарында чың көңүлү менен пайдаланган. Жапаров бул стратегияны өзүнүн саясий оппоненттерине каршы толук кандуу колдонгон. Бул даяр болуп турган дискурстун алкагында Жапаров өзү көзөмөлдөп, социалдык тармактардагы көптөгөн группалар аркылуу ийгиликтүү илгерилеткен бийликке каршылыктын дискурсун кошумчалаган. Мисалы, 180 миң катталуучулардан турган Фэйсбуктагы өзүнүн эң чоң группасын Жапаров өзү башкарат.[16] Инстаграм менен Фэйсбукта жалпысынан ондон ашуун жапаровчул ири группалар бар. Шайлоолордун алдындагы 2020-жылдын 19-ноябрдан баштап 2021-жылдын 1-январына чейинки маалда анын Фэйсбуктагы группалары 49 500 пост жарыялашкан. Жапаровго байланыштуу болгон группалар Фэйсбуктагы бардык ири саясий группалардын жарыялаган постторун чогултуп бириктиргенде, чыккан санынын жарымынан ашуун постторду жаратышкан. Төмөнкү сүрөттө көрсөтүлгөндөй, Жапаровдун группалары жада калса жаңылыктардын маалыматтык контентке ээ болгон группалардан дагы ашып кетишкен.

               

              Жапаровдун ийгиликке жетишинде троллдордун «аскерлери» чечүүчү ролду ойногон. Фэйсбук, Инстаграм жана YouTube платформалары Жапаровду коргоп, анын оппоненттерине чабуул жасап, жек көрүүнү козгогон комментарийлерге көзөмөл жүргүзөт. Бул макаланын авторлорунун бири, Гульзат Байалиева жана Джанета Джакыпова менен биргеликте Жапаров жана анын оппоненти Текебаев конституциялык реформаларды баяндап берүүсүн чагылдырган эки эң көп көрүлгөн видеолордун үстүнөн тексттик талдоо жүргүзушкөн. Алар референдум менен Баш мыйзамга киргизилчү өзгөртүүлөр YouTube платформасында талкууланганын изилдөө максатында бардык 6799 комментарийлерди изилдеп чыгышкан. Эң жыш кезиккен 100 сөздөрдүн ичинен (ат атоочторду эсепке албаганда) “мыйзам”, “референдум” жана “конституция” деген сөздөр эч колдонулган эмес. Сөздөрдүн “булуту” көрсөткөңдөй, сөздөрдүн көбү Жапаров жана Текебаев саясатчыларына тиешелүү болгон (кийин колдонуучулар Текебаевге карата анын баркын төмөнсүнткөн “Теке” деген атын колдоно башташкан). Бул эки саясатчынын атынан кийин көп колдонулган сөздөргө “эл” жана “кудай” деген сөздөр кирген.

               

              Референдум менен Конституцияга байланыштуу YouTube платформасындагы видеолордо колдонулган сөздөрдүн «булуту»

               

              Садыр Жапаровдун группалары шайлоо алдындагы маалында 49 500 постторду жарыялаган. Булак: ЖМКларды өнүктүрүү Борбору

               

              Жапаровдун популисттик кайрылуусу оңтойлуу кырдаалга туура келген. Көп жылдардын ичинде мамлекеттик мекемелердин бардык деңгээлиндеги саясатчылар менен аткаминерлердин арасында токтотулбас коррупциядан улам карапайым элдин саясатчылардан жана коррупцияланган системадан чарчаганы туу чекитине жеткен маалда  Жапаров кайрылуусун жасаган. Элдин саясатчылардан тажаганын жана аларга ишенбегендигин натыйжалуу пайдаланууга үлгүргөн. Анын популисттик чечимдеринин көбүндө “элдин талабы” деген шылтоосу бар. Учурда биз байкап турган нерсе бул аймактардагы эл арасындагы Жапаровдун популярдуулугунун басымдуу бөлүгү.

               

              2020-жылдын 29-декабрдагы шайлоо алдындагы кампаниясынын маалында Караколдогу элдин астына чыгышы. Өткөн заманда кыргыздардын арасында көрүнүктүү деп таанылган инсандардын “Жети-Аке” урпактарынын Караколдо элдин алдына чыккан жеринен бир үзүндү. “Жети-Акенин” урпактары президенттикке талапкер болгон Жапаровго баталарын беришип, сегизинчи Аке баатыр наамын ыйгарышкан.   

               

              Жапаров илгерилетип жаткан популисттик маанайын натыйжалуу нейтралдаштыруу либералдык топтордун колунан келген эмес. Ошондой эле, анын агрессивдүү стратегиясына туруштук көрсөтө алган эффективдүү планы да жок эле. Ийгиликсиздиктин негизги себеби жергиликтүү деңгээлде басымдуулук кылган орус тилдүү либералдык жана кыргыз тилдүү социалдык топтордун ортосундагы байланыштын жок болгондугу болгон. Коомчулуктун көпчүлүгүн тузгөн салттуу көз карашта болгон  айыл аймактардын тургундары үчүн бираз да болсо түшүнүктүү жана жеткиликтүү формада берүүгө аракеттенбестен, орус тилдүү либералдар батыш либералдык дискурстан либералдык идеяларды түз бойдон кабыл алууга умтулушкан. Жөнөкөй айыл туругундарынын күнүмдүк тиричилик жашоосунун прозаикалык чындыгы менен эч кандай окшоштугу жок болгон абстрактуу идеялар алардын салттуу көз караштар менен баалуулуктарына кескин түрдө карама-каршы келген. Орус тилдүү либералдардын “тарбиялоо” же “цивилдештирүү” боюнча аракеттери айыл тургундардын контекстин жана маданий баалуулуктарынын өзгөчөлүктөрүн эч кандайынан эсепке алган эмес. Ошондуктан, конституциялык мыйзам бузуулардын гана негизинде либералдык топтордун Жапаровдун либералдык эмес конституциялык реформаларына каршылыкты көрсөтүүгө аракеттенгенде, анын айылдык колдоочулары бул аргументтерге эч кандай маани беришкен эмес. Жапаровдун тарапташтары мындай мыйзам бузуулар орун алгандыгын тааныган учурунда дагы ага маани бермек эмес, себеби Жапаровдун мурунку кесиптештери өздөрүнүн кызыкчылыктарын көздөп, Конституциянын мыйзамдарын бир нече ирээт бузушкан. Андай болсо, өзгөчө Баш мыйзамдын “элдин кызыкчылыгы” үчүн иштөөсүн каалаган Жапаровго мыйзам бузууга мүмкүнчүлук кантип берилбесин?

               

              Дал ошол таризде коомдун кыргыз жана орус тилдүү бөлүктөрү өз алдынча жана социалдык тармактарда өз жашоосу менен бири биринен көз карандысыз жашап, күнүмдүк жашоодо сейрек кезигишет. Бирок, чуулгандуу, карама-каршы келген саясий жана социалдык окуяларды чагылдырганда бири бири менен кезиккенде, алардын ортосунда пайда болгон талаш-тартыштары идеологиялык бөлүнүүлөргө жана курч жаңжалдарга алып келет. Тескерисинче, социалдык тармактардын колдонуучулары менен Жапаров өзү элдин көпчүлүгүнө түшүнүктүү, популярдуу тилде таалкулоолоруна катышат. Салттуу саясатчылардан кескин айырмаланган бул бейформалдуу түз байланыш Жапаровду “өзүбүздүн кишибиз” деп эсептеген адамдардын көпчүлүгүн өзүнө тартат.

               

              Сүрөт Садыр Жапаровдун Фэйсбуктагы группасынан алынган. 2020-жылдын 29-декабрдагы шайлоо алдындагы кампаниясынан.

               

              Төмөнкү мисалдар анын онлайн-талкулоолорго катышканын түздөн туз көрсөтөт. Өзүнүн чексиз убадалары боюнча жазылган сынчыл постко жооп катары Жапаров Фэйсбуктагы жеке аккаунтунда төмөнкүдөй пост жазып чыккан: “Сиз тогуз айлык болуп төрөлдүңүз беле? Же ара төрөлдүңүз беле? Сураныч, бираз сабырдуу бол, иним. Баардыгына өз убагы келет. Сен ошончо көп нерселерди билбейсиң да…”[17] Жапаровдун элдин назарында анын оппоненттерине каршы жазылган посттору жан тартуучу, айыптоочу жана басмырлоочу түшүндүрмөлөрүн камтыган. Өзүнүн сынчыларын жалган жаңылыктар боюнча айып коюудан уялбай, диний дискурсун да ара сырада колдонот.Аны менен кошо анын көз карашы боюнча каршы болгондорду “акмактар” деп атоо менен “Өзүнүн гана кызыкчылыктарын ойлоп, кыйкыргандар кеткиле!” деген жек көрүүчулүккө толгон постторун да жарыялаган.

               

              Кээ бир популисттик мүнөздөгү чаралар орто таптагы шаардык, либералдык көз карашта болгон тургундарынын сүймөнчүлүгүнө ээ болуп калгандай эле. “Кустурабыз” деген коррупцияга каршы дискурсу (биз коррупционерлерди уурдап тапкан каражаттарын кайтарууга мажбур кылабыз деген мааниде) же башкача айтканда экономикалык мунапысын дагы бир натыйжалуу популисттик кадамы катары көрүүгө болот.

               

              Корутунду

              Жапаровдун бийликке жана либерализмге каршы саясаты “элдин үнү”менен жамынып, жүргүзүлүп, дүйнөдөгү башка көптөгөн популисттик лидерлерге мүнөздүү. Кыргыз коомунда өсүп жаткан теңсиздикти чеберчилик менен манипуляциялоонун эбин таап, күнөөнү жана жоопкерчиликти Жапаров “элдин душманы” жана “саткынчылар” деп сыпаттаган мурунку саясатчыларга, либералдык активисттерге жана көз карандысыз ЖМКларга шылтап коюууну адатка алган. Анын күнөөлүү стратегиясы менен көп жылдары бою түзүп келе жаткан улуттук баатыр жана коррупцияланган  адилетсиз системанын курмандыгы деген репутациясы жөнөкөй адамдарды кармап калууга өбөлгө тузүп берген. Муну менен Жапаров Кыргызстандын саясий аренасында эң популярдуу жана таасирдүү адамга айланган. Өзүнүн бийлигин жана популярдуулугун сезип турган Жапаров жаңы президентке мурун болуп көрбөгөндөй ыйгарым укуктарын сунуштап, деомократиялык  институттарын жокко чыгарган өзгөрүүлөрүн Баш мыйзамдын жаңы долбооруна киргизүү боюнча чечимин ийгиликтүү кабыл алган. Жапаровдун карапайым элдин арасында кеңири таралган популярдуулугу өлкөнү күчтүү авторитардык мамлекетке айландыруу коркунучуна ээ болгон, демократияга каршы конституциялык реформаларды өткөрүүгө жогорку деңгээлдеги мүмкүнчүлүктөр менен камсыздаган.

               

              Жапаровдун популизминин “элдин талабы”, “30 жыл чыдадык” “эски саясатчылар”, “бузукулар” деген негизги элементтери, социалдык тармактары аркылуу жасалган түз кайрылуусу жана жеке кайгылуу кесепеттерге толгон саясий камалышы анын тегерегиндеги окуялардын контексти менен жандандырылган деп эсептөөдөбүз. Өлкөдө экономикалык теңсиздиктин өсүүсү тууралуу болгон кооптонуулар, коррупцияланган соттук системасын жана чет өлкөлүк таасирди камтып, Жапаровго добуш берүүгө түрткү берген факторлор 2021-жылы жаңылык эмес эле. Бир гана айырмачылыгы Жапаров бул маселелер боюнча кайра-кайра жалпак тилде популизм аркылуу кабар берип жаткан. Социалдык тармактардагы Жапаровдун провокациялык сөздөрү, баяндоосу жана  троллингдер коомчулуктагы чыңалууну күчөтүп, коомду ажыратып бөлгөн. Жапаров жана анын саясий командасы оппонеттери менен көз карандысыз ЖМКларды “душман”, “батышчыл” жана Кыргызстандын иденттүүлүгү менен бүтүндугүнө келтирген “коркунуч” катары көрсөтүү менен аларга чабуул жасашкан. Ошентип, Жапаров “улуттук лидерге” айланган. Өзгөчө коом ичинен кыйрап жаткан кезде, популизмдин терс кесепеттеринe туура жооп көрсөтүүнүн, коомду бириктиргендин бир катар жолдору бар:

              • Элди ажыратып, экиге бөлгөн «башка тарапты» үйрөтүүгө же «агартууга» болгон аракеттерден качууга керек. Элди «чыныгы факттар», «чыныгы окуялар» менен эле жөнөкөй тааныштыруусу же аң-сезимде мурунтан бери калыптанып калган көз караштарын өзгөртүүсү натыйжасыз болуп, коомчулуктун бөлүнүүсүн ого бетер күчөтүшү мүмкүн. Кырдаалды өзгөртүү боюнча аракеттери ишенимдүү болуп эсептелбеген кишилер тарабынан айтылган нерселер таасирин бербей,натыйжасыз болуп, элдерди өздөрүнүн көз карашына бекемирээк турууга түрткү берет.
              • Элдердин нормалар тууралуу түшүнүктөрүн, пикирдин ар жактуусун түзүүгө көбүрөөк көңүл буруу: Популизм менен күрөшүү боюнча жүргүзүлгөн изилдөөлөр көрсөткөндөй, элдин жүрүм-туруму жашоосунун тажрыйбасы, жеке көз караш, нормативдик контекст аркылуу түзүлөт. Ошондуктан, «агартуу» жана узак убактын ичинде калыптанып калган пикирди өзгөртүү аракеттерине умтулгандын ордуна либералдык субъекттер нормалардын түптөлүшүнө кунт коюп, көңүл буруусу керек.
              • Элди бириктирүүчү көз караштарды, баалуулуктарды жана баяндамаларды жаратуу: Жапаров басымдуу түрдө “алар бизге каршы, чыккынчылар” деген популисттер менен авторитардык лидерлердин көнүмүш тактикасына таандык болгон көз карaшка бекем туруп алган. Популист саясатчыларга мындай позиция упай алып келет. Айыптоолор аркылуу “бут тосуулар” болуп жатат деп пикирлерди жайылтып, элдин маанайын бир тарапка бурушат. Алар карапайым элди эки ажырымга келтирип, бири-бирине касташтыргандан утат. Либералдык күчтөр чагымчыл түшүнүктөрүн билдирүүдөн оолак болуу керек. Алар инклюзивдик баяндоолорду түзүп, бириктирүүчү көз-караштар менен баалулуктарга басым жасоо керек.

               

              Гульзат Байалиева – Түбинген университетинин социалдык антропология кафедрасынын илимдердин кандидаты. Борбордук Европа университетинин политология(салыштырма саясат илимдери) илимий чөйрөсүнүн магистр даражасынын жана Бишкек гуманитардык университетинин Европа цивилизациялар боюнча дипломунун ээси.  Башында Бишкек гуманитардык университетинде сабак берип, кийин Түбинген университетинин социалдык антропология кафедрасында эмгектенген. Анын илимий кызыкчылыктарына популизм, экологиялык антропоология, пост-социалисттик өзгөрүүлөр, Борбордук Азиядагы суунун колдонулушу жана санарип этнография кирет.

              Джолдон Кутманалиев Түбинг университетинин аспиранты. Флоренцияда жайгашкан Европалык университетине караштуу политология институтунун докторлук даражасынын жана Борбордук Европа университетинин саясий илимдердин магистр даражасынын ээси. Мурун ал Түбинг жана Бишкек гуманитардык университеттеринде көп жылдар бою окутуучулук кесибин аткарып келген. McGill-Queens University Press басмаканасында жарыкка чыгуучу “Коомчулуктар аралык согуш жана этникалар арасына тынчтык орнотуу: Борбордук Азиянын шаарларында зомбулуктун динамикасы” (Intercommunal Warfare and Ethnic Peacemaking: The Dynamics of Urban Violence in Central Asia) аттуу китептин автору. Press.

               

              Сүрөт Этьен Комбьеге (Creative Commons лицензияларынын негизинде) таандык.

               

              [1] Флю Т., Иосифидис П. 2020. Популизм, глобализация (ааламдашуу) жана социалдык медиа, International Communication Gazette, 82(1):7-25. doi:10.1177/1748048519880721

              [2] Коммерсант,  “Түрмөдө сиз күнүгө 24 саат бош кишисиз”, январь 2021, https://www.kommersant.ru/doc/4639707

              [3] Садыр Жапаров, Фэйсбуктагы коомдук группалар, Facebook, https://www.facebook.com/groups/1412264215689407

              [4] Садыр Жапаров, Фэйсбуктагы жеке аккаунту, Facebook, https://www.facebook.com/japarov.sadyr

              [5] Гульзат Байалиева жана Джолдон Кутманалиев, Социалдык тармактардын камалган саясатчынын баш айланган ылдамдыкта бийликке келүүсүн колдоо көрсөткөндөрү, openDemocracy, октябрь 2020, https://www.opendemocracy.net/en/odr/how-kyrgyz-social-media-backed-an-imprisoned-politicians-meteoric-rise-to-power/

              [6] Кыргызстандагы шайлоолор: өзгөчө абал күчүнө киргенден кийин орун алган жаңы кагылышуулар, BBC Жаңылыктары, октябрь 2020, https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-54481063

              [7] Симон Кэмп Диджитал (Simon Kemp Digital) 2020: Кыргызстан, DataRePortal, февраль 2020, https://datareportal.com/reports/digital-2020-kyrgyzstan

              [8] Бажы кызматынын башчысынын мурунку орун басары, Райым Матраимов коррупцияга каршы уюштурулган ReАкция аттуу көчө жүрүмүнүн  Кытай менен транс чек-аралык соодалашуунун эң жогорку деңгээлдеги коррупциялык схемаларына жана Айеркен Саймаитинин өлтүрүлүүсүнө тиешеси бар болгондугу үчүн асылуунун негизги кишиси болуп калган. Саймаити негизги кабарчы болгон, жана кийин Истанбулда жалданма өлтүргүчтөрдүн колдорунан каза тапкан. Матраимовдун кланы “Мекеним Кыргызстан” саясий партиясын негиздешип, 2020-жылдын 4-октябрдагы парламенттик шайлоолорго катышкан. Бул шайлоолордун жыйынтыктары боюнча президенттин “Биримдик” саясий партиясы менен биргеликте парламентте орундардын басымдуулугуна ээ боло алган. Кийин, шайлоолордун жыйынтыктарын көз карандысыз серепчилер жогорку деңгээлде фальсификацияланган деп таап, элдин ири масштабдагы нааразычылыгын козгогон деп айтышкан.

              [9] Джолдон Кутманалиев жана Гульзат Байалиева, Кыргызстан коррупция боюнча талаш-тартыштуу маселесин чечүү аракетин аткарып жатканда коомчулуктун арасындагы айырмачылык өсүүдө,  openDemocracy, декабрь 2019, https://www.opendemocracy.net/en/odr/polarisation-grows-kyrgyzstan-tackles-controversial-corruption-issues/

              [10] Коммерсант,  “Түрмөдө сиз күнүнө 24 саат бошсуз”, январь 2021, https://www.kommersant.ru/doc/4639707

              [11] ошол эле жакты  караңыз.

              [12] Гульзат Байалиева жана Джолдон Кутманалиев, Кыргызстандагы социалдык тармактардагы жек көрүү көзөмөлгө алынбай калууда, openDemocracy, декабрь 2020, https://www.opendemocracy.net/en/odr/kyrgyzstan-social-media-hate-goes-unchecked/

              [13] ошол эле жакты  караңыз.

              [14] Камила Эшалиева, Чыныгы фэйктер: Кыргызстандагы тролл фабрикалары кантип иштешет, openDemocracy, ноябрь 2020, https://www.opendemocracy.net/en/odr/troll-factories-kyrgyzstan/?source=in-article-related-story

              [15] Баракелде,  Ала-Тоо аянтында каршылык митинги болуп өттү, декабрь 2020, https://barakelde.org/news:419961

              [16] Садыр Жапаров, Фэйсбуктагы коомдук группалар, Facebook https://www.facebook.com/groups/1412264215689407/members/admins

              [17] Садыр Жапаров, Фэйсбуктагы пост, Facebook, декабрь 2020, https://www.facebook.com/japarov.sadyr/posts/1754338344741087

              Topics
              Civil Society
              Covid-19
              Democracy and Elections
              Good Governance and Institutional Reform
              Human Rights
              International Development
              International Relations and Geopolitics
              Regions
              Former Soviet Union
              Central Asia
              Kyrgyzstan
              Footnotes
                Related Articles

                Op-ed | After the Locals: How Reform and the Greens Could Reshape Foreign Policy

                12/05/26
                Article by Foreign Policy Centre

                Op-ed | International Aid as a Line of Defence: What Happens to Human Security Without Soft Power?

                24/04/26
                Article by Anna Chernova

                Inside the No Kings Movement: A Conversation about Protest in Today’s America

                13/04/26
                Article by Dr Andrew Gawthorpe

                Кыргызстандагы адам укуктарына карата болгон популизмдин жана улутчулдуктун коркунучу

                Article by Professor Eric McGlinchey

                Кыргызстандагы адам укуктарына карата болгон популизмдин жана улутчулдуктун коркунучу

                2020-жылдын 6-октябрь күнү таңкы маалда Садыр Жапаров Кыргызстандын Ыссык-Көл облусунун губернаторун барымтага алганы үчүн 11-жылдык мөөнөтүн өтөп отурган кези эле. Дал он күндөн кийин Жапаров президент болуп дайындалып, бул он күндүн ичинде көчө протесттери өтүп, жүргүзүлгөн күмөндүү юридикалык процедуралардын натыйжасында камакка алынгандардын арасында эң белгилүү болуп, Кыргызстандын эң көрүнүктүү саясий кызматына жарыктын ылдамдыгында дайындалган. Кыргызстанда мыйзам үстөмдүгүнүн күчү жокко тете. Кээде бактыга жараша, кээде тилекке каршы дал көчөлөрдө болгон окуялар Кыргызстандагы саясаттын да адам укуктарынын да негизин тузгөн болуп калышат.

                 

                Советтер Союзунун кыйрашынан 30 жыл өткөн соң, Кыргызстан  22-тузакка кабылган (бири  бирине карама каршы келген эрежелер менен процедуралардын ортосунда  ортого чыккан логикалык парадокстон улам пайда болгон кырдаал).  Кыргыз мамлекетинин потенциалы алсырап, жыйынтыгында тез эле баш аламандыктар пайда болууда. Бирок, мындай баш аламандыктардын оң жактары да бар. Борбордук Азиянын башка мамлекеттери, өзгөчө Өзбекстан менен Туркменистан сымал өлкөлөр этникалык азчылыктарга, диний топторго жана сасясий оппозицияга маал маал менен чабуул жасап турушканын көрсөтүшкөн. Ал эми Кыргызстанда болсо адам укуктарына карата мамлекеттик репрессиялар сейрек кезигип, тез убактын ичинде бүткөн.  Калктын аярлуу топторунун көз карашына караганда Кыргызстандагы баш аламандыктардын кемчилиги адамдын негизги укуктарына болгон кепилдиктердин жок болгондугу.  Укуктардын корголушу мыйзам алкагында камсызлдабагандыктан, коомдун тандаган приоритеттери, мамлекеттик аткаруу бийлигинин сырткы көзөмөлгө баш ийгендиги жана саясий элиталардын Борбордук Азиядагы Кыргызстандын советтик доордон кийинки жападан жалгыз демократиялык репутациясын бекемдөөнү каалоосу бираз да болсо адам укуктарын коргоого өбөлгө түзүүдө.

                 

                Коомдун приоритеттери

                Улуттук саясаттагы туруктуу баш аламандыктарга карабастан, кээ бир маанилүү учурларды эске албаганда жергиликтүү күнүмдүк турмуш жалпысынан тынч бойдон уланганы Кыргызстандын саясатындагы таң калаарлык нерсе болуп эсептелет. Акыркы 30 жылдын ичинде мусулмандарды куугунтукка салган Өзбекстандан жана оппозициясын унчуктурбаганга аракеттер жумшап, тил албаган учурларда түрмөгө отургузган Түркменистандан айырмаланган Кыргызстандагы жарандар бираз да болсо эркиндүүрөөк мамлекетте жашап, өздөрү каалаганына сыйынып, жергиликтүү, аймактык жана мамлекеттик элиталарды сындоого мүмкүнчүлүгүнө ээ болгон.  Кыргызстандын байкоочулары жана жарандары мындай “эркиндиктин” башка көптөгөн булактарын сунуштоодо: өлкөнүн көчмөн тарыхын туруктуу негизде майрамдоо, Советтер Союзу кыйрагандан кийин алгачкы он жылдын ичинде батыш донорлордун кыргыз бейөкмөт уюмдар тарабынан сүйүнүч менен көрсөтүлгөн колдоосу жана постсоветтик эгемендүүлүктүн доорунда кыргыз мамлекеттинин байгерчилиги туруктуу түрдө төмөндөп бара жатканда жергиликтүү коомчулуктардын арасында “мүмкүн/керек” деген менталитетинин өнүгүшү.[1]

                 

                Жергиликтүү коомчулуктарда бийликте отургандардын “түбү” кайсыл жактан болгонуна карабастан, алар бул бийликти коомдук байкерчиликке жетүү үчүн колдонушкан жана адам укуктар жаатында да ошондой кырдаал байкалган. Таблиги-саякатчыларга, ислам боюнча таалимди жайылтууну көздөгөн мусулман-жандантуучуларга Кыргызстандын бүткүл аймагында жайгашкан жергиликтүү коомчулуктар тарабынан жылуу мамиле жасалса, Өзбекстан менен Туркменистан сымал коңшу эле мамлекеттерде ислам динин жайылтуу боюнча дал ошондой аракеттери каттуу басымга алынат.[2] Борбордук бийликтин оппозициясы дагы жергиликтүү деңгээлде өркүндөп жатат. Кыргыз коомчулуктары борбордук өкмөттүн кен казуучу эл аралык компаниялар менен тузүлгөн контракттарын талашка салып, парктардын бузулушун жана жолдордун салынышын токтотуу үчүн коңшу уюмдар биригишкен. Ал эми жөнөкөй жарандар болсо өлкө боюнча мамлекеттин табигый газ сыяктуу биринчи кезекте керек болгон буюмдардын баасын көтөрүү аракеттерине каршылыгын билдирүү үчүн чогулуп баштаган.  Кыргыз саясий оппозициясынын курулуунун жана бекемдөөсүнүн негизи көп учурларда социалдык тармактар болуп берген.

                 

                Бирок, коомдун приоритеттери ар дайым эле адам укуктары үчүн ыңгайлуу келе бербейт. АКШдагы “актардын” же Синьцзяндеги ханьдыктардын укуктук артыкчылыктары сыяктуу системалык кыйчалыштарын кандай аныктай билсек, дал ошондой эле кыргыз коомунда элдин бир бөлүгүнүн укуктарынын кеңейилиши менен, элдин башка бөлүгүнүн укуктары  бузулат.[3]

                Кыргызстандагы коомдун аярлуу тобуна этникалык азчылыктары (өзгөчө өзбек улутундагы азчылыктары), ЛГБТ коомчулугунун мүчөлөрү жана аялдар кирет. Кыргызстанда жашаган этникалык өзбектерге карата жасалган кастык мамиленин тамырлары советтик дооруна терең кеткен. Аялдарга жана сексуалдык азычылыктарга алдын ала жасалган жаңылыш мамиле да терең тамырларга ээ болуп, акыркы мезгилде “салттуу көз карашта болгон коомго” кайтууну колдоп чыккан саясий элиталардын саны артууда.

                 

                Бүткүл сооветтик доордун учурунда Кыргызстандын түштүк аймагындагы шаарлардын экономикасында этникалык өзбектер орчундуу орунду ээлешкен. Советтик лидерлери, биринчи кезекте Брежнев, жергиликтүү саясий жана административдик органдардын үстүнөн титулдук көзөмөлдү күчөтүү менен этникалык кыргыздардын экономикалык доолорун азайтууну көздөшкөн. Кыргызстан эгемендикке жеткен маалдан тарта күчөтүлгөн процесс болуп саналган бийликтин “нативизациясы” өтө кооптуу кырдаалга алып келген. Анда саясий көзөмөл толугу менен кыргыздардын колунда болуп, этникалык өзбектер болсо Кыргызстандын түштүк шаарларынын экономикасында негизги орундарды ээлешкен. Саясий туруксуздук кездерде, өзгөчө айтканда 1990 жана 2010-жылдардын июнь айларында экономикалык доолор өлүмдөргө алып келген каргашалуу этникалык жаңжалга алып келген. Бул этникалык жаңжалда сандык көрсөткүчтөр боюнча өзбектер көбүрөөк жабыр тартышкан. 2010-жылдагы кагылышууда 470 маркумдардын төрттөн үч бөлүгү этникалык өзбектер болгон.[4] Мындан сырткары, өзбек коомчулуктарына кол салуунун кээ бир учурларына кыргыз милициясы менен аскерлери көмөктөш болгонуна жана бул жаңжалды алдын алуу боюнча иш-аракеттердин жетишсиз жасалгандыгын тастыктаган көз карандысыз документтердин бар болгонуна карабастан, 2010-жылкы жаңжалды азгырды деген айыбы адилетсиз ири санда этникалык өзбектерге тагылган.[5]

                 

                2010-жылы зомбулукту козгоо айыбы боюнча кыргыз соттору күнөөлүү деп таап, этникалык өзбек укук коргоочу, Азимжан Аскаровдун иши этникалык өзбектер кабылган адилетсиздиктин символуна айланган. 2016-жылдын май айында БУУнун Адам укуктары боюнча Комитети Аскаровдун камакка алынышы ички мыйзамдарга туура келбеген, мыйзамдуу максаты жок болгон, анын этникалык таандыгы жана адам укуктарын коргоочу ролу менен шартталган деген тыянактарга келген.[6] Кыргыз өкмөтү БУУнун Адам укуктар боюнча Комитетинин корутундусун четке кагып, тилекке каршы Азимжан Аскаров 2020-жылдын июль айында түрмөдө жан берген.

                 

                Экономикалык нааразылыктар Кыргызстандын түштүгүндө өзбектерге каршы маанайларды козгогон мезгилде, “салттуу” деп саналган кыргыз баалуулуктардын калыбына келтирилиши жыныс белгиси боюнча басмырлоонун күчөлүшүнө алып келип, Кыргызстандагы ЛГБТ-коомчулугун зордук-зомбулукка кабылуу коркунучун туудурган. 2020-жылдын Эл аралык аялдардын 8-март күнү бетине маска тагып, башына кыргыздын улуттук баш кийими болгон ак калпакты кийген эркектердин тобу Бишкектин эски аянтында чогулган зордук-зомбулук, кыздарды ала-качуу менен  турукташып калган жана кеңири тараган үй-бүлөдөгү зомбулукка каршы чыккан активисттердин тобуна кол салган.[7] Эң кызыктуусу, кол көтөргөндөрдүн тобу камакка алынбай, алардын ордуна аялдардын укугун коргогон 50 активист-кыздар кармалган.[8]

                 

                Өздөрүн өздөрү салттуу кыргыз коомчулугунун коргоочулары деп жарыялагандар мурункудай күчтүү болбосо да, былтыр дал ошол таризде аялдардын күнүнө арналган жүрүшкө каршы чыгышкан. 2019-жылы болуп өткөн аялдардын күнүнө арналган жүрүшү “бача баздардын парадына” айлануусуна жол берген үчүн улутчул “Кырк Чоро” тобунун мүчөлөрү Бишкек шаарынын бийлигин кызматтан кетүүсүн талап кылышкан. Ошондой эле, Кырк-Чоро тобу “улуттук (кыргыз) баалуулуктарын жана намысын тепселеткен” жүрүштүн уюштуруучуларына карата жаза ишин козгоого чакырышкан.[9] Кырк-Чородогу улутчулдар феминисткалар жана гомосексуалдар “батыш агенттери” менен сөз байлашууга кирип, кыргыздын салттуу маданиятын жокко чыгарууну көздөп, активдүү иш жүргүзүп жатышат деген баяндаманы ойлоп табышкан.[10] Мындай “баяндамалар” Кыргызстанда ЛГБТ-коомчулугунун укуктарын чындап эле коргоого аракет жасаган эл аралык коомдун мүчөлөрүнө тоскоолдуктарды жаратышы мүмкүн. Кыргызстандагы ЛГБТ-коомчулгунун эл аралык колдоосу Кырк-Чоронун батыш өкмөттөрү Борбордук Азиядагы салттуу баалуулуктарына каршы биригип алган деген билдирүүсү менен коштолуп келе жатат. Бирок, эгерде донорлор ЛГБТ-коомчулугуна аркасын салып койгондо, анда бул коомчулугу мындан да кооптуу абалга кептелип калмак.

                 

                Кыргыз коомунун жөн эле маргиналдашкан бөлүгү деп Кырк Чородон баш тартуусу туура болбостугуна басым жасоо керек. Кыргыз депутаттары Кырк Чоронун көз караштарына окшош болгон гомофобиялык пикирлерин билдирүүдө. Депутат Жылдыз Мусабекова 2019-жылы март айында болуп өткөн жүруштөр боюнча төмөнкүдөй сөздөрдү айткан: “чай куйгусу келбеген кыздарга жана балалуу болгусу ниеттенбеген эркектерге … каргышка калганы аздык кылат, андайларды ур-токмокко алыш керек..”.[11]  2013-жылы Орусия ЛГБТ-коомчулугуна каршы кабыл алган мыйзам сыяктуу  Кыргызстан да ага окошош мыйзамды кабыл алуунун босогосунда турган кезде, Орусиянын мыйзамдарына таң калаарлык окошош келген “салтту эмес сексуалдык мамилелерин” пропагандалагандарга карата жаза көрүүгө багытталган мыйзам добоорлору Кыргызстандын парламентинде үзгүлтүксүз түрдө добуштардын басымдуулугуна ээ болууда.[12] Кыргызстандагы ЛГБТ-коомчулугунун укуктарынын маселесинин кылдаттыгын эл аралык донорлор түшүнгөндө жакшы болмок. Калктын мындай өтө аярлуу топторун донорлор тоотпой койбошу керек. Ошол эле убакта ЛГБТ-коомчулугуна болгон калыстыксыз мамиле тилекке каршы дүйнө жүзү боюнча кеңири таралганын донорлор моюнуна алыш керек. ЛГБТ-коомчулугуна коргоону камсыздоо боюнча чечимдерин Европа менен АКШдагы саясатчылар кандай жай ылдамдыкта кабыл алса, дал ошондой эле Кыргызстандагы саясий элиталар негизги шайлоочуларынан ажырап калуу коркунучунан улам ЛГБТ-коомчулугунун укуктарынын коргоосуна басым жасоодо чечкиндүү болбой жатышат.

                 

                Аткаруу бийлигинин тышкы коркунучтарга болгон мамилеси

                ЛГБТ-коомчулугуна каршы мыйзам боюнча депуттатар энтузиасттык маанайда болгонуна карабастан, мыйзам долбоору расмий түрдө макулдашылып, толук кандуу мыйзам күчүнө кире электиги таң калычтуу. Бирок, бул Кыргызстандагы ЛГБТ коомчулугунун укуктары туруктуу экенин билдирбейт. ЛГБТ коомчулугунун өкүлдөрү үзгүлтүксүз түрдө зордук-зомбулукка кабылышып, күнөөлүүлөр учурлардын көбүндө жоопко тартылбай калат.[13] Бирок, бүгүнкү күнгө чейин парламенттин мүчөлөрү менен президенттер гомофобдук билдирүүлөр менен гана чектелип, ЛГБТ коомчулугуна каршы мыйзамды кабыл алуу менен өз укуктары үчүн “согушуп” жүргөн “түстүү” коомчулукту криминалдаштыруу боюнча аракеттерин иш-жүзөгө ашырууга шашышкан эмес. Мындай мамиленин өзбек азчылыктарга же саясий оппозицияга карата жасалгандыгын көрүүгө мүмкүн эмес. Бул топтор башкарып жаткан элиталарга  түз же кыйыр коркунучту туудуруп жаткандыктан, алар кыргыз мамлекети тарабынан ар дайым укуктук кысымга алына берет.

                 

                Кыргызстандагы этникалык өзбектер улуттук жана жергиликтүү  деңгээлде мамлекеттик бийликке залал келтирүүгө умтулушканына эч кандай далилдер жок экендигине басым жасоо керек. Бул  кырдаал түзүлсө да, кыргыз улутчулдары өзбектердин азчылыгын “бешинчи колонна” катары эсептөө жоромолдорун илгерилетүүсүнө эч кандай тоскоолдук болгон эмес.  Ишенимдүү саясий колдоочуларынын тобун түзүү үчүн Ош шаарынын мурунку мэри, Мелис Мырзакматов өзбектерге каршы ксенофобиядан пайдаланган. Кыргызстандын Борбордук өкмөтү Мырзакматовду 2013-жылы мэр кызматынан бошоткон болсо да, бир да кыргыз жетекчиси Мырзакматовдун же башка бир улутчулдун 2010-жылкы этникалык жаңжалдын бир тараптуу баяндамасына каршы чыгууга аракет жасаган эмес.  Бул баяндамага каршылыкты билдирүү саясий “кол салууга” тете болмок. Ошентип, 2010-жылдагы баш аламандыктардан кийин этникалык өзбектерге карата кыргыз сот системасынын тарабынан жасалган одоно сот катасын оңдоого аткаруу бийлигинин эч кимиси аракет кылбаганы таң калаарлык эмес.  Этникалык өзбектердин Кыргыз мамлекетине туудурган коркунучу чындыгында негизсиз болуп, көбүнчө “ойдон чыгарылган” мүнөзгө ээ болсо да, кыргыз бийлигинин алардын Кыргыз Республикасына болгон патриоттук аң-сезимине күмөндүүлүгү толугу менен жоюлмайынча, өзбектер өз укуктарынан толук кандуу пайдалана алышпайт. Кыргыз саясатчыларынын өзбек коомчулугуна койгон талабы өз алдынча этникалык азчылыктын саясий чабуулдарга кабылуу коркунучун ого бетер күчөтөт.

                 

                Иш билгиликтин төмөнкү деңгээли, улутчул көз караштардын, чыныгы же болжолдуу коррупциянын негизинде саясий чабуулдар Кыргызстанда тез тез болуп турат. Саясий чабуулдардан коргонуу үчүн Кыргызстандын президенттери ар дайым даярдыкта болуп, оппоненттери тарабынан болжолдуу жана чыныгы коркутуу-үркүтүүлөрдүн таасирин төмөндөтүү үчүн соттук системасын жана башка “административдик” каражаттарын колдонууга даяр болуп турган деп айтуу аздык болот.  Учурдагы президент, Садыр Жапаров мамлекетти президент Атамбаев жетектеп турган 2017-жылы түрмөгө отургузулган. Атамбаев болсо анын кийинки кесиптеши тарабынан үй камагына отургузулган.  2020-жылдын октябрь айында Садыр Жапаров тарабынан кетирилген Жээнбеков бул убакка чейин жаңжалдардан болушунча оолак болуу менен абактан качкан, анткени учурдагы президент саясий коркутуу-үркүтүүлөрдү жокко чыгаруу үчүн сотторду кантип колдоно алаарын жакшы эле кабардар болгон. Жетекчилердин президенттик креслосунан абакка, жана кайра абактан президенттик креслосуна болгон жолу саясий оппозициясын унчуктурбоого көрүнүктүү мисал болуп бере алат. ЕККУга караштуу Бюронун шайлоолордогу мониторинг тууралуу жүргүзулгөн демократиялык инститтутар менен адам укуктары боюнча отчетторунда Кыргызстандын бийлигинин аткаруучу бутагы саясий коркутуу-үркүтүүлөрдү жокко чыгаруу үчүн административдик ресурстарын, алгачкы кезекте соттук системасынан пайдаланган учурларына толгон.  Чындап эле, саясий укуктарга эч кандай кепилдик жок болгондуктан, кыргыз саясаты тез арада эле көчө нааразычылык акцияларына жана баш аламандыктарга айланып кетүүсүнө күбө болуп турабыз.

                 

                Эл аралык аброю

                Батыштагы өкмөттөр, өзгөчө АКШнын өкмөтү бул нааразычылыктар менен баш аламандыктарды чексиз популизмдин эмес, демократиялык системага өтүү көз карашынан байкоо жүргүзүшкөн. Эгерде АКШнын өкмөтү болгон окуяларды мамлекеттик төңкөрүш деп тааныса, Кыргызстандын алгачкы президенти Аскар Акаевдин бийлигинин кулатылышына алып келген көчөдөгү протесттер бүткөн соң бир нече күндөн кийин эле АКШнын Мамдепартаментинин басма сөз катчысы, Адам Эрели 2005-жылдын март айында бир нече ирээт басымга кабылган. Эрели төмөнкүдөй жооп берген: “туруктуу демократияны курууга умтулган кыргыз элинин аракеттерине колдоо көрсөтүү үчүн биз өз ишибизиди уланта беребиз”.[14] Акаевдин жолун улантуучусу Курманбек Бакиев өлкөдөн чыгып, Казакстанга качып кетишине алып келген баш аламандыктан кийин АКШнын мамлекеттик катчысынын жардамчысы Филип Кроул АКШнын өкмөтү “экономикалык өркүндөө менен демократиянын жолу боюнча Кыргызстанды алдыга чыгаруу үчүн аракеттерин ишке ашыруу максатында Кыргызстан менен кызматташуусун улантат” деген билдирүүсү менен бөлүшкөн.”[15] Ал эми көчөгө нааразычылыгын билдирүүгө чыккан эл Садыр Жапаровду түрмөдөн бошотуп, президент милдеттерин аткаруучусуна дайындалышына жеткенден кийин бир нече жума өткөн соң 2020-жылдын ноябрь айында Бишкектеги АКШнын өкүлчүлүгү эркин жана адилет шайлоолорун өткөрүүдө, адам укуктарын коргоодо жана демократиялык институттарын коргоодо Кыргызстандын өкмөтүнө, элине жана жөнөкөй жарандардан турган жарандык коомдун топторуна жардам көрсөтүү боюнча милдеттенмелерин аткаруусун жандандырып баштаганын билдирген.’[16]

                 

                Жапаров сыяктуу жетекчилер АКШ өкмөтүнүн оптимисттик билдирүүлөрүнүн чыныгы ниетин билип турса да, кыргыз демократиясын колдоого болгон эл аралык чакырыктар мүмкүн чындап эле Кыргызстандагы адам укуктарынын сакталышына кандайдыр бир деңгээлде оң таасирин тийгизип жаткандыр. Кыргызстан чет-өлкөлүк жардамдан абдан көз каранды, жана Борбордук Азиядагы башка мамлекеттерге салыштырмалуу бир киши башына алган жардамдын ири бөлүгү Европа Биримдиги менен АКШнын өкмөтүнө таандык болот.[17] Түркменистандагы адам укуктарынын жаатында болгон репрессиялар же Өзбекстандагы 30 жыл бою Каримовдун көрсөткөн “саясий террору” сыяктуу  ири масштабда жана үзгүлтүксүз жүргүзулгөн репрессияларга Кыргызстандын катышуусу абадай керек болуп турган финансылык жардамды токтотуу тобокелине учуратмак.

                 

                Жаңы шайланган Жапаровду кошо эске алуу менен Кыргызстандын президенттери биринин аркасынан бири адам укуктарына колдоо көрсөтөөрүн билдирүүдө. Дал ошентип, Жапаров “сөз менен ЖМКлардын эркиндиги кол тийгис баалуулук бойдон калат” жана анын администрациясы “үлгүлүү сот системасын курат” деген убадаларын берген.[18] Бирок, 2021-жылдын 10-январь күнү Жапаров прессага эскертүү бергендигин өзгөчө белгилей кетүү керек: “Жалпыга маалымдоо каражаттарын коргоого алсам да, мен алардан суранып кетчү нерсем менин жана башка саясатчылар менен чиновниктердин сөздөрүн бурмалабай, жана билдирүүлөрүбүздү контексттен үзүп алып, элдин алдына жарыялабасаңар, жакшы болмок. Бул суранычымды аткарсаңар, силерге карата эч кандай куугунтук болбойт.”[19]  Бул сөздөр өз мандатына демократиялык жол аркылуу эмес, көбүнчө өзүнүн популисттик ишмердүүлүгүнүн жардамы менен жеткен адамга таандык.  

                 

                Бул айырмачылыгы маанилүү болуп, эл аралык өнөктөштөр Кыргызстандын өкмөтү менен кандайча бири бири менен иш алып барышы тууралуу көбүнчө маалымат бербейт. Кыргызстан саясатына көз салган эл аралык байкоочулардын популизм менен демократиянын түшүнүктөрүн чаташтыруусу саясий күрөштү белгилөө максатында көп учурда мыйзам үстөмдүгүнүн эсебинен колдонулат.

                 

                Жапаровдун аралашма убадалары Кыргызстандагы адам укуктарынын жаатындагы болгон абалды чагылдыруу үчүн ылайык келген метафора деп айтууга болот. Адам укуктарынын бузулушу системалуу болбосо да, аларга да эч кандай кепилдик берилген эмес. Кыргызстандыктар көп убактан бери эле ишенимдүү делген жергиликтүү башкаруу формасын колдонушкан. Жергиликтүү башкаруунун мындай терең институционалдаштыруусу борбордук өкмөт тарабынан негизги укуктардын тебеленишине алып келген тескери кырдаалга чектөө койгон бир фактордун ролун ойноп жатат. Мындан сырткары, кыргыз жетекчилеринин Кыргызстандын Борбордук Азиядагы советтик доордон кийинки жападан жалгыз демократиялык репутациясын бекемдөөнү каалоосу бираз да болсо адам укуктарын коргоого өбөлгө түзүүдө. Ошол эле мезгилде, кыргыз коому да, кыргыз жетекчилери да  өздөрүнүн багыттарында адам укуктарын коргоого алынышына колдоо көрсөтпөгөндөй. Бул мааниде Кыргызстан автократтык мамлекеттерден айырмаланбай турат. 2021-жылдын январь айында АКШнын Капитолий имаратына эл жасаган катаал чабуулу батыш мамлекеттери өздөрүнүн жетекчилеринин автократтык жана коомчулуктагы либералдык эмес маанайларынын алдында өздөрүнүн алсыз болуп калганын көрсөткөн. Жада калса дал Батыш мамлекеттери Кыргызстанды адам укуктарына кепилдикти берүүгө түрткү беришкен.

                 

                Кыргыз саясатында талашсыз артыкчылыкка бир дагы күч, бир дагы саясий партия ээ боло албагандыгы Кыргызстандын ийгилиги да, каргышы да болгон. Жапаров учурда бийликтин эң туу чокусунда тургандай болуп көрүнүшү мүмкүн. Мурунку президенттер да укмуштуу масштабда элден колдоо көрүшкөн, бирок бир нече жыл өткөндөн кийин эле ачууланган элдин күчү менен өлкөдөн кууп чыгарылган. Саясатчы Данкварт Растоунун айтымында демократия үчүн бир пикирге келүү эмес, тескерисинче “кызуу үй-бүлөлүк жаңжал” керектелет.”[20] Мындай “жаңжалдар” Кыргызстанда керек болгондон ашыкча кезигет.  Бирок, “мындай жаңжалдарда көп нерсе башка нукта кетип калышы мүмкүн” деген эскертүүнү Растоу кошумчалаган. Кыргызстанда узакка чоюлуп кеткен саясий күрөшүнүн жыйынтыгына демократия да, адам укуктары да, эч бири кепилдик болуп бере албайт.  Улуттук деңгээлде бир пикирге келүүнү талап кылган мыйзам үстөмдүгү менен демократиянын институционалдаштыруусу жок болгон кезде Кыргызстанда адам укуктарына болгон басым улана берет.

                 

                Бул эссе жарым жартылай “АКШнын Борбордук Азияга болгон кайрымдуу мамилесине орусиялык, кытайлык, аскердик жана идеологиялык жактан экстремисттик болуп саналган маалыматтардын тийгизген таасири” аттуу долбоордун алкагында жүргүзүлгөн изилдөөлөргө таянат. Бул долбоор АКШнын Коргоо министрлиги менен Minerva Изилдөө демилгесинин алкагындагы АКШнын Аскердик Изилдөө лабораториясы тарабынан каржыланып, W911-NF-17-1-0028 номерлүү сыйлыкка ээ болгон. Бул жерде чагылдырылган пикир авторго таандык болуп, жана АКШнын Коргоо министрлигине, АКШнын Аскердик Изилдөө Бюросуна же АКШнын Аскердик Изилдөө лабораториясынын тиешеси жок.   

                 

                Эрик МакГлинчи Джордж Мейсон университине караштуу саясат жана башкаруу боюнча  Шар мектебиндеги доцент. МакГлинчи  Принстон университетинде докторлук даражасын алып, “Баш аламандык, зомбулук жана династия: Борбордук Азиядагы ислам жана саясат” (Chaos, Violence, Dynasty: Politics and Islam in Central Asia (2011)). Minerva аттуу изилдөө демилгелердин, Евразиялык жана Чыгыш Европалык изилдөөлөрү боюнча Улуттук Кеңешинин, эл аралык алмашуу жана изилдөөлөр боюнча Кеңешинин, социалдык илимдер жаатында болгон изилдөөлөр боюнча Кеңешинин жана АКШнын Мамлекеттик департаментинин гранттары анын изилдөөлөрүн каржылашкан.  МакГлинчи академиялык журналдарга, популярдык жалпыга маалымдоо каражаттарына жана аналитикалык борборлор үчүн түрдүү макалаларды жана илидөөлөрдү жазып берет.  Профессор МакГлинчинин эң акыркы басмаларын анын университетиндеги веб-сайтында таба аласыздар: http://mcglinchey.gmu.edu/.

                 

                Сүрөт Пол Шумахерге (Creative Commons лицензияларынын негизинде) таандык.

                 

                [1] Кыргыздын көчмөн иденттүлүгүнүн туруктуу таасири, төмөнкү булактарга кайрылыңыздар: Джудит Бэйер, Кыргыздардын Аксакал сотторунун жанданышы, ойлонуп чыгышы жана өз ишин улантуусу: Плюралисттик окуялар боюнча угуулар, Укуктук плюрализм менен бейрасмий укуктар боюнча журнал,  38, no. 53–54: 141–76, 2006, https://doi.org/10.1080/07329113.2006.10756601; жана Али Игмен. 2012. Советтердин тилинде акцент менен сүйлөө: Кыргызстандагы бийлик жана маданият. Питтсбург университети .  Батыштан келген тышкы жардам тууралуу, бул жакты караңыздар: Эрика Марат.  2005. 24-марттагы төңкөрүшкө чейинки, учурундагы жана кийинки Кыргызстандагы жарандык коому. “Хельсинки Монитор” журналы, 16, no. 4: 267–77. Коомдук байкерчиликтин камсыздалышындагы жергиликтүү уюмдардын ролу жөнүндө, ул жакты караңыздар: Эрик МакГлинчи,  2011. Баш аламандык, зомбулук жана династия: Борбордук Азиядагы ислам жана саясат (Chaos, Violence, Dynasty: Politics and Islam in Central Asia). Питтсбург университети.

                [2] Эмиль Насритдинов, Руханий көчмөндөрдүн таризи жана Борбордук Азиядагы Таблиги-саякатчылар, Ab Imperio, no. 2: 145–67, 2012, https://doi.org/10.1353/imp.2012.0062

                [3] Та-Нэхиси Коутс, 2015. Дүйнө жана мен.  Биринчи чыгарылыш. Нью-Йорк: Бир дүйнө; Джоанн Н. Смит,  Маданияттын түзүлушү: уйгурлар менен ханьдык кытайлыктардын ортосундагы символикалык, мейкиндик жана социалдык  чектер,  Asian Ethnicity 3, no. 2: 153–74, сентябрь 2002, https://doi.org/10.1080/14631360220132718

                [4] RFE/RL, Чындыкты түшүнүү: Каргашалуу кыргыз-өзбек чыр чатактардын башкы тергөөчүүнүн 10 жыл өткөндөн кийинки ойлору, июнь  2020, https://www.rferl.org/a/chief-investigator-of-deadly-kyrgyz-uzbek-clashes-reflects-10-years-later-osh/30662610.html.

                [5] ReliefWeb, 2010-жылдын 10-июнунда Кыргызстандын түштүгүндө болгон каргашалуу окуяларынын териштирилиши боюнча Эл аралык көз карандысыз Комиссиясынын доклады – Кыргызстан, май  2011, https://reliefweb.int/report/kyrgyzstan/report-independent-international-commission-inquiry-events-southern-kyrgyzstan

                [6] Саясий жана жарандык укуктар жөнүндө эл аралык пакт, “№2231/2012 билдирүүсү боюнча Факультативдик протоколунун 5(4)-беренесине ылайык  Комитет тарабынан кабыл алынган пикирлер (БУУнун Адам Укуктары боюнча Комитети, 11-май 2016-жыл).

                [7] Ак калпактын символикалык мааниси тууралуу кененирээк маалымат алуу үчүн: Ак-калпакты жаратуу чеберчилиги;  Эркек кишинин баш кийиминин кийилиши жана аны жаратуу боюнча салттуу билими жана ыктары, Материалдык эмес маданий мурасы, ЮНЕСКО (UNESCO), https://ich.unesco.org/en/lists

                [8] Кыргызстандын борборунда аял укуктары үчүн марш болуп өттү, BBC дүйнөлүк мониторинг бөлүмүнүн алкагындагы BBC Борбордук Азиядагы мониторинг бөлүмү, март 2020, https://advance-lexis-com.mutex.gmu.edu/api/document?collection=news&id=urn:contentItem:5YD2-42T1-DYRV-33TC-00000-00&context=1516831

                [9] Бермет Уланова, “Кырк Чоронун” митинги жана алардын үч негизги талаптары, Кактус Медиа, март 2019,  https://advance-lexis-com.mutex.gmu.edu/api/document?collection=news&id=urn:contentItem:5YD2-42T1-DYRV-33TC-00000-00&context=1516831

                [10] Уланова.

                [11] Пит Баумгартнер, «Түстүү» кыжыр: Борбордук Азияда биринчи жолу болуп өткөн “Гей-параддан” кийин Кыргызстан ЛГБТ коомчулугуна каршы чыгууда, RFE/RL, март 2019, https://www.rferl.org/a/rainbow-rage-kyrgyz-rail-against-lgbt-after-central-asia-s-first-gay-pride-march/29825158.html

                [12] Анна Лелик, Кыргызстан: ЛГБТ-коомчулугуна каршы мыйзам долбоорунун демилгелөөсү токтотулду, Eurasianet, май 2016, https://eurasianet.org/kyrgyzstan-anti-lgbt-bill-hits-buffers

                [13] Кэти Арнольд, Арабыздан ар бирибиз бир күнү курман болот: Бишкектеги жападан жалгыз бача баздардын клубунун жабылышына эмне себеп болду, октябрь 2017, http://www.theguardian.com/cities/2017/oct/19/victims-closure-bishkek-only-lgbt-club-kyrgyzstan

                [14] Мамлекеттик департаментинин брифинги, Штаттардагы жаңылыктардын кызматы, март 2005, https://advance-lexis-com.mutex.gmu.edu/api/document?collection=news&id=urn:contentItem:4G2X-RRT0-00RY-942K-00000-00&context=1516831

                [15] Мамлекеттик департаменттин пресс-брифинги, 15-апрель: Мамлекеттик катчынын жардамчысы, Филип Кроули прессага бир катар тема боюнча маалымат менен бөлүшүүдө; Мамлекеттик департаментинин документтери жана жарыяланган материалдар, апрель 2010, https://advance-lexis-com.mutex.gmu.edu/api/document?collection=news&id=urn:contentItem:7Y81-18R0-Y9R0-J29T-00000-00&context=1516831

                [16] Кыргыз Республикасында болуп өтүүчү шайлоолорго колдоо көрсөтүү максатында АКШнын финансылык каражаттарын бөлүп берүүсү тууралуу билдирүү жасады, Кыргыз Республикасындагы АКШнын өкүлчүлүгү, ноябрь  2020, http://kg.usembassy.gov/united-states-announces-funding-to-support-upcoming-elections-in-the-kyrgyz-republic/

                [17] Европа Биримдигинин жардам көрсөтүү боюнча веб-баракчасы (EU Aid Explorer) – Европа Комиссиясы,  https://euaidexplorer.ec.europa.eu/; US Foreign Aid by Country, https://explorer.usaid.gov/

                [18] Борбордук Азиядагы жалпыга маалымдоо каражаттарынан негизги үзүндүлөр, веб-баракчалар, 12-январь 2021, BBC дүйнөлүк мониторинг бөлүмүнүн алкагындагы BBC Борбордук Азиядагы мониторинг бөлүмү, январь  2021, https://advance-lexis-com.mutex.gmu.edu/api/document?collection=news&id=urn:contentItem:61RP-B2W1-JC8S-C51G-00000-00&context=1516831

                [19] Айдай Токоева,  “Мен оппоненттерди биригүүгө чакырып, азчылык көпчүлүккө баш ийиши керектигин белгилеп кетем”, Жапаров, KLOOP.KG – Кыргызстандын жаңылыктары, январь 2021, https://kloop.kg/blog/2021/01/10/ya-prizyvayu-opponentov-obedinitsya-menshinstvo-dolzhno-podchinitsya-bolshinstvu-zhaparov/

                [20] Д. Растоу, Демократияга өтүү: Динамикалык моделди көздөй жол, Салыштырма Саясат (Comparative Politics) 2 (1970): 355.

                Topics
                Civil Society
                Covid-19
                Democracy and Elections
                Good Governance and Institutional Reform
                Human Rights
                International Development
                International Relations and Geopolitics
                Regions
                Former Soviet Union
                Central Asia
                Kyrgyzstan
                Footnotes
                  Related Articles

                  Op-ed | After the Locals: How Reform and the Greens Could Reshape Foreign Policy

                  12/05/26
                  Article by Foreign Policy Centre

                  Op-ed | International Aid as a Line of Defence: What Happens to Human Security Without Soft Power?

                  24/04/26
                  Article by Anna Chernova

                  Inside the No Kings Movement: A Conversation about Protest in Today’s America

                  13/04/26
                  Article by Dr Andrew Gawthorpe

                  Cаясий каатчылык: улуттар аралык мамилелер коргоого алынышы керек

                  Article by Sardorbek Abdukhalilov

                  Cаясий каатчылык: улуттар аралык мамилелер коргоого алынышы керек

                  Кыргызстан акыркы 30 жылдын ичинде мамлекет куруу менен алек болуп, пост-советтик өлкөлөрдүн арасында саясий эң динамикалуу мамлекет катары саналууда. Кыргызстандын улуттук курамына көптөгөн этностор кирип, жалпы калк санынын 26,3% улуттук азчылыктар түзүшкөн. [1] Ошол эле учурда, мамлекеттин акыркы тарыхы чагылдыргандай, саясий туруксуздук улуттук азчылыктарга өз таасирин тийгизип, саясий бийликке болгон жеткиликтүүлүктүн жана толук кандуу жарандыктын көз карашынан алардын укуктарынын чектелгендигин көрсөттү. Учурдагы саясий башкармалык тең укуктуулук жана улуттар аралык макулдашууну колдоого алууда. Жаңы шайланган президент Садыр Жапаровдун “Келечекке кызмат” аттуу саясий идеологиясы боюнча Кыргызстандын жарандары ар кандай улуттук тамырларына ээ болуп, бирок баардыгы Кыргызстанга болгон сүйүүнү, анын көп жылдык тарыхына болгон жоопкерчилигин жана анын келечегине болгон ишенимин тең бөлүшүүгө тийиш.[2] Кыргызстандын түштүгүндө 2010-жылдын июнунда болгон каргашалуу этникалык кагылышуулар аягына чыккан соң жаңжалдан кийин түзүлгөн кырдаал этникалык азчылыктарды саясий активдүүлүктөн алыстаткан. Бүгүнкү күндө, Кыргызстан тынчтыкты орнотуу жана улуттар аралык мамилелердин жаатында көп тараптуу саясий реформа жүргүзүүгө жана олуттуу кадамдарды жасоого тийиш. Эгерде Кыргызстан XXI-кылымдагы мамлекетти курууну көздөсө, анда бул кырдаалдагы аргументи катары коомдук жашоо менен шайлоо кызматтарына да этникалык азчылыктардын катышууга укуктары кеңейтилиши болмок.

                   

                  2020-жылдын 5-октябрдын алдыңкы күнү парламенттик шайлоолордо массалык түрдө орун алган тартип бузуулар боюнча айыптары Кыргызстандын борбор шаарында, Бишкекте көчө нааразычылыктарын козголгонуна, аягында өкмөттүн башкы имаратын, Парламенттин, Жогорку Кеңештин жана президенттин администрациясынын эл тарабынан колго алынуусуна дүйнө күбө болду.[3] Ыкчам кызматтары келип, отту басаңдатып, башкарма кагаздарын да кошуп ичин жыйнагыча, мамлекеттин имараты бир нече убактын ичинде оттун жалындарында болуп, ички эмеректин баардыгы чачылган бойдон калган. Ошондой эле, ошол эле күнү митингчилердин тобу жогорку кызматтагы бир катар мурунку чиновниктерди камактан чыгарууга үлгүрушкөн. Саясий каатчылык бийликте боштукту пайда кылып, мамлекеттик институттарынын ишин тоңдуруп, конституциялык тартибин сактоого мүмкүнчүлүк жок болуп калган. Кыргызстандын Борбордук Шайлоо Комиссиясы (БШК) саясий толкундоолордон улам парламенттик шайлоолордун жыйынтыктарын жокко чыгарган. 2020-жылы 9-октябрда президент кырдаалды турукташтыруу максатында Бишкекке өзгөчө абал киргизген. Бирок, кабыл алынган чаралар президентке басым жасап, аны кызматын бошотуп кетүүсүн талап кылган митингчилерди токтото алган эмес. Сасяий кырдаал ого бетер курчуп, Садыр Жапаровго бийликти “тынч жолу” аркылуу өткөрүп берүү максатында Сооронбай Жээнбековду, премьер-министрди жана башка жогорку кызматтагы чиновниктерди камтыган саясий башкармалыгы кызматтарын бошотушкан. 11,5 жыл бою камакта отуруп, 2020-жылдын 6-октябрында бошотулган мурунку депутат, Садыр Жапаров бийликке келип, де-факто мамлекеттин биринчи адамына айланган.  Мындан көп узабай эле, премьер-министрдин жана президенттин милдеттерин убактылуу аткаруучу кызматына дайындалуусуна жол ачуу үчүн Жогорку Сот ыкчам түрдө Жапаровду актап чыккан.   5-октябрда болгон окуялар бир гана шайлоолордун талаштуу жыйынтыктары менен гана козголбостон, COVID-19 пандемия убагындагы өкмөттүн көрсөткөн шалаакылыгы да таасирин тийгизген.  COVID-19 пандемиясына байланыштуу “блокада” тегерек аймактагы социалдык-экономикалык абалды начарлатып,  жумушсуздуктун деңгээли кескин жогорулаган. Расалык басмырлоону жокко чыгаруу боюнча БУУнун Комитети белгилегендей, COVID-19 пандемиясы адам укуктарынын сакталышына, өзгөчө адамдын тең укуктуулугуна жана басмырланбоого болгон укгуна орчундуу терс таасирин тийгизип жатат.[4] Бул мааниде COVID-19 пандемиясы кийин дагы улануучу социалдык чыңалуунун потенциалдуу булагы бойдон калып, өз алдынча Кыргызстандагы каатчылыктын кийинки мезгилдеги улуттар аралык мамилелерге да таасирин тийгизип калат.

                   

                  Кыргызстанда акыркы саясий төңкөрүшү тарыхта ирээти боюнча үчүнчү жолу орун алып жатат. 2005 жана 2010-жылдардагы көтөрүлүштөр дагы саясий жана экономикалык каатчылыктар менен коштолуп, өлкө боюнча бийлик менен мүлктөрдүн кайрадан бөлүштүрүүлөрүнө  алып келген.

                  Бирок, бул жолкуда кыргыз коому бөлүнүүдөн баш тартуу менен сабырдуулукту көрсөтө алышты. Канча сабырдуу болсо да, мамлекеттин чыныгы ээси ким деген кычыктуу маселеси кайра эле чыңалуунун күчөлүшүнө алып келип, коомдун тынчтыгына жана коопсуздугуна коркунчту жаратуусу мүмкүн. Мисалы, Кыргызстандын акыркы мезгилдеги тарыхы этникалар аралык жаңжал сыяктуу капалуу окуялары менен белгиленген. Ал жаңжалы негизинен этникалык кыргыздар (калктын 71,7%) менен этникалык өзбектер(14,3%) арасында от алып, 2010-жылдын июнь айында ири масштабда олуттуу кагылышууга айланып кеткен. Бул коогалаңдардын себептери татаал келип, түп тамырлары бул эки улуттун ортосундагы болгон тарыхый жана маданий айырмачылыктарында, мамлекеттик саясатында, чыныгы жана болжолдуу делген социалдык-экономикалык менен саясий теңсиздикте жатат.[5] Улутчул саясий риторика менен бекемделген “сепаратизм” тууралуу расмий  мамлекеттик баяндама этникалык азчылыктарды июндагы зомбулук үчүн жалгыз жооптуу деген көз карашты жоюууда кичине да болсо, өбөлгө түзүп, укук коргоо жана коопсуздук органдарга азчылыктарга карата катаал мамилени жасоо менен негизсиз камакка алууга жол берген. Жыйынтыгында, ошол убактыттан бери тандалма жүргүзүлгөн тергөөлөр жана соттук куугунтуктоолордун орчундуу бөлүгү өзбектерге багытталып, башкалардын тергөө куугунтугу бир нече киши менен эле токтолгон.[6]

                   

                  Азчылыктардын маселелери боюнча БУУнун атайын баяндамачысы, Фернанд де Варенн 2019-жылы 19-декабрда Кыргызстанга иш-сапары менен келген мезгилде Кыргызстандагы этникалар аралык мамилелерин начар деп мүнөздөп, өзгөчө 2010-жылдагы Оштогу окуяларынан кийинки көпчүлүктү түзгөн этникалык кыргыздар менен азчылыктарга кирген өзбектердин ортосундагы мамилелерин белгилеген. Атайын баяндамачы этникалар аралык мамилелериндеги чыңалууну туу чекитине жеткире ала турган бир нече факторлорду белгилеп кеткен, алар төмөнкүдөй: этникалык азчылыктардын аз сандагы өкүлдөрү; мамлекеттик кызматтарды сунуштоо менен билим берүү тармактарындагы азчылыктардын тил боюнча маселеси; мамлекеттик кызматтарды сунуштоодо укук коргоо органдар тарабынан азчылыктарга карата жасалган адилетсиз мамиленин учурлары жана акыркысы жер менен суу ресурстарын колдонуу боюнча маселелери.[7]

                   

                  Кыргызстандагы укуктук базага ылайык, бардык жарандар мыйзам алдында тең каралып, ар бир адам башка жарандар менен тең коомдун жашоосуна катыша билүүсүн камсыздоо максатында улуттук азчылыктардын укуктарын кеңейтүүгө багытталган атайын чараларды көрүү керектиги белгиленет. Иш-жүзүндө болсо, калктын 26,3%ды түзгөн улуттук азчылыктардын өкүлдөрү мамлекеттик кызматтарга дайындалуусу жана  шайлоо аркылуу келген кызматтарда эмдигиче аз гана санда кезигип, өзгөчө этникалык азчылыктардын эки эң ири топторуна, орустар менен өзбектерге басым жасалмакчы. Этникалык азчылыктардын Кыргызстандын коомдук жашоосуна катышуу деңгээли ошол эле улуттук азчылыктардын мамлекеттин жалпы калкынын тузгөн санынан  чындап эле төмөн. Ар кандай этникалык топтордун саясий жашоого катышууу үчүн шайлоо квоталары укуктук базада камтылганын Кыргызстандын өкмөтү моюнуна алганына карабастан, квоталарга болгон талаптар толук кандуу аткарылбай, мыйзамдын  талаптары орундалган эмес.[8] Чындыкта, парламенттеги 120 депутаттардын арасында 10ну гана улуттук азчылыктардын өкүлдөрү болгон. [9] Мындан сырткары, улуттук азчылыктар эреже катары жергиликтүү администрациялар менен мамлекеттик кызматтарда сейрек кезигишет. Кыргызстандын түштүк аймагындагы укук коргоо органдарында иштеген улуттук азчылыктардын өкүлдөрүнүн төмөнкү саны өзгөчө курч маселе болуп турат. 2010-жылдын июнь айынан тарта этникалык азчылыктардын коомдук жашоого аралашуусу кескин начарлаган. Улуттук азчылыктардын өкүлдөрүн жумуштарга орноштуруу боюнча көмөк көрсөткөн программалардын жок болгондугу алардын мамлекеттик, адегенде укук коргоо органдарында кызмат кылууга катышуусуна өзгөчө таасирин тийгизет. Де Варенндин сөздөрүнө караганда, “коомдук жашоого катышуусу ченемдеш болбогон, же т.а. азчылыктардын толугу менен жок болушунун негизги себептеринин бири жарым жартылай тил маселеси болуп эсептелет”.[10]

                   

                  2010-жылдагы окуялардан кийин 2013-жылы Өкмөт Улуттар аралык мамилелерди жана улуттук биримдикти бекемдөө Концепциясын кабыл алган. Бул Концепция боюнча, өлкөдө  бардык кызыкдар тараптар улутуна карабастан, баардыгын тең укуктар жана мүмкүнчүлүктөр менен камыздоого милдеттендирилмек. Бул Концепциянын ишке ашырылышына жана жаңжалдарды алдын алуу боюнча стратегиялардын иштелип чыгышына жооптуу болгон орган катары ошол эле 2013-жылы түзүлгөн Улуттар аралык мамилелер жана жергиликтүү өз алдынча башкаруунун маселелери боюнча Мамлекеттик агенттиги (ГАМСУМО) дайындалган. Ошондо деле ГАМСУМОнун натыйжалуулугу менен улуттар аралык мамилелердин жаатындагы мамлекетттик концепциялары кандайдыр бир даражада сынга кабылган. Мисалы, өкмөт тарабынан сунушталып чыккан жарандыктын жаңы концепциясына байланыштуу бир катар кабатырлануулар чаылдырылган. Бул концепциясы өлкөнүн көп улуттук калкына багытталбастан, бир гана улуту кыргыз болгондорго ылайыкташтырылгандай деген сезим менен кабыл алынган.

                   

                  Башкача айтканда, саясий алкагы улуттук иденттүүлүктү курууга багытталып, бардык этникалык топторго тиешелүү болгон эмес. Демографиялык салмагына карабастан, улуттук азчылыктарды символикалык жана конкреттүү түрдө “улуттук иденттүүлүк” концепциясынан “ажыратуу менен” өткөн жылдарда болгон чыңалууну жандандыруу тенденциясы орун алган.[11] БУУнун Атайын баяндамачысы тарабынан белгиленгендей, мамлекеттик демилгелер улуттук азчылыктардын облустардын көбүндөгү коомдук жашоого аралашпаганы же азчылыктардын тилинде билимдин берилиши сымал көйгөйлөргө түздөн түз багытталбастан, сабырсыздык жана расалык басмырлоо менен күрөштү жүргүзүү сыяктуу элдин кабардар болуусун өстүрүүгө байланышкан иш-чараларга тиешелүү болгон.

                   

                  2020-жылдын 4-октябрь күнү өткөн парламенттик шайлоолор сезимтал келген улуттар аралык мамилелердин тарыхында жаңы бети ачылды. Шайлоолорго байкоо жүргүзүү боюнча Демократиялык Институттар жана Адам Укуктары боюнча Бюронун маалыматтарына ылайык улуттук азчылыктардан болгон талапкерлер үгүт кампанияларын өздөрүнүн улутундагы кишилер сан боюнча көпчүлүктү тузгөн айылдарда активдүү жүргүзүшкөн.  Өзбек азчылыгынын ичинде орун алган катаал атаандаштык жамааттын мүчөлөрүнүн арасында чоң тынчсызданууну жаратып, кооптуу сезимин өрчүткөн. Ош облусуна караштуу Араван районунда  алдыңкы саясий партиялардын тарапташтарынын ортосунда массалык мушташуулар орун алып, жыйынтыгында этникалык өзбек улутунда болгон эки талапкер каттодон ажырашкан.[12] Жалал-Абаддагы алдыңкы саясий партиянын өкүлдөрү болгон эки өзбек улутундагы талапкерлер добуштарды сатып алышты деген айып боюнча шектелип, бул окуя боюнча кылмыш тергөөсү башталган. Келген маалымат боюнча, алардын тарапташтары менен туугандары жергиликтүү бийлик менен укук коргоо органдары тарабынан аларды эки талапкерлереге карата каршы көрсөтмөлөрүн бердирүү максатында кысымга алынган. Мындай окуядан кийин да социалдык тармактарда өзбектерге каршы болгон жек көрүүчүлүк маанайдагы учурлары орун алган.[13]

                   

                  2020-жылы 4-октябрдагы шайлоолордон кийин парламенттеги көрүнүктүү орундарга жете алгандыгын билип, бирок 5-октябрдагы окуялар алардын жасаган аракеттеринин бардыгын жана  финансалык каражаттарын жокко чыгарганда, улуттук азчылыктар иренжип калышкан. Ошол эле учурда, саясий каатчылык улутчул риторикасын колдогон кээ бир саясатчыларга саясий бийликке болгон жолду ачып берген. Мисалы, мурун: “Эл капаланбасын, ачык эле айтышым керек, өкмөттүн башчылыгына каны таза, нукура кыргыз киши келүүсү керек. Жөн гана кыргыз эмес, чындыгында өлкөнүн кызыкчылыгы үчүн иштеп, анын таламын талашкан киши болуусу шарт” деген сөздөрдү айткан “Мекенчил” улутчул саясий партиясынын лидери, Камчыбек Ташиев Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитетинин  башчысы болуп дайындалган.[14] Мындан сырткары, Ош шаарынын мурунку мэри,  Мелис Мырзакматов 7 жылдык “куугунтуктан” кийин Кыргызстанга кайтып келип, өлкөнүн саясий жашоосуна кайрадан активдүү аралаша баштаган.[15]

                  5-октябрдан кийинки улуттар аралык мамилелерге түздөн түз байланышы бар болгон көрүнүктүү окуялардан бири болуп Кыргызстандын жарандарына өздүк документине “этникалык таандуулук” аттуу графасынын кайтарылышы болду. Жогорку Соттун Конституциялык палатасы “этникалык таандуулук” деген графасынын жарандын өздүк документинде жок болгондугун Баш мыйзамдагы 38-беренеге карама-каршы келгендигин аныктагандан кийин  бул өзгөртүү  2020-жылдын 16-октябрда күчүнө кирген. 2017-жылы “этникалык таандуулук” деген талаштуу графасы жаңы үлгүдөгү паспорттордон алынып, ал графа паспортко атайын орнотулуучу чиптин ичине киргизилген. Учурдан баштап жарандардын каалоосу менен өздүк документинде өздөрүнүн улутун көрсөтүүгө мүмкүн болот. Бирок, жарандардын улутуна жасалган басымы элдин бириккен улутка таандык экен деген сезимине өз залалын тийгизиши мүмкүн.

                   

                  Жапаров өзүнүн президенттик кампаниясын жүргүзүү менен биргеликте жаңы конституциялык тартипти орнотуу максатында көрүнүктүү кадам таштап, мамлекетти башкаруу формасын аныктаган референдум өткөнгө чейин Баш мыйзамдын жаңы долбоорунун үстүнөн иштеп баштаган Конституциялык кеңешмени түзгөн.[16] 2021-жылдын 10-январында Кыргызстанда өз мөөнөтүнөн мурун президенттик шайлоо менен башкаруу формасын аныктоо боюнча референдум болуп өткөн. Борбордук шайлоо комиссиясынын маалыматына караганда, Жапаров шайлоочулардын 79% добуштарына ээ болуп, шайлоочулардын 80%дан ашууну президенттик башкарууну колдогон. Президенттин инаугурациясынан кийин Конституциялык кеңешме дароо эле өзүнүн “жыйынтыгын” элге сунуштап, юридикалык коомчулуктун сынына кабылган.  Мисалы, учурдагы Конституцияга салыштырганда Баш мыйзамдын жаңы долбоорунда ар бир адам өз улутун эркин көрсөтүүгө укугу бар деген жобосу байкалбай, өзүнүн этникалык таандуулугун аныктоонун жана көрсөтүүнүн мажбурланышына түз коюлган эч кандай тыюу жок. Баш мыйзам долбоорунан мындай кепилдиктердин өчүрүлүшү мыйзамдын деңгээлинде жарандарга алардын улутун көрсөтүүгө мажбурлаган тартипти орнотууга жол берип, тартиптин бузулушу орун алган учурда кандайдыр бир чаралар көрүлушү мүмкүн болуп калат.[17] Мисалы, учурдагы Конституцияга ылайык, биометриялык маалыматтарын тапшыруудан баш тарткан жарандар шайлоо менен референдумдарда добуш берүү укугунан ажыратылышат. Узак-мөөнөттүк келечекте мындай жоболор этникалык азчылыктар  менен адам укуктары жана эркиндигине карата басмырлоонун күчөтүлушүнө жана башка укук бузууларга негиз түзүп бере алат. Азыр Баш мыйзамдын жаңы долбоору дагы деле мандатын кармап турган депутаттардын кароосунда. Бирок, президенттик бийликти бекемдеген Баш мыйзамдын акыркы долбоору бираз гана айырмачылыктар менен өтөөрү күтүлүүдө.

                   

                  Көп улуттуу Кыргызстан үч он жылдыктын ичинде мифтик образдарды чыныгыга, илгеркиден калган көз-караштарды учурдагы күнгө ылайыкташтыруу аркылуу улуттук баатырларды даңазалоого багытталган маданий-тарыхый пропаганданын жардамы менен мамлекетти курууга далалатын жасап келе жатат. Мамлекетти куруунун жана улуттук ан-сезимди өнүктүрүүнүн учурдагы процесстери өз ичине кыргыз улутунун “улуу тарыхы” тууралуу уламыштарды жана  эбегейсиз улуттук идеологиялык долбоорлорду камтыган.[18]

                   

                  Мисалы, дүйнө жүзү бою эң узун оозеки айтылып келе жаткан уламыш, “Манас” эпосу улуттук идеологиялык негиздин түптөөчү пайдубалы катары каралууда. Бирок, бүткүл жарандык иденттүүлүгү менен көп тилдүү билим берүүсү өнүкпөй, азчылыктардын укуктарына жана алардын көп түрдүүлүгүнө сый мамиле жасабастан  бириккен жана бүтүн мамлекеттин курулушу татаал болот. Буга байланыштуу, Улуттук азчылыктар боюнча БУУнун Атайын баяндамачысы Кыргызстандын өкмөтүн бардыгын ичине камтуучу, басмырлоого каршы болгон идеологиялык негизди кабыл алууга чакырат. Буга кошумча, басмырлоонун бардык түрүн камтып, улуттук азчылыктардын укуктарын коргоого көп тараптуу мыйзамдарды кабыл алууга болгон чакырыктар шашылыш мүнөзгө ээ болууда.  Мындан тышкары, атайын баяндамачы өлкөнүн парламентине улуттук азчылыктарга бөлүнгөн квоталарды киргизүү сунушун камтуу менен коомдук жашоодо улуттук азчылыктардын өкүлдөрү көбүрөөк катышуусун камсыздоо боюнча Кыргызстандын өкмөтүнүн аракеттерин жандандырууну сунуштай кеткен. Өлкөнүн мамлекеттик кызматтарындагы, ошондой эле милиция менен соттук органдарда улуттук азчылыктардын өкүлдөрүнүн өтө аз санда иштеп жаткан маселесин чечүү үчүн алардын жалпы калктын санынан тузгөн бөлүгүн так аныктап көрсөтүү максатында азчылыктардын өкүлдөрүн ишке орноштуруу боюнча оң иш-аракеттердин программаларын иштеп чыгуу зарыл. Эгерде, мындай мүнөздөгү чаралар көрүлсө, анда кыргыз  эли күчтүү улуттук иденттүүлүгүн түптөй алат.

                   

                  Сардорбек Абдухалилов – Кыргызстандын Жалал-Абад облусунда жайгашкан “Справедливость” аттуу укук коргоо уюмунда адвокат катары эмгектенет. “Справеддливость” уюму улуттук азчылыктардын абалын жакшыртуу боюнча көрүнүктүү иш алып барган үчүн 2014-жылы ЕККУнун Макс ван дер Стель атындагы сыйлыгына ээ болгон. Сардорбек Абдухалиловдо мыйзам жаатындагы адам укуктар боюнча адистигинде 15 жылдан ашуун тажрыйбасы бар.  Сардорбек Адам укуктары боюнча БУУнун Жогорку комиссарынын Башкармалыгынын улуттук азчылыктарга багытталган 2018-жылкы стипендиясынын ээси.

                   

                  Сүрөт Бэн Паарманнга (Creative Commons лицензияларынын негизинде) таандык.

                   

                  [1] Кыргыз Республикасынын Улуттук статистикалык комитет, “Кыргызстан” кыскача статистикалык маалымат китеби, апрель 2020, http://stat.kg/en/publications/kratkij-statisticheskij-spravochnik-kyrgyzstan/

                  [2] “Келечекке кызмат” аттуу саясий платформасы,  https://zhaparov.kg/platforma/

                  [3] The Associated Press, Добуштардын сатып алынышы менен начарланган шайлоолордун жыйынтыктарынын улам Кыргызстандагы нааразычылык акцияларынын күчөшү, The New York Times, октябрь 2020, https://www.nytimes.com/2020/10/05/world/asia/kyrgyzstan-election-protests.html

                  [4] Коронавирус пандемиясы (COVID-19) жана анын Расалык басмырлоонун бардык формаларын жокко чыгаруу боюнча Эл аралык конвенцияга ылайык кесепеттери тууралуу жасалган билдирүү.

                  [5] Reliefweb, Кыргызстандын түштүгүндө болгон окуяларды иликтөө боюнча Көз карандысыз эл аралык комиссиясынын сунуштаган докладындагы корутундуларга ылайык, Кыргызстандагы иликтөөлөр боюнча комиссиясы, июнь 2010 (пункттарды караңыз  228-230), https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Full_Report_490.pdf

                  [6]Ошол эле жакта.

                  [7] Фернанд де Варенн,  БУУнун атайын баяндамачысынын улуттук азчылыктардын укуктары тууралуу, Кыргызстанга болгон иш-сапары, 6-17 декабрь 2019, миссиясынын аягына чыкканы тууралуу жасаган билдирүүсү, Адам укуктары боюнча БУУнун Жогорку комиссарынын Башкармалыгы (БУУ АУЖКБ) OHCHR, декабрь 2019, https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=25422&LangID=E

                  [8] “Кыргыз Республикасынын Президентин жана Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттарын шайлоо жөнүндө” Конституциялык мыйзамынын 60-беренесине ылайык, талапкерлердин тизмесин түзүүдө саясий партия ар кандай этносторго таандык талапкерлердин 15 пайыздан кем кылбастан, мында алардын ичинен кеминде 5 талапкер алгачкы 65 талапкердин тизмесине киргизилиши керек деп айтылат. https://shailoo.gov.kg/ru/vybory-oktyabr-2020_/constitutional-law-kyrgyz-republic-elections-president-kyrgyz-republic-and-deputies-jogorku-kenesh-kyrgyz-republic/

                  [9] Парламенттин (Жогорку Кеңештин) мүчөлөрүнүн 91%зы этникалык кыргыздар түзөт.  Арасынан, үчөөсү – орустар, экөөсү – дунгандар, жана казак, татар жана уйгур улуттары парламентте бирден өкүлдөрү бар. Өзбектер болсо калктын 14%зын түзгөнүнө карабастан, Жогорку Кеңеште өзбек азчылыгынын болгону үч эле өкүлү бар: http://kenesh.kg/ru/deputy/list/35

                  [10]  Фернанд де Варенн, Азчылыктардын маселелери боюнча БУУнун Атайын баяндамачысынын миссиясынын аягына чыкканы тууралуу жасаган билдирүүсү, Кыргызстандагы иш-сапары,  Адам укуктары боюнча БУУнун Жогорку комиссарынын Башкармалыгы (БУУ АУЖКБ), OHCHR, 6-17 декабрь 2019, https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=25422&LangID=E

                  [11] Ошол эле жакта.

                  [12] Брюс Панниер, Броулс жана башкалар, Кыргызстандагы парламенттик кампаниясы маара сызыгына келип жетти, RFE/RL, сентябрь 2020, https://www.rferl.org/a/kyrgyz-parliament-election-campaigning-analysis/30858185.html

                  [13]  Шайлоолорго байкоо жүргүзүү боюнча Демократиялык Институттар жана Адам Укуктары боюнча Бюронун чектелген миссиясынын жыйынтыктоочу отчету, Кыргыз Республикасы: 2020-жыл, 4-октябрдагы Парламенттик шайлоолор, ЕККУ (OSCE), декабрь 2020, https://www.osce.org/files/f/documents/7/a/472461.pdf

                  [14] Minority Rights Group International (Азчылыктардын укуктары боюнча эл аралык тобу, бейөкмөт уюму),  Дүйнөдөгү улуттук азчылыктар менен жергиликтүү калктардын абалы 2013 – Кыргызстан, refworld, сентябрь  2013, https://www.refworld.org/docid/526fb7415.html

                  [15] 2009-2013 жылдырдын аралыгында Ош шаарынын мурунку мэри, Мелис Мырзахметов. Ал 2010-жылы орун алаган катаал этникалык  чатактардын мезгилинде мэрдин кызматын аткарып, анын улутчул көз карашына жакын болгон, өзгөчө этникалык кыргыздардын арасында  чыныгы тарапташтарына ээ. Ага карата Кыргыз Республикасынын Жазык Кодексинин “Кызмат абалынан кыянаттык менен пайдалануу” аттуу берене боюнча кылмыш иши козголгон. Бул иш ачылгандан кийин Республикадан чет жакка качкан. Шералы Камчыбековдун төрагалыгынын алдында Ош шаарынын соту 2015-жылы түштүк борборунун мурунку башчысын күнөөлүү деп таап, айыпталуучунун жоктугуна байланыштуу сот аны 7 жылга эркинен ажыратууга сыртынан өкүм чыгарган. Мурунку мэрге издөө жарыяланган. RFE/RL’s Кыргыз кызматы, Мамлекет “кооптуу абалда болууда” деген сөздөрү менен Ош шаарынын мурунку мэри Кыргызстанга кайтып келүүсү, RFE/RL, October 2020, https://www.rferl.org/a/former-mayor-of-osh-returns-to-kyrgyzstan-says-country-is-in-dangerous-situation-/30879647.html

                  [16] Азаттык Радиосу, Кубанычбек Жолдошев, Конституциялык кеңешме: Референдумга чейин күтүү кыйынбы?, декабрь 2020, https://rus.azattyk.org/a/30991457.html

                  [17] Юридикалык клиника “Адилет”,  Кыргыз Республикасынын Баш мыйзамдын долбоорунун талдоосу, февраль 2021, https://adilet.kg/tpost/2i09a01nu1-analiz-proekta-konstitutsii-kirgizskoi-r

                  [18] Кавказ менен Борбордук Азиянын институту жана Жибек-Жол боюнча изилдөөлөрдүн программалары, Кыргызстан менен Тажикистандагы мамлекеттик куруу жана улуттук идеологиясы, 2008, https://www.silkroadstudies.org/resources/pdf/SilkRoadPapers/2008_01_SRP_Marat_National-Ideology.pdf

                  Topics
                  Civil Society
                  Covid-19
                  Democracy and Elections
                  Good Governance and Institutional Reform
                  Human Rights
                  International Development
                  International Relations and Geopolitics
                  Regions
                  Former Soviet Union
                  Central Asia
                  Kyrgyzstan
                  Footnotes
                    Related Articles

                    Op-ed | After the Locals: How Reform and the Greens Could Reshape Foreign Policy

                    12/05/26
                    Article by Foreign Policy Centre

                    Op-ed | International Aid as a Line of Defence: What Happens to Human Security Without Soft Power?

                    24/04/26
                    Article by Anna Chernova

                    Inside the No Kings Movement: A Conversation about Protest in Today’s America

                    13/04/26
                    Article by Dr Andrew Gawthorpe

                     Join our mailing list 

                    Keep informed about events, articles & latest publications from Foreign Policy Centre

                    JOIN