2020-жылы 4-октябрда болуп өткөн парламенттик шайлоолордон кийин 5-октябрдагы  жыйынтыктары боюнча элдик нааразычылыктардан улам мамлекеттик төңкөрүш болгон. Ал жакта жаш саясий топтор менен ар башка оппозициялык партиялардан бир нече беделдүү саясатчылар болуп, бул окуяларда маанилүү ролду ойногон.[1] Бирок, Кыргызстандагы бийликтин үчүнчү жолку күч менен алмашуусу жөн гана бийлик үчүн күрөш менен негизделбестен, себептери тереңирээк болуп, түзүмдөргө байланыштуу болушу мүмкүн.[2]

Башка көптөгөн топтор менен айрым жүздөрдүн катарында, Садыр Жапаровдун тарапташтары күч алып, жаңы башкаруучулар (Садыр Жапаров, Камчы Ташиев, Талант Мамытов) тарапташтар тарабынан чыныгы “патриоттор” катары кабыл алынса, көптөгөн этникалык азчылыктар, кыргыз элинин арасында кезиккен башка либералдардын жана космополиттер  тарабынан  “улутчулдар” катары кабыл алынган. Жапаров эркиндикке чыккан күнү, 6-октябрда Жогорку Сот тарабынан акталып, премьер-министр, кийин президенттин милдетин аткаруучу кызматына жетүүгө үлгүргөн.

Өкмөттө 40 күн аралыгында иштегиче Жапаров маанилүү кызматтарга (Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитети, парламенттин спикери, Башкы прокурор жана кийин президентикке аттануу максатында Жапаров бошоткон президенттин милдеттерин убактылуу аткаруучусу) өзүнүн тарапташтарын дайындаган.

Бирок, парламенттик шайлоолорду кайрадан өткөргөндүн ордуна Жапаров парламентти президенттик шайлоолор менен башкаруунун формасын тандоо боюнча референдумдун өткөрүү туралуу чечимин кабыл алууга басым жасаган.[3] Ошондой эле, республиканын Баш мыйзамынын жаңы долбоорун кайрадан иштеп чыгуусун демилгелеп, Конституцияны иштеп чыгуу боюнча Кеңешмени түзгөн. Мындай аракеттери коомду экиге ажыратып, бөлгөн.[4] Бардык саясий окуялардын жана Кыргызстандагы саясий абал тууралуу  кийинки талкуулануулардын мезгилинде улуттук азчылыктардын абалы көңүлгө алынбаган бойдон кала берген.

Учурдагы кыргыз саясатында бир парадокс орун алууда: мыйзам үстөмдүгү менен Конституцияга кайдыгер мамиле жасаганына карабастан, Жапаров эмне себептен популярдуу болуп турат? Мен мурунку изилдөөдө белгилегендей, Кыргызстан элинин арасындагы Жапаровдун популярдуулугу көбүнчө “өзүбүздүн балабыз” деген көз караштын үзүрү десе болот.[5] Бир нече образдарга ээ болгон жана  авторитардык бийликке умтулган Жапаров “карапайым киши” катары кабыл алынып, улуттук лидер катары өзүнүн легитимдүүлүгүн өзүнүн болжолдуу жеке кыйынчылыктары аркылуу (абакта отургандыгы) алдыга илгерилетип жатат. Ошондой эле, Жапаровдун  Кыргызстандын кримтөбөлдөр менен болгон тааныштыгын, көптөгөн жөнөкөй жарандарга жакын болгон тууганчылыгын, коррупцияга каршы күрөш жүргүзүүгө болгон ачык ниети, “өзүбүздүн балабыз” деген көз-караштын, ритуалдык символдор менен санжыранын баалуулуктарынын ийгиликтүү колдонулушу өз максаттарына жетүүдө таасирин тийгизүүдө.[6] Бул эсседе Кыргызстандагы улуттук азчылыктардын абалынын үстүндө жүргузүлгөн талдоо тууралуу маалымат берилип, менин мурунку изилдөөлөрүмдүн жана кийинки маектештер менен телефон аркылуу жакын арада алынган интервьюлардын негизинде алардын пикирлери баяндалмакчы. Ошондой эле, эсседе Кыргызстандын мамлекттик органдарындагы өзбек ишкерлер менен улуттар аралык патронаждары тууралуу кеп жүргүзулүп, алардын келечекке болгон көз карашын түшүнүүгө далалат жасалат.

Этникалык азчылыктар жана бизнес

Этникалык кыргыздар Кыргызстандын калкынын 72%зын тузөт. Этникалык азчылыктардын арасында көпчүлүктү жалпы калкынын 14,6%ды тузгөн өзбектердин азчылыгы эсептелүүдө. Алар көбүнчө Кыргызстандын түштүгүндө, Өзбекстан менен болгон чек-аранын тегерегинде жайгашкан.

Тагыраак айтканда, негизинен Ош шаарында жана Фергана өрөөнүндө Ош менен Жалал-Абад облустарында турушат. Кыргызстандын түштүгүндө кыргыздар менен өзбектер болжолдуу эсеп менен тең санда жашашат.  Мисалы, 2009-жылы Ош шаарынын калкынын (жалпысыныан 258 000 киши) дээрлик бир жарымын өзбектер (48 пайыз) экинчи жарымын кыргыздар (43 пайыз) түзүшүп, ал эми калган 9 пайызды башка улуттагы  азчылыктар түзүшкөн.[7]

Бул эки улут мурунтан бери бири бирине жанаша жашап келип, мамлекет менен бизнестин биргеликте түзгөн “симбиоз” аркылуу үзгүлтүксүз катнашта болушкан.[8] Өзгөчө айтканда, базарларда соода жүргузүп, коомдук тамак-аш жайларын иштетип, айдоочулукта иштөө менен өзбектер ишкерлик жаатында үстөмдүк кылса,  кыргыздар болсо жергиликтүү мамлекеттик түзүмдөрдө кызмат көрсөтүшкөн.[9] Бирок, 2010-жылкы жаңжал бул “симбиозду” түп тамырынан бери өзгөртүп, жалпысынан талкалап, аны менен кошо өзбектердин ишкерлик жаатына коркунуч туудурган.

2010-жылы жайында Ош шаарында өзбектер менен кыргыздардын ортосундагы чыккан жаңжал аймактагы акыркы жылдардын ичинде эң начары болуп эсептелүүдө.  2010-жылы 10-июнундагы орун алган саясий каатчылыктын жыйынтыгында улуттук жамааттар аралык кагылышуулар от алып кеткен. Адамдардын өлүмүнө алып келген жайкы коогалаңдан кийин, өлкө ичинде улутчулдук маанайлар өрчүп, он жыл өткөн соң жалпы дискурс Кыргызстанды “кыргыздардын жери, ал эми калгандар болсо (этникалык азчылыктар) бул жерде жөн гана коноктор” деген баяндаманы илгерилетүүдө. Мындай көз караш бир гана жаштардын арасында жайылбастан, түштүк аймагында турган улуу муундун арасында да көрүнөт.[10]  Түштүктө жогорку деңгээлдеги жакырчылык байкалууда. Улутчулдуктун, этникалык чатактардын жана миграциялык аспекттери өзбектер улуттук азчылыкка кирген сезимин жаратып, же анын жаралышына өбөлгө түзүп, жамааттар аралык чыңалууну кескин жогорулаткан.

Көптөгөн өзбектер күнүгө бир катар кыйынчылыктарга дуушар болууда. Негизги кыйынчылыктар экономикалык ишмердүүлүктү жүргүзгөн адамдарга тиешелүү болуп, кылмышкерлердин да, мамлекеттин да тарабынан жасалган басымга жана коркутуу-үркүтүүлөргө үзгултүксүз кабылып жатышкан. Натыйжада, ишкерлер өздөрүнүн ишмердүулүгүнүн коопсуздугун камсыздоо максатында ар түрдүү жаратман стратегияларын колдоно башташкан. Стратегиялар төмөнкүдөй чараларды камтыган: соода базарлардан махаллаларга (райондорго) көчүүсү, автобекет менен аэропорттордон жүргүнчүлөрдөн буйрутма алуу үчүн уюлдук телефондордун колдонулушу, алдын ала “ишенимсиз” делген кардарларды тейлөөгө же алар менен соода жүргүзүүгө жол бербөө. Өзбектер өздөрүнүн экономикалык жаатындагы бизнестерин өнүктүрүүсүн ачык жашырбаса да, өздөрүнүн учурда иштетип жаткан ишмердүүлүгүнүн коопсуздугун камсыздоо үчүн аракеттерин жумшап, кыргыз коомчулугуна байкалбас ыкмаларын колдонуу менен өздөрүнүн бизнесин коргоп жатышкан.

Кээ бир ишканалар медресе менен мектептер сымал  “коопсуз” социалдык долбоорлорго айланган. Катышууга белгилүү бир улут менен чектелген зоналарды жаратып, ишенимсиздиктен улам “кармалып калуунун” тобокели төмөнкү деңгээлде болгон коомдук кызматтарын өнүктүрүшкөн.

Менин изилдөөмө катышкан респонденттер дагы кылмыштуу тармактардагы адамдарын кезиктирүүдөн качуу максатында социалдык түйүндөрдү, видеокамераларды колдонуп, өздүгүн жана бизнесин жашырууга аракет жасап жатышат. Коопсуздуктун мындай моделдери ар кандай “күтүүлөргө” болгон жооп катары калыптанган: чыныгы турмуш өзбектерге таандык болгон ишканаларына жасалган физикалык зомбулук, алардын изине түшүү менен басмачылыктын иш-аракеттери катары кабыл алынган.[11] Фон Бемкендин жана башкалардын пикирине караганда, коопсуздук шарттарын адамдар күнүмдүк тиричилигинин алкагында алардын жашоосуна шык берүү менен ыраатка келтирүүчү коопсуздук менен кооптуу абалынын “элестеги

ички дүйнөлөр” катары түшүнүүгө болот.[12] Демек, коопсуздуктун моделдери субъекттер аралык (инсандар аралык) түрдө кабыл алынган социалдык практикаларына негизделип, коопсуздукту камсыздоодо субъекттерге (инсандарга) тиешелүү болгон иш-аракеттердин индивидуалдуу эркиндигин өзгөчө баса белгилейт. Мындай кырдаал субъекттердин мамлекеттик органдарга ишене албагандыгын жана ишенбегендигин даана ачык көрсөтүүдө. Төмөндө, мен коопсуздук шарттарын эл кандай жол аркылуу түзгөнү тууралуу маалымат берген үч учурду талкуулап кетмекчимин: 1) Сүйүн Өмүрзаковдун тармагына болгон каршылык; 2) “доля” системага жана паракорчулукка болгон каршылык жана 3) “төмөнкү” жана “жогорку” улутчулдуктардын ортосундагы тең салмактуулук.

Коопсуздукту издей I: Сүйүн Өмүрзаковдун тармагына болгон каршылык

Милициянын генерал-майору,  Кыргыз Республикасынын ички иштер министринин биринчи орун басары, Сүйүн Өмүрзаков спортчулар машыгууларын жүргүзгөн Оштогу бир нече спорттук клубдардын ээси. Укук коргоо органдардын арасында бедели жогорку деңгээлде болсо да, Оштогу жергиликтүү ишкерлердин арасында анын аброю төмөн.

2018-жылдын 12-сентябрь күнү Сүйүн Өмүрзаковдун спортчуларынын тиешеси бар делген иликтөө иштерин “Азаттык” радиосунун журналисттери жүргүзүшкөн. Ошондой эле, журналисттер Өмүрзаковдун үй-бүлөсүн дагы териштирип чыгышкан. Алардын айтымында, Сүйүн Өмүрзаковдун байкеси, Ош шаарынын облустук прокуратуранын кызматкери, Улукбек Өмүрзаковдун тиешеси бар экен деп чыккан.[13]

Бул факт “Өмүрзаковдун спортчулары Ошто “иммунитети” барбы?” деген аталыштагы иликтөө отчетунун тыянактары менен далилденген. Бул отчет өз алдынча жергиликтүү ишкерлер Оштогу Өмүрзаков тарабынан опузалоого кабылгандарына даттанышканын тастыктаган.[14] Мындай шектүү иштери ачыкка чыккандан кийин Улукбек Өмүрзаков ишкерлерди коркутуп, арыздарын алып кетүүгө мажбурлоого далалат жасаган деп айтылууда. Бул иши оңунан чыкпай калганда, аларды унчуктурбоо максатында ишкерлерге карата кылмыш иштери козголгон.[15]

2020-жылдын ноябрь айында УКМКнын кызматкерлери тарабынан Улукбек Өмүрзаков Ош шаарында кармалып, “Жол-Чырак” аттуу көмүр кен казуучу компаниясына кол салуунун уюштурулушуна шектелген. Прокурор менен биргеликте, укук коргоочулар “Мухаммад-Умар” аттуу спорттук клубдан дагы төрт кишини кармашкан. Таркатылган маалымат боюнча, алардан атайын жабдуулар таап алынып, керектелген салыктар менен социалдык төлөмдөрдү төкпөстөн, 82 миллион сомдон ашуун көмүрү мыйзамсыз жол аркылуу казылып, сатылган.[16] Жапаров менен жолугушканда жергиликтүү тургундар Өмүрзаковдун үй-бүлөсү түштүк борборду бүтүндөй басып алганын баяндап беришкен.[17]

Zoom платформасы аркылуу жүргүзүлгөн интервьюсунда Афтандил ысымдуу жергиликтүү тургун, Өмүрзаков президент Жээнбеков менен ортосунда байланышы бар экенин тастыктаган: “Жээнбеков менен Өмүрзаков бир эле “мафиянын” ичине кирет, анткени экөө тең Кара-Кулжалыктар. Өмүрзаков миллионер, ошондуктан ал өз “долясы” (тапкан кирешеси) менен Жээнбековдун “Кара-Кулжа” аттуу фонду менен бөлүшкөн. Алар бири бирине тууган болгондуктан, көп жылдар бою Жээнбеков Өмүрзаковду коргоп келген.”

Өзбек ресторанынын ээлеринин бири, Мухаммед мени менен телефон аркылу жүргүзүлгөн маегинде Сүйүн Өмүрзаков ишкерлерден акча талап кылып жүргөнү жөнүндө айтып берген. “Мени шаардын борборунда жайгашкан ресторанымды аларга сатууну суранышкан, буга байланыштуу мага спортчулар менен милиция коркутуу-үркүтүү жасашкан.” Анын ою боюнча, “Садыр Өмүрзаковдон коркпогонун көрсөтүү менен (далил катары Улук Өмүрзаков камакка алынышын) кайраттыгын чагылдырууда.  “Садыр орус тилин билбесе да, бандит болсо да, чыныгы кайраттуулугун көрсөткөнү үчүн сабатсыз болуусу коркунучтуу нерсе эмес. Ишкерлерге жөн гана өкмөттөгү туруктуулук керек. Кылмышкерлер өз жазасын алышты. Демек, тартип орногонсуп келе жаткандай. Бирок, мындан ары иштер кандай болуп кетеерине көңүл бурушубуз керек” деген сөздөр менен комментарийин кошумчалаган.

Cүйүн Өмүрзаковдун кичүү инисинин камалышын өзбектер күчтүн белгиси катары кабыл алып, Жапаровго болгон мурунку ишенимин жанданткан. Жергиликтүү тургундардын сөздөрүнө караганда, ресторандардын ээлеринин коопсуздугунун алкагында бул камалыш Өмүрзаковдун түзгөн тармагын жөнгө сала алчу жөндөмүн көрсөтүп жаткан. Бирок, кийинчиреек, баардыгы татаалдашкан, себеби Сүйүн Өмүрзаков президенттик шайлоолордун убагында кичүү инисин түрмөдөн сактап калуу аракетинде түштүк аймакта көбүрөөк добуштарды чогултуу үчүн өз адамдарын топтоп,  жигердүү иштеген.

Жапаровдун инаугурациясы өткөн соң 2020-жылдын 30-январь күнү Улукбек Өмүрзаков бошотулган. Бишкектин Биринчимай райондук сот тарабынан аны үй камагына чыгаруу боюнча чечими кабыл алынып, анын адвокатына, Икрамидин Айткуловдун сөздөрүнө таянсак аны мамлекеттик бюджетке 20 миллион сом төгүп берүүгө милдеттендирүү боюнча чечими чыгарылган.[18]

Изилдөөмдүн башка өзбек катышуучусунун “Карагыла! Жээнбеков “же балык эмес, же эт эмес” дегендей болуп, эч бир “духу” (эрки) жок болгон.  Керек болсо Матраимовго [кеңири таанымал болгон паракорчулукка белчесинен баткан мурунку бажы кызматкери] да эч нерсе деген эмес. Анын ордуна Жапаров “кустуртам” деп айтып, Матраимовду мамлекеттик казынага 2 миллиард сом төктүрүүгө мажбурлаган. Учурда Улук өкмөткө 20 миллион сом төлөп берди” деген сөздөрү жогоруда белгиленген абалды тастыктагандай. Жапаровдун кишилери менен Сүйүн Өмүрзаковдун ортосунда сүйлөшүулөр жүргөнү же жүрбөгөнү тууралуу эч кандай маалымат жок, бирок анын кичүү иниси Өмүрзаков Жапаровго ишенимдүү кишиси боло алгандыгын далилдей билген үчүн абактан бошотулганы толук ыктымал.

Коопсуздукту издей II: “доля” системага жана паракорчулукка болгон каршылык

Бир катар кафелердин ээси, Акбар, “доля” аттуу системасын (бизнестен келип тушкөн пайданын коррупцияланган мамлекеттик органдарга же кылмыштуу топтордун капчыгына кеткен пайызы) жоюууга жана паракорчулук менен күрөшүн жүргүзөөрү туралуу билдирүүсүн жасагандыгы үчүн Жапаровго колдоо көрсөтүп, өз добушун ага салган. Ошондой эле, Акбар Жапаров түрмөдө отурганын, адилетсиздикти жон териси менен сезип, жашоодогу кыйынчылыктарын башынан кечиргендигин кошумчалап белгилей кеткен. Өзбек ишкерлердин абалына көз чаптыра турган болсок, анда Акбар төмөнкүдөй түшүндүрмө берген: “Биздин ишибизди сактап калуу үчүн өкмөт эмне десе, биз аны аткарышыбыз керек. Биз өкмөткө каршы чыкпайбыз”.

Жапаровдун президенттикке келгенден бери өзгөрүүлөр орун алды беле деген суроомду бергенде Акбаров оң жообун берген.   Анын айтымында, “Ош шаарындагы маанилүү мамлекеттик органдарда иштеген Кадыр Алиевдин [жашырын ат] кичүү иниси Орон районунда [жашырын ат]  милициянын башчысы болгон. Алар өз “долясын” (кирешеден түшкөн пайдасын) жада калса күн караманын уруктарын сатып жаткан сатуучулардан дагы алууга үлгүргөн (б.а. майда соодагерлерден, мисалы унаа жуучу кызматын көрсөткөндөрдөн, чакан гараждардан, азык –түлүк соодасынан, коомдук тамактануу жайлардан, дүкөндөрдөн ж.б.у.с. акча каражаттарын өндүрүшкөн).  Алиевдин кичүү иниси бийликке биринчи жолу келгенде, ал ар бир ишкерди өз кабинетине (участкалык милиционердин чакыруусу аркылуу) чакырып, анын “жаңы ээлеген кызматы менен куттуктоо үчүн” өзүнүн кирешеси менен бөлүшүүнү (“долясын”) ачык эле талап кылган.

Акбар ага 2000 сом өлчөмүндө акчаны берип, өзүндө жеткиликтүү болгон ошол эле көлөмү бар болгонун белгилеген. Ошондой эле, ишкерлерден өздөрүнүн телефон номерлерин берүүсү талап кылынган. Алиевдин инисинин керектөөсүнө жараша, алар “кабинетке” чакырылмакчу. Мисалы, Алексей Романов дайыма эки килограмм этти сурап, ай сакйын бир жолу 6-7 киши болуп өзүнө жана досторуна ресторандан пловду буйрутмага берчү. Башка милиционерлер дагы келип, кафелердин ээлеринен коомдук жайдын кызматын акысыз көрүүсүн талап кылышкан. Бул чиновник бир гана жергиликтүү ишмерлерге эмес, ошондой эле мамлекеттик чиновниктерди коркутууга алганы белгилүү, мисалы: “ “Менин угушумча, сиз чоң тендерди утуп алыптырсыз, менин “бөлүгүм” кайда?” деген сөздөрүн айтуу менен, бактыга жараша кийин бул киши кызматтан алынган. Анын ордун ээлеген учурдагы киши элдин айтканына караганда ишенимдүү мамлекеттик кызматкердей болуп көрүнүүдө (“таза бала экен” деген сөздөр тараган).”

Башка ишкер, Алишер электротармактагы болгон кыйынчылыктар тууралуу айтып берген: “Менде менин ресторанымды иштетүү үчүн 20 киловатт өлчөмдөгү электрокубаттуулуктун запасы бар. Ага мен 120 000 сом төлөгөм. Бирок, кышында электркубаттуулуктун колдонулушу бул сандан ашат, анткени ресторандын ичин жылытууга жана башка кошумча керектөөлөргө көп электркубаты сарпталат. Жайында болсо балмуздак ж.б.у.с. азыктарды тоңдуруум керектелет. Бул себептерден улам, жайкысы да, кышкысы да бул чектөөдөн ашып түшөбүз. Ошондо мага дароо электркубаттуулук боюнча текшерүүчү келип, менден дагы кошумча акча каражаттарын (“доляны”) талап кылышат. Текшерүүчү мага айып пулдун толук көлөмүн же мамлекетке же жарым көлөмүн өзүнө төлөтүү мүмкүнчүлүгүн сунуштаган. Албетте, мен айып пулдун жарым көлөмүн текшерүүчүгө төлөөнү тандагам.”

Көрүп тургандай, электркубаттуулуктун запаска 30 же 40 киловатт алууга шарт жоктой; эгерде шарт болгондо, мамлекеттик бийлик өздөрүнүн “долясын” алуу мүмкүнчүлүгүнөн айрылмак. Бунун ордуна алар 20 киловаттка гана уруксат берип, текшерүүчүлөр келип, тартип бузуулардын маселесин өзүнчө “чечип” кетишет.  30 киловаттан өйдө электркубаттуулукту алуу үчүн мамлекет ресторандын ээсине 500 миң сом турган трансформатарды сатып алуусун талап кылат. Мындан сырткары, ал архитектордон, техникалык инспектордон, айыл өкмөтүнүн башчысынын жана эң акырында коомчулуктун уруксатын алууга тийиш. Трансформаторду алуу кыйынга жаткандыктан, ишкерлер уруксат берилген 20 киловаттын чегинде калууга мажбур болуп, “доляга” кошумча болгон башка чыгымдарды тартууга аргасыз калышат.

Башка өзбек респонденттин мени менен тузгөн маегинде, жергиликтүү милиция бой көтөргөн (уяты жоктугу) жагынан кылмышкерлерден ашкан адамдар болуп саналып, ишкерлердин абалын эч кандайынан түшүнүшпөгөнүн белгилеген. Кылмышкерлер расмий мыйзамдардан да ашкан күчтүү көзөмөлдү орнотушат. Маек курган адамдын сөзү боюнча, эгерде “милициядан” акча берип кутулуп кете алсаңыз, кылмышкерлерден акча берүү менен кутулуу өтө кыйын болот. Өзбек ишкерлер “көчө балдарга”/кылмыштуу тармактарга өз “долясы” менен бөлүшүүгө мажбур болуп, “грев” (акчалай которуу, же түрмөдө отургандарга жиберилген жөнөтмө) дегенди соттолгондорго, өзгөчө айтканда “братваларга” (кримтөбөлдөргө) чогултууга милдеттендирилген. Ишкерлер соттолгондорго кичине көлөмдөгү акча каражаттарды бөлүп чыгарып беришет (тамак-ашына, тамекисине, самынга). Мамлекеттик бюджет камалгандар үчүн абдан эле чектелген. Балким, бардык кафе менен ресторандардын аталыштары камакта отургандар тарабынан таанылып, бул процесс “отметка” деген аталышка конгон. Ишкерлер кылмышкерлерди “уяттуураак” деп сыпатташкан, анткени эгерде алардын ишмердүүлүгү өркүндөп, өсүп кетпесе, төлөмдү алуу үчүн бираз күтүшү керек болуп калаарын түшүнүшкөн.

Сурамжылоомо катышкан кишилердин үчөөсү “бети жок” милиция аларга акыркы убактын ичинде келбегенин айтышып, алардын келбегени эле жакшы жаңылык экенин белгилешкен. Бирок, биз окуялар кандай болуп кетишин байкап, күтүүгө аргасыз болуудабыз – учурда бийлик алмашып жаткан кезине күбө болуп турабыз. Бул мезгилди ишкерлердин көбү “күтүү мезгили” деп аташат.

Коопсуздукту издей III:  “төмөнкү” жана “жогорку” улутчуллдуктардын ортосундагы тең салмактуулук. 

Жапаровдун негизги атаандашы биринчи мамлекттик катчынын кызматында болуп турган кезде өзбектердин ЖМКларына каршы жүргүзгөн пропагандасынан улам “этникалык” улутчул деп аталып, түбү түштүктөн болгон Адахан Мадумаров эле.[19] Жапаров президенттик шайлоолордо элдин добуштарынын 82%на ээ болсо, Мадумаров Ош облусунда эле элдин добушунун 10%на ээлик кылып, Жапаровдон кийин экинчи орунда болгон.[20] Бирок, этникалык азчылыктар гана жалгыз эмес, башкалардын көзүндө да ал улутчул адам катары эсептелген. Ал 2007-жылы “Кыргызстан чындап эле баарыбызга үй, бирок башка улуттар бул жерде жөн гана “ижарага жашаган адамдар”” деген чагымчыл сөздөрүн айтуу менен этникалык азчылыктардын өкүлдөрүнүн көбүндө бүгүнкү күнгө чейин эсинде калган.[21]

Этникалык азчылыктардын көбү негизинен президентикке койгон түндүктүк талапкерге же жетекчиси түндүктөн болгон саясий партияга добуштарын беришет. Ошентип, ар бир кыргыз саясатчы этникалык азчылыктардын, өзгөчө өзбектердин добуштарын алууга умтулушат. Шайлоолордун убагында кыргыз саясатчылар этникалык азчылыктардын колдоосунан пайда көрүп, өздөрүнүн шайлоо командаларына өлкөдөгү басымдуулук кылган улутка кирбеген таасирдүү кишилерди чакырышкан.  Башка өзбек ишкердин, Ильястын сөздөрүнө караганда, Жапаровдо ошончо керек болгон “эрки” бар болуп, түбү да түндүктөн болгонун белгилеген. “Биз советтик союздун мезгилинен тарта түндүктүктөргө колдоо көрсөтүп келе жатабыз. Түштүктөргө караганда, түндүктүктөрдө улутчул ой-жүгүртүүсү сейрек кезигет. Ошондой эле, алар ачык эле кылмышкерлерге каршы чыгышы мүмкүн. Ошондой ишеним менен жагымдуулуктун айынан түштүктөгү өзбектер Кыргызстандын түндүгүнөн чыккан саясатчыларды тандашат, себеби алар дагы деле өзбек жамааты олуттуу жабыр тарткан 2010-жылкы Оштогу курч жаңжалын унутуша элек” деген сөздөрүн билдирген.[22] Мадумаров сыяктуу этникалык улутчулдукка көбүрөөк шектелген саясатчыдан айырмаланган Жапаровдун экономикалык популизми менен маданий консерватизмдин/улутчулдуктун ортосундагы айырманы көрүү чоң мааниге ээ.

2013-жылы этникалык таандуулукка негизделбеген “кыргызстандыктардын” жарандык иденттүүлүгүн түзүүнүн стратегиясы расмий түрдө кабыл алынган.  Кийин, бул чечимдин негизинде, улуттук паспортунда жарандын этникалык таандуулулугун билдирип турган графасы жоюлган. Бирок, Жапаров бийликке келген соң, бул графаны учурдагы Конституциянын негизинде Жогорку Соттун кабыл алган чечимине жооп катары жарлыгы менен  кайрадан киргизген. Бирок, Кыргызстандын жарандарынын паспортторунда “улуту” деген графасы кайра пайда болот. Бул кырдаал этникалык азчылыктарды, өзгөчө 2010-жылы жабыр тарткан өзбектердин тынчын кетире баштаган. Канча болсо да, улутун көрсөтүүсү жарандардын каалоосунан көз каранды, ошондуктан эгерде алар бул графасын көргүсү келбесе, арыз жазуусу кереги жок.[23]

Корутунду

Жапаров мыйзам үстөмдүгүнө кайдыгер мамиле жасаганына карабастан эл эмне себептен ага колдоо көрсөткөнүн түшүнүү үчүн өзбек бизнесмендеринин коопсуздук стратегияларына көңүл буруу керек. Алар “карама-каршы” инсан болгон, бирок ошол эле убакта мыйзамдын адилетсиздигин жон териси менен сезген жана башка күчтүү “мафияларга” туруштук көрсөтө билген бирөөгө ишенишет. Кыргызстандын мисалында мамлекеттин, бизнестин жана кылмыштуулуктун ортосунда болгон чектер билинбей калган.[24] Буга карабастан, канатын кеңири жайган паракорчулук менен күрөшүүгө болгон каалоосун көптөгөн жөнөкөй жарандар билдирип жатканын көрүүдөбүз. Тилекке каршы, учурдагы шарттарда укук коргоо органдар менен бийликти кармап турган башка ыйгарым укуктуулардын “доляны” жана пара алууну опузалагандарын токтотуу чоң кыйынчылыкка жатат.[25] Жогоруда келтирилген мисалдар көрсөткөндөй, милиция, соттор жана прокурорлор паракорчулукка белчесинен батып калган, себеби укук коргоо органдарында жүргүзүлө турган реформалар донорлук уюмдар менен жарандык коомдун мүчөлөрүнүн күтүүлөрүн көптөн бери актабай келген. Реформалардын жүргүзүлүшүндө болгон ийгиликсиздик бүгүнкү күнгө чейин уланып келген авторитардык саясий система менен алсыз жергиликтүү башкарууга келип такалган.[26]

Адамдардын инсандыгы менен кыйынчылыктары алар каалаган мамлекеттик бийликтин потенциалдуу башчысы менен эреже катары шайкеш келет. Карапайым элдин баалуулуктарын чагылдырган саясатчылар элдин көңүлүн алат. Жапаровдун учурунда болсо, эл анын жалпы тажрыйбасын, “кайраттулугун”, жана “улутчул идеалдары” төмөн болгон “түндүктүк” адамдын иденттүүлүгүн өздөрүнө окшоштуруп башташкан. Бул аспекттердин баардыгы элдин чогулушуна түрткү берген.

Мыйзамдар иштебей, эл соттук адилетсиздиктен тажап, мамлекетке болгон ишеним жокко чыгып калган мезгилде алар адилеттүүлүктү издөө менен өзгөрүулөргө болгон үмүтүн актоону көздөп  мыйзамдарга баш ийбеген Жапаров сыяктуу “карама-каршылыктын сезимин” туудурган адамдарга колдоо көрсөтө баштайт.  Ошол эле убакта бизнесмендер өздөрүнүн кырдаалын “күтүү абалы” катары мүнөздөп, иш мындан ары кандай кетээр экен деген ой менен күтүп отургандарын белгилешти.

Dr. Aksana Ismailbekova is a research fellow at the Leibniz-Zentrum-Moderner Orient (ZMO). Her research work focuses on kinship, ethnicity, patronage, conflict and gender in Kyrgyzstan. Her monograph Blood Ties and the Native Son: Poetics of Patronage in Kyrgyzstan was published by Indiana University Press in 2017.

Image by Andrea Kirkby under (CC).

[1] Аксана Исмаилбекова, Кыргызстандагы баш аламандыктардын негизинде жайгашкан муундар аралык жаңжалы, The Diplomat, откябрь 2020, https://thediplomat.com/2020/10/intergenerational-conflict-at-the-core-of-kyrgyzstans-turmoil/

[2] Азамат Темиркулов, Кыргыздын кыялы жана Садыр Жапаровдун феномени,  Борбордук Азиядагы  Роза Люксембург атындагы фонд,  Medium, январь 2021, https://rosaluxca.medium.com/

[3] Махабат Садырбек, Кыргызстандагы президенттик шайлоолор жана референдум, Кыргызстандагы “демократиялык экспериментинде” эки кадам артка ташталдыбы? Борбордук Азиянын талдануусу, 145, январь 2021, https://laender-analysen.de/zentralasien-analysen/145/praesidentschaftswahl-und-referendum-in-kirgistan-zwei-schritte-zurueck-im-kirgisischen-demokratie-experiment/

[4] Гульзат Байалиева жана Жолдон Кутманалиев, Камакта отурган саясатчынын эс оодарылчу ылдамдыкта бийликке келишине социалдык тармактардын тийгизген таасирси, openDemocracy, октябрь 2020, https://www.opendemocracy.net/en/odr/how-kyrgyz-social-media-backed-animprisoned-politicians-meteoric-rise-to-power/

[5] Исмаилбекова Аксана. 2017. “Туугандык байланыштар жана өз уулу: Кыргызстандагы жан тартуучулуктун “ыр-саптары”  Blood Ties and the Native Son: Poetics of Patronage in Kyrgyzstan. Bloomington: Indiana University Press.

[6] Аксана Исмаилбекова, Өз баласы: Садыр Жапаровдун Кыргызстанда көтөрүлүшү, openDemocracy, январь 2021, https://www.opendemocracy.net/en/odr/native-son-the-rise-of-sadyr-japarov-kyrgyzstan/

[7] УСК (Улуттук статистикалык комитет), 2009. 2009-жылдагы Кыргыз Республикасында калкты жана турак жай фондун каттоосу, 1-Китеп. Кыргыз Республикасынын Улуттук статистикалык комитети, Бишкек.

[8] Лиу Морган. 2012. Соломондун тагынын алдында. Оштогу жаңылануулар боюнча өзбектердин көз-караштары.  Питтсбург: Питтсбург университетинин басмаканасы; Мегоран Ник. 2013. Жалпы мейкиндик, бөлүнгөн мейкиндик: Ошто болгон этникалык окуялардын баяндамасы. Айлана чөйрө жана пландоо A 45(4), 892–907 бет.

[9] Ошол эле жакта.

[10] Сергей Абашин, Кыргызстандагы улуттук курулуш жана өзбек азчылыгынын маселеси, Фергана жаңылыктары (Fergana News), март 2012, http://www.fergananews.com/article.php?id=7126

[11] Исмаилбекова Аксана. 2018. Кыргызстандын түштүгүндө турган өзбек бизнесмендери үчүн кооптуу жана коопсуз жерлер. IQAS  49-Том / 2018 1–2,  41–60 бет.

[12] Марк фон Бёмкен, Конрад Шеттер, Хафиз Бобоёров, Нина Багдасарова жана Жоомарт Сулайманов,   Кыргызстан менен Таджикистандагы жергиликтүү коопсуздуктун камсыздалышы. Күнүмдүк турмушта коопсуздуктун камсыздалышы (The Production of Securityscapes by Everyday Practices), BICC Working Paper 5/2016, Эл аралык Бонндогу конверсия боюнча Борбор (Bonn International Center for Conversion (BICC)), май 2016, https://www.bicc.de/uploads/tx_bicctools/working_paper5-1_01.pdf

[13] Ыдырыс Исаков, Бандиттерге толгон Ош, Азаттык Радиосу, сентябрь 2018, https://rus.azattyk.org/a/29491208.html#player-set-time=4.259495

[14] Эрнист Нурматов, Өмүрзаковдун спортчулары Ошто кол тийбестиктен пайдаланып жатабы?, Азаттык Радиосу, июль 2016, https://rus.azattyk.org/a/27881112.html

[15] ОШол эле жакта.

[16] Эл гезит,  ИИМнин башчысынын, Сүйүнбек Өмурзаковдун иниси, прокурор Улук Өмүрзаков кармалды, ноябрь 2020, https://elgezit.kg/2020/11/12/zaderzhan-prokuror-ulukbek-omurzakov/

[17] Today.kg, Убактылуу кармоочу жайда Улукбек Өмүрзаковдун кармалышы анын адвокатынын ою боюнча мыйзамсыз болуп жатат, январь 2021, https://today.kg/news/411336/

[18] Азаттык Радиосу, Рейдерчилик айыпы боюнча кармалган прокурор Өмүрзаков эркиндикке чыкты, RFE/RL, январь 2021, https://rus.azattyk.org/a/zaderzhannyy-po-podozreniyu-v-reyderstve-prokuror-omurzakov-vyshel-na-svobodu/31078504.html; Sputnik.kg 20 миллион төлөндү – КР ИИМ башчысынын орунбасарынын иниси түрмөдөн үй-камагына чыгарышты, февраль 2021, https://m.ru.sputnik.kg/society/20210201/1051299107/ulukbek-omurzakov-domashnij-arest.html?mobile_return=no

[19]  Оштогу кабарлоочум менен Zoom платформасы аркылуу  жүргүзүлгөн интервью, Zoom, 07.02.2021

[20] Президент, Референдум 2021, Кол аркылуу эсептөөнүн жыйынтыгында БШКнын акыркы маалыматтары, AKI Press, https://akipress.org/elections/president2021/?hl=ru#region-2

[21] Эрика Марат, Кыргызстан: плюрализмдин келечеги, Плюрализм боюнча глобалдык борбору (Global Centre for Pluralism), ноябрь 2017, https://www.pluralism.ca/wp-content/uploads/2017/11/ericamarat_prospectsforpluralism_RU.pdf

[22] Аксана Исмаилбекова жана Филипп Лотхольц,  Кыргызстандын түштүгүндө болгон жаңжалдардан он жыл өткөн соң: келечектеги абалы, кесепеттери жана жасалчу кадамдар, Борбордук Азия боюнча программа, июль 2020, https://centralasiaprogram.org/archives/16380?fbclid=IwAR2UZqrzfKRXotQtGjgpKWxbQHnhdkoy79xxd7vg-4l2RxWVg6t3di3J774

[23] 24.kg, Кыргызстандыктардын паспортторунда “улуту” графасы кайрадан пайда болот, октябрь 2020, https://24.kg/vlast/169312_vpasportah_kyirgyizstantsev_vnov_poyavitsya_grafa_natsionalnost/

[24] Эрика Марат,  Борбордук Азияда кылмыштуулук менен мамлекеттин ортосундагы өз ара байланышы: мамлекеттин алсыздыгы, уюшкан кылмыштуулук жана Таджикистан менен Кыргызстандагы коррупция, Борбордук Азия жана Кавказ боюнча Институту &Жибек-Жолун изилдөө боюнча программасы, октябрь 2006, https://isdp.eu/content/uploads/publications/2006_marat_the-state-crime-nexus-in-central-asia.pdf

[25] Орусиялык жана Евразиялык Институт (IRES) тарабынан уюштурулган «2019-2020 жылдардын шайлоолорундагы саясат менен коом жана Кыргызстандагы Конституциянын кайрадан каралып чыгышы» аттуу Тегерек столдун учурунда берилген комментарий үчүн Натан Лайтка ыраазычылыгымды билдирип кетмекчимин, февраль 2021.

[26] Эрика Марат, Кыргызстан менен Таджикистандагы ЕККУнун полициясын реформалоо программалары: Мурунку кыйынчылыктар жана келечектеги мүмкүнчүлүктөр, EUCAM, октябрь 2012, https://eucentralasia.eu/2012/10/osce-police-reform-programmes-in-kyrgyzstan-and-tajikistan-past-constraints-and-future-opportunities/; Эрика Маратка таандык болгон полицияны реформалоо боюнча саясат тууралуу кененирээк маалыматты төмөнкү шилтеме аркылуу өтүп, көрө аласыздар: https://www.wilsoncenter.org/event/book-talk-the-politics-police-reform

COVID-19 пандемиянын дүйнөлүк коомчулукка тийгизген таасири чек аралар аркылуу таркап жаткан илдетке каршы өлкөлөрдүн көргөн чараларындагы көптөгөн кемчиликтерди ачыкка чыгарган. Эгерде кээ бир мамлекеттердин көптөгөн оң жыйынтыктарга жеткендигине күбө болсок, башка өлкөлөр болсо өздөрүнүн саламаттык сактоо системаларынын чектелген мүмкүнчүлүктөрүнөн улам бул жугуштуу ооруга реакция жасоо боюнча чаралар менен күрөш жүргүзгөн. Айрым учурларда жалпы саламаттыкты сактоо жаатында каатчылыкты өрчүткөн себептердин арасында бул системанын чектелген мүмкүнчүлүктөрү жалгыз болгон эмес. COVID-19 пандемиясын жайылтпоо максатында кыргыз өкмөтү тарабынан көрүлгөн чаралардын паракорчулук маселеси ого бетер начарлатып салганына мисалдардын бири болуп Кыргызстанды кароого болот. Борбордук Азиядагы мамлекеттин Коррупцияны кабылдоо индекси боюнча 2019-жылы Transparency International аттуу глобалдык байкоочу тарабынан 100 баллдык система боюнча 30 баллга баамдалып, дал ошондой көрсөткүчкө ээ болгон Джибути, Украина жана Азербайджан сымал мамлекеттердин катарына койгон. [1]

2005-жылдан тарта бийлиги үч жолу күч менен алмашкан Кыргызстанда саламаттыкты сактоо мекемелерин камтуу менен мамлекеттик мекемелердеги кеңири жайылган паракорчулук саясий туруксуздуктун негизги факторлорунун бири болуп келүүдө.[2] Болжол менен, COVID-19 пандемиянын маалында Кыргызстандын өкмөтү катуу сынга кабылганына себеп болуп эл өзүнүн чөнтөгүнөн чыгарган каражаттардын, ошондой эле Европа Биримдиги, Дүйнөлүк Банк, Ислам Өнүктүрүү Банкы, Инфратүзүмдүк инвестициялардын Азия Банкы, Немистердин Өнүктүрүү Банкы (KfW), Азия Өнүктүрүү Банкы, Эл аралык валюта фонду сыяктуу эл аралык уюмдардан берилген “гранттар менен кредиттердин” ачык-айкындыгы жана алардын үстүнөн көзөмөлдүн жоктугу болгон.[3] Ошол эле маалда, Amnesty International  аттуу дүйнөлүк кыймылы өлкөнүн бийлигин догдурларды (медиктерди) пандемиянын учурунда көптөгөн сааттар бою кошумча наркы төлөнбөстөн “абак” сымал режиминде кызмат көрсөтүүгө мажбурлаганы үчүн катуу сынга алган.[4]

Кандай болсо да, USAID уюму тарабынан каржыланган Эл аралык Республикалык институттун  жалпы улуттук сурамжылоосунда белгиленгендей, жараксыз саламаттык сактоо системасы мамлекеттеги негизги көйгөйлөрдүн бири гана болгон. Бул сурамжылоо 2020-жылдын 4-октябрда өтө турчу чуулуу парламенттик шайлоолордун алдында Кыргызстандын эң ири эки шаарында жана жети облус боюнча жүргүзүлгөн.[5] Бул сурамжылоого ылайык, Кыргызстандын бийлиги COVID-19 пандемиясына каршы көргөн чаралары, паракорчулук жана саламаттык сактоо системасы өлкөдөгү эң маанилүү маселелери болуп таанылган.[6] Кыргызстандын саламаттык сактоо тармагындагы финансылоо боюнча жыйырма жыл ичинде жүргүзулгөн реформалары тууралуу  Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун жасаган отчетунда дагы жергиликтүү паракорчулук белгиленип, ошондой эле өлкөнүн президентинин администрациясы менен кошо мамлекеттик чиновниктердин арасында “кызыкчылыктардын кагылышуусунун” тенеденциялары 2019-жылы эле байкалганы көрсөтүлгөн.[7] Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун кыргыз бийлигине берген сунуштамалары төмөнкүдөй болгон:

“Кээ бир мүчөлөрдүн арасында “кызыкчылыктардын кагылышуусун” алдын алууга мүмкүн болбогон учурларда, тиешелүү министрликтер кеңешменин/комитеттин отурумдарында бул кагылышууларды жарыялоо жана каттоо боюнча так аныкталган саясатты иштеп чыгып, кабыл алууга милдеттүү болушат. Ошондой эле, кызыкчылыктардын кагылышуусу орун алган кырдаалды жөнгө салуу үчүн ага жараша процедураалык эрежелерди иштеп чыгуусу абзел (мисалы, кээ бир талкулоолордон жана чечимдерди кабыл алуудан чететтүү боюнча эрежелери).”[8]

Эл аралык уюмдардын ырааттуу жүргүзүлгөн башкармалыгына карабастан, Кыргызстандын өкмөтү ачык-айкындыктын саясатын жүргүзө албай, 2020-жылы болгон COVID-19 пандемиясына ыкчам чараларды көрүү максатында 645 миллион АКШ долларды коротушкан. Коррупция менен уюшкан кылмыштуулукту баяндоо долбоорунун (OCCRP) платформасы “алган каражаттарын кайсыл жакка коротуп жатканы тууралуу деталдуу маалыматты бербеген” мамлекеттин очет берүү механизмин өзгөчө кылдаттык менен изилдеп чыккан.[9] OCCRP долбоорунун отчетунда Кыргызстандын бийлигинде “чыгымдарды көзөмөлгө алуу үчүн ресурстары жок болгон” деген маалымат чагылдырылган. Ошондой жол менен эле, айылдык медициналык клиникаларда жана бейтапканаларда учураган паракорчулук терең сиңип калган жазасыздык менен пара алуунун менталитетин көрсөтүп турат. Мындай учурлардын биринде, Баткен облусуна караштуу түштүк Лейлектеги райондук бейтапкананын кызматкерлери жана догдурлары жалпы облустук саламаттык сактоо жаатында COVID-19 пандемиясы күч алып жаткан маалда, бейтапканада өсүп жаткан коррупция менен күрөшүндө жардам сурап, өлкөнүн мурунку президентине жана башкы прокурорго кайрылышкан.[10] Нааразычылык акциясына чыккан медиктер бейтапканын директору “бейтапканадагы ишти бизнеске айландырып ийген. Ал кошумча жумуш орундарын ачып, фрилансерлерди жалдап жатат. Жумушка орногон ар бир киши бейтакананын улук медайымга 10 000 сомдон баштап 20 000 сомго чейин (120-230$) алып барып беришкен. Кээ бирлер параны директордун өзүнө алып барып беришкенин айтууда” деген даттануусун билдиришкен.

Ошондой эле жол аркылуу саламаттык сактоонун мурунку министри, Космосбек Чолпонбаев 2020-жылдын сентябрь айында кызматтык милдеттерин аткарууда ыйгарым укуктарынан кыянаттык менен пайдаланып, мамлекеттик бюджетине дээрлик 9 миллион сом өлчөмүндө зыян келтирген (106 000 АКШ доллар) ири коррупциялык схеманы тузгөнү үчүн камакка алынган.[11] Мындан мурунураак, Кыргызстандын Коопсуздук Кеңеши фармацевтикалык компаниялар менен сөз келишимине кирип, Милдеттүү медициналык камсыздандыруунун каражаттарын кайрадан бөлүштүрүү менен башка жака которууга байланыштуу Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фондунда 8 коррупциялык тобокелдер бар экенин билдирген.[12]

Дүйнөлүк Банктын Кыргызстандагы алгачкы медициналык санитардык жардамын жакшыртуу программасына берген баамдоосу көрсөткөндөй, Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фонду “261 медициналык мекеме менен келишим түзүп, бардык деңгээлде медициналык кызматтарын көрсөтүп, саламаттык сактоонун мамлекеттик ички финансылоонун 80%зын башкаруу менен” мамлекетте “медициналык кызматтарын жападан жалгыз  сатып алуучу” болуп турган.”[13]

Сүрөт-3: Салматтык сактоо жаатындагы Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фонду менен Саламаттык сактоо Министрлигине дал келген мамлекеттик чыгымдардын көлөмү, 2017-жыл

Маалымат булагы: Integrated Fiduciary Reports (IFRs)

Булак: Алгачкы медициналык-санитардык жардамын жакшыртуу программасы, Дүйнөлүк Банк, 2017

Кыргыз ЖМКлары Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фондунда орун алган коррупциянын темасын бир нече жолу ортого чыгарып, натыйжада анын мыйзам-укуктук базасы бузулган.[14] Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фонду “Кыргыз Республикасынын жарандарын милдеттүү медициналык камсыздандырылуусу жөнүндө” мыйзамга жана Кыргыз Республикасынын Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фонду тууралуу Жобосуна ылайык “медициналык кызматтарын сатып алууга жана өлкөнүн саламаттык сактоо тармагынын каражаттарын бириктирүүгө жоопкерчилигин” жападан жалгыз моюнуна алган жана өлкөнүн Саламаттык сактоо жаатында бирдиктүү төлөмүн төккөн  мекеме болгон.[15] Оңдоп-түздөөчү жерлери көп болгон укуктук-ченемдик базасынан сырткары, Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фонду чыгымдар боюнча өзүнүн ички аудитин жүргүзүп, “товарлар менен кызматтардын жеткирилишине, бөлүштүрүүсүнө, сактоосуна, сатып алуусуна, ошондой эле саламаттык сактоо жаатындагы уюмдардын каржыланышына” толук жооптуу болот. Маңызы боюнча айтканда, Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фондундагы коррупциялык тобокелдер алсыз көзөмөл менен так аныкталган эрежелердин жок болгондугуна байланыштуу болот. Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун Европа боюнча аймактык Бюросунун иш отчетунда “Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фонду жана Медициналык аккредитация боюнча Комиссиясы  тарабынан берилген сырткы баа менен жасалган испекциясы борборлоштурулган көзөмөлдү аткарып, ошондой эле уюштуурунун өнүгүүсүнө, салыштырма талдоого, коомчулуктун эффективдүулүгүнүн жана отчеттуулугун жогорулатуусуна аз көлөмдө таасирин берип жатат” деп баяндалган”.[16] Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюмунун аймактык Бюросу кыргыз мамлекетинде “бөлүнгөн (фрагментацияланган), алсыз жана натыйжасыз” делген “мамлекеттик секторундагы саламаттык сактоо уюмдарына жасалган инспекциясы, аларга жүргүзүлгөн мониторинг менен башкаруусу” боюнча жогорудагыга окшош тынчсыздануусун тең бөлүшкөн.[17]

Бирок, 2020-жылдын январь айында  Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фондунун жогорку кызматындагылары пара алгандыгы боюнча иши, тагыраак айтканда өлкөнүн Бишкек борбор шаарында жогорку деңгээлдеги кызматкери 143 миң сомду (1686 АКШ доллар) опузалаганынан улам камакка алынышы коомдук таалкууларды кайрадан жанданткан.[18]

Биздин өлкө дуушар болуп жаткан маселелердин эң маанилүүсү кайсынысы?

(Спонтандык жооптор; бир нече жооптор болушу мүмкүн)

Булак: Кыргызстан тургундарынын коомдук пикирин сурамжылоо,

Иран Ислам Ремпубликасы, 6-15 август, 2020-жыл

Кийин, кыргыз журналисттери “ПолитКлиника” иликтөө тобунун онлайн-басмаканасынан 2020-жылдын июль айынын башында COVID-19 пандемиясы башталганга чейин 2020-жылдын февраль айында салматтык сактоо органдардын катышуусу менен өткөн мамлекеттик сатып алуулар боюнча жасаган иликтөөсүн жарыялашкан. Иликтөөдө жеке коргоо каражаттарынын, беткаптардын жана бир катар башка позициялар боюнча баалары жогоруланган экенин аныкталган.[19] Мисалы, коргоочу костюмдардын базардагы баасы 2000 сом (23$)  болсо, Бишкек шаарында костюмдун бир даанасы 6000 сом (70$) баада сатып алынган. Ошондой эле кырдаал респиратордук беткаптарды сатып алууда байкалган, мисалы ошол эле беткаптар базардагы баасы 30-150 (0,3-1,7$) сомго барабар болсо, Бишкекте бир даанасын 300-400 (3,5-4,7$) сомго сатып алышкан. Коомдук нааразычылык сатып алуулалардагы коррупциялык схемаларды жүргүзгөнгө жооптуу болгон саламаттык сактоодогу кызматкерлерге карата тергөө иштерин баштоо боюнча Кыргызстандын мурунку президенти тарабынан чыгарылган жарлыгынын негизинде 10-июлда өлкөнүн Финансылык полициясы тарабынан бул кылмыш боюнча тергөөнүн башталышына алып келген.[20]

Бишкектеги шаардык ооруканада иштеген кызматкерлер жеке коргоо каражаттарынын жетишсиздигине даттанып эл алдында чатак чыккан соң өлкөнүн начар каржыланган ооруканалар менен клиникаларында жеке коргоо каражаттары жана медициналык беткаптар жетиштүү түрдө таркатылганы туралуу маселе талаштарды туудуруп, ачык бойдон калууда.[21]

COVID-19 пандемияга каршы көрүлгөн чараларга Азия Өнүктүрүү Банкы менен БУУӨПтун  берген баасы боюнча “2020-жылдын 29-июнуна карата Кыргыз Республикасынын 783 медициналык кызматкерлери COVID-19 илдетине кабылышкан (бул көрсөткүчү ошол күнгө чейин ооруну жуктуруп алагандардын жалпы санынан 15%ды түзгөн). Бул өтө чоң сан медициналык кызматкерлердин жеке коргоо каражаттары менен камсыздалуусун күмөнгө салып, жугуштуу ооруларды алдын алуу менен ага каршы күрөш жүргүзүү маселелери боюнча медициналык кызматкерлерге кошумча даярдык керектигин баса белгилеп көрсөтүүдө. Өкмөт алып жаткан жардамдын жарым бөлүгүн жеткиликтүү, бирок жогорку сапаттагы жеке коргоо каражаттардын чыгарылышына же өлкө ичинде5 аларды жетиштүү санда саткан дүкөндөрдү ачууга жумшоого керектелет..“[22]

Аны менен бирге, 2020-жылдын октябрь айында ортого чыккан саясий каатчылыктан кийин өкмөт алмашып, мамлекеттин бийлигиндеги кызматтардын милдеттерин убактылуу аткаруучулар тарабынан Саламаттык сактоо министрлиги жана жергиликтүү бийлик кылдаттык менен текшерилген.[23] Премьер-министрдин орун басары, Эльвира Сурабалдиева COVID-19 пандемиянын алгачкы кезинде өлкөгө ыкчам түрдө жөнөтүлгөн медициналык жана гуманитардык жардамы боюнча ачык-айкындыгы жок болгонун кескин түрдө сынга алган. Ошол эле убакта, медициналык беткаптар менен жеке коргоо каражаттардын жетишсиздиги кыргыз медициналык кызматкерлердин саны жеткис арыздарына алып келип, интернет талаасында бийликти катуу сынга алып, социалдык тармактарда коркунучту туудурган жугуштуу оору менен жүргүзгөн күрөшү жана болуп жаткан окуялардан көңүлдөрү калгандары менен бөлүшүп жатышкан.[24] Учурлардын биринде, бир жаш медициналык кызматкер Twitter платформасындагы аккаунтунда төмөнкүдөй сөздөрдү жазып чыккан: “ЖМКлар врачтардын жеке коргонуу каражаттары боюнча болгон тынчсыздануулары жөнүндө жазып жатышат. Чындыгында, бүгүн, менин кезметимде, таажы вирусунан сактап калаарына күмөндүү болгон жыртыкчасы бар беткапты мага беришти. Анан дагы врачтар таажы вирусу менен ооруп калганына таң калып жатканына кантесиң.”[25]

Бирок, кийин пикири менен ачык бөлүшкөн медициналык кызматкери интернетте жасаган билдирүүсү үчүн жумушунда тартип жазасын алып, акыры Twitter платформасындагы баракчасын өчүргөн. Анын кийинки билдирүүсү мурун чыгарган маалыматы жалган болгон үчүн кечирим сураган видеосу болуп, ал өлкөнүн телеберүүсүнө чыгарылып, көрсөтүлгөн. Адам укуктары боюнча эл аралык Өнөктөштүн аймактык байкоо жүргүзүү боюнча органы (IPHR) Кыргызстандын Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитети маалымат таркатуучуларды кармап, алар менен “профилактикалык сүйлөшүулөрду жүргүзүп, кылмыш куугунтукка кабылат деген коркутууга алып, “элдин алдында кечирим сурап, өкүнгөнүн билдирген соң” гана эркиндикке чыгарганы менен алек болуп отурганын тастыктаган корутундуну жазган. Жабыр тарткандардын көбү Кыргызстандын ар кайсы бөлүктөрүндө COVID-19 пандемиясынын жайылышы тууралуу жалган маалыматты таркатып жатышат деген айыпка кабылып, алардын арасында кээ бирлери медициналык кызматкерлер катары иштеп, ооруканалардагы же башка медициналык мекемелериндеги пандемияга байланыштуу көйгөйлөрдү (мисалы жеке коргоо каражаттардын жоктугу) чагылдырып жатышкан.”[26]

Мамлекеттик Өкмөттүн таажы вирусуна каршы көргөн чаралары канчалык деңгээлде канааттандыраарлык деп ойлойсуз?

 Булак: Кыргызстан тургундарынын коомдук пикирин сурамжылоо,

Иран Ислам Ремпубликасы, 6-15 август, 2020-жыл

Эл аралык изилдөө институту (IRI) жүргүзгөн сурамжылоосуна ылайык, COVID-19 пандемиясына каршы Кыргызстан бийлиги тарабынан көрүлгөн чаралары өлкөнүн көпчүлүгүн түзгөн кедей калкын канааттандырылбаган бойдон калтырып, калктын дээрлик 70% ы саламаттык сактоо жаатында орун алган каатчылыкты жөнгө салуу боюнча Кыргызстандын бийлигинин өкүлдөрү жасаган аракеттери менен нааразы болуп калган. COVID-19 пандемиясынан кийин болгон каатчылыктан улам коомдо пайда болгон чыңалуу учурда мурунку президент, Сооронбай Жээнбековдун кулатылган бийлигинин пайдасында болбой, натыйжада 4-октябрда өткөн чуулуу парламенттик шайлоолордон кийин эле өзү дагы кызматынан кетирилген. Кыргызстандагы акыркы саясий толкундоолор статус-квону алууга эмес, иш-жүзүнө ашырылчу максаттардын негизинде саламаттык сактоо жаатында реформалардын жүргүзулүшүнө болгон курч муктаждыгын көрсөтүүдө. Кыргызстандын жалпы саламаттык сактоо жаатындагы адистердин ою боюнча, өлкөнүн “оңбогон” саламаттык сактоо жаатындагы орун алган жергиликтүү паракорчулук жалгыз гана маселе эмес. Улуттук илимдер академиясынын кызматкери, доктор Рахман Тойчуев бул эссенин авторуна мамлекеттин орчундуу көйгөлөрү катары Саламаттык сактоо министрлигинде ишбилгилигине ээ болгон кызматкерлердин жоктугу жана салматтык сактоо системасынын мыйзам-укуктук базасынын начар абалда болгондугун белгилеп айтып кеткен.

COVID-19 пандемиясынын биринчи жана экинчи толкундар кезинде саламаттык сактоо жаатында ортого чыккан каатчылык өлкө ичинде медициналык кызматтар боюнча реформаларды жүргүзүү темасында коомдук талкулоорду жаңыдан козгогон. Паракорчулукка баткан жана алдыга өнүкпөгөн саламаттык сактоо системасынын таза, ачык-айкын жана натыйжалуу медициналык кызматтарды көрсөтүү системасына өтүү жолдору боюнча ар түрдүү ой-пикирлер бар. Убактылуу өкмөт мамлекеттик органдарга ири масштабдагы реформаларды жүргүзөөрү тууралуу билдирүү жасагандан кийин, Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фондун Саламаттык сактоо министрилиги менен бириктирүүсүн жогорку кызматтагылар жана Кыргызстандын мыйзам чыгаруучулары колдоого алган сымал көрүнүүдө.[27] Тескерисинче, мындай ортодо жасалган кадамдар оң жыйынтыкка алып келеерине серепчилер күмөн санашып, мамлекет реформаларды терс кабыл алып жаткандыктан мындай өзгөрүүлөр терс натыйжаларга алып келет деген оюн чагылдырууда. Далилдөө медицинасы боюнча серепчи, Бермет Барыктабасова “ар бир кызматкер өлкөнүн жалпысынан өнүккөн деңгээлине жараша мүмкүн болушунча иштейт. Өкмөттүн, башка мамлекеттик органдардын иши кынтыксыз болбой турган маалда Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фонду менен Саламаттык сактоо министрилигинин кынтыксыз иштөөсүн күтүүгө мүмкүн болбойт” деген сөздөрүн айтып, басым жасаган. [28]

Азия Өнүктүрүү Банкы менен БУУӨПтун саясатты изилдөө боюнча акыркы документинде COVID-19 пандемиясына туруштук көрсөтүү максатында Кыргызстандын бийлигине төмөнкүчө сунуштама берилеген: “сапаттуу медициналык кызматтарын көрсөтүү үчүн финансылык төлөмдөрдү (мисалы, кошумча төлөөлөрдү) жана административдик жолтоолорду (мисалы, жашаган жерин тастыктоочу документтерин же кишинин юридикалык жактан тастыктоочу документин талап кылынуусун) жоюу же көлөмүн/талаптарды кыскартуу. ” Ошондой эле, саламаттык сактоо жаатынын ачык-айкындыгына өбөлгө түзүүчү “бул жаатты санариптештирүү менен мобилдик чечимдерге инвестицияларды тартуу” деген пикири сунушталган.[29] Глобалдуу өнүктүрүү топтору мамлекеттин өкмөтүнө “бар болгон бюджеттер менен ресурстарга болгон керектөөлөрдү негизги кызматтардын тизмесине салыштыруу жүргүзүлүшүнө басым жасоо менен салматтык сактоо жаатындагы маалыматтык системаларын бекемдөө; мамлекеттик менен жеке дарыканалардын жана дармектер менен жабдып туруучулардын ортосунда салыштырууну жүргүзүү, аймактардын ортосунда болгон айырмачылыктарды аныктоо (расмий катталбаган шаардын чет жакасындагы кыштактарын да эсепке алуу менен), запастар менен сатып алуулар боюнча башкармалыгын бекемдөө” деген кеңештерин берген.[30]

1991-жылы эгемендикке жеткенден бери Кыргызстан калкынын жакырчылыкта жашаган бөлүгүнүн жашоо деңгээлин көтөрүү үчүн көп нерсе жасабаганы чындыкка жатаары шексиз. Саламаттык сактоо жаатын кошо эске алуу менен өкмөттө тамырларын терең түптөгөн паракорчулук менен коррупциянын жоюлушу тууралуу бир нерсе деп айтуудан алысмын. Салматтык сактоо жаатында эмгектенген ата-мекендик серепчилердин арасында сатып алуулар системасында, так айтканда ПЦР-тесттерин сатып алууда, лабораторияларда, жеке коргонуу каражаттарды жана башка медициналык дармектерди сатып алуу учурунда коррупциялык тобокелдери жогору болгондугу кеңири белгилүү.[31] Сынчылар белгилегендей, сатып алуулардын үстүнөн болгон көзөмөлдүн жок болгондугу паракорчулук үчүн жол ачууда. Ошондуктан, саламаттык сактоо жаатын жакшыртууга багытталган максаттарга жетүүдө бул маселелерди чечүү жолдоруна Кыргызстандын Өкмөтү көбүрөөк артыкчылык бериши керек. Бирок, кыргыз мамлекетинин ичиндеги олуттуу түзүмдүк маселелер чечилбеген бойдон тургандыктан, өлкөнүн саламаттык сактоо жааты жакын арада көрүнүктүү реформаларга кабылааарынын ыктымалдуулугу төмөн.

Рыскелди Сатке – көп тилдүү Third Pole аттуу веб-платформасында Борбордук Азия боюнчча аймактык редактору. Twitter социалдык тармагында @RyskeldiSatke атындагы баракчасына катталсаңыз болот.

Сүрөт Бишкек шаарынын Мэриясынын расмий веб-сайтынан алынган. 

[1] Кыргызстан боюнча коррупцияга каршы изилдөөлөрдүн  Transparency International Борбору, Transparency International, https://www.transparency.org/en/countries/kyrgyzstan

[2] Кыргызстанда дагы бир төңкөрүшпү? Европа Парламенти, октябрь 2020, https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/ATAG/2020/659300/EPRS_ATA(2020)659300_EN.pdf

[3] Александра Ли, Кыргызстанга таажы вирусу менен күрөшүүгө бөлүнгөн каражаттарды коротууда ачык-айкындыктын жок болушу, OCCRP, июнь 2020, https://www.occrp.org/en/coronavirus/no-transparency-in-kyrgyzstans-coronavirus-spending; Ольга Русланова, Кыргызстан үчүн COVID-19 пандемиясынын баасы канчага туруп калат?, КАБАР, июнь 2020,  https://cabar.asia/en/how-much-will-covid-19-cost-for-kyrgyzstan

[4] Кыргызстан: COVID-19 пандемиянын мезгилинде, медициналык кызматкерлер өздөрүнүн жандарын курмандыкка чалуу менен өздөрүнүн укуктарынын бузулушунан жабыр тартышкан, Amnesty International, сентябрь 2020, https://www.amnesty.org/en/latest/news/2020/09/kyrgyzstan-medics-suffer-rights-violations-pay-high-personal-price-during-covid19-pandemic/

[5] Кыргызстанда жүргүзүлгөн сурамжылоосу шайлоочулардын парламенттик шайлоолордун алдындагы жогорку маанайын көрсөтүүдө, IRI, сентябрь 2020, https://www.iri.org/resource/kyrgyzstan-poll-suggests-high-voter-intent-ahead-parliamentary-elections

[6] Ошол эле жакта.

[7] Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму – Европанын аймактык Бюросу, Кыргызстандагы саламаттык сактоонун каржылоо жана кызматтардын стратегиялык сатып алуу боюнча башкармалыгы, 2019, https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0004/412654/GHF_SPS_KGZ_-11-09-2019_WEB.pdf

[8] Ошол эле жакта.

[9] Александра Ли, Кыргызстанга таажы вирусу менен күрөшүүгө бөлүнгөн каражаттарды коротууда ачык-айкындыктын жок болушу, OCCRP, июнь 2020, https://www.occrp.org/en/coronavirus/no-transparency-in-kyrgyzstans-coronavirus-spending

[10] Жазгуль Масалива, Лейлектеги медициналык кызматкерлер президентке коррупция боюнча арызданууда, 24kg, май 2020, https://24.kg/english/152640_Medical_workers_of_Leilek_complain_to_President_of_corruption/

[11] Аида Жумашова, Космосбек Чолпонбаев Бишкектеги 1-тергөө изоляторуна киргизилди, 24kg, сентябрь 2020, https://24.kg/english/165584_Kosmosbek_Cholponbaev_placed_in_pretrial_detention_center_1_in_Bishkek/

[12] Кыргыз Республикасынын Президенти, Коопсуздук Кеңеши тууралуу маалымат, http://www.president.kg/ru/apparat_prezidenta/sovety_pri_prezidente/informaciya_soveta_bezopasnosti

[13] Дүйнөлүк Банк, Техникалык баа берүү: Кыргыз Республикасы – Алгачкы медициналык-санитардык жардамын жакшыртуу программасы (P167598), http://documents1.worldbank.org/curated/en/278311557237004060/pdf/Final-Technical-Assessment-Primary-Health-Care-Quality-Improvement-Program-P167598.pdf

[14] Kaktus Медиа, Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фондундагы  коррупциялык тобокелдин 8 түрү. Will eradicate, декабрь 2016, https://kaktus.media/doc/348575_8_korrypcionnyh_riskov_v_foms._bydyt_iskoreniat.html

[15] Айнура Ибраимова, Бактыгуль Акказиева, Айбек Ибраимов, Элина Манжиева жана Бёрнд Рэчел, Кыргызстан: Саламаттык сактоо системасы боюнча обзор, Саламаттык сактоо системалары өткөөл мезгилде (Health Systems in Transition), 13-Том, No. 3 2011, Европалык обсерватория, https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0017/142613/e95045.pdf; “Кыргыз Республикасынын жарандардын милдеттүү медициналык камсыздандырылуусу жөнүндө” Кыргыз Республикасынын мыйзамы, Кыргыз Республикасынын Юстиция Министрилиги, октябрь 1999 No. 112, http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/275?cl=ru-ru; Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фонду тууралуу Жобосу, Кыргыз Республикасынын Юстиция Министрилиги, сентябрь 2018 No. 420, http://cbd.minjust.gov.kg/act/view/ru-ru/93506

[16] Кырыгызстандагы медициналык жардамдын сапатына жасалган обзор, иш документи,  Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму – Европанын аймактык Бюросу, сентябрь 2018, https://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0004/383890/kgz-qoc-eng.pdf?ua=1

[17] Кыргызстан – Кыргызстандагы саламаттык сактоонун каржылоо жана кызматтардын стратегиялык сатып алуу боюнча башкармалык (2019), Дүйнөлүк саламаттык сактоо уюму – Европанын аймактык Бюросу, https://www.euro.who.int/en/countries/kyrgyzstan/publications/governance-of-health-financing-and-strategic-purchasing-of-services-in-kyrgyzstan-2019

[18] Татьяна Кудрявцева, Милдеттүү медициналык камсыздандыруу фондунун Бишкектеги филиалынын башчысы параны опузалаганы үчүн кармалды, 24.kg, январь 2020, https://24.kg/english/142116_Director_of_Bishkek_branch_of_CMIF_arrested_for_bribe_extortion/

[19] Таажы вирусунан акча табуу: жөнөкөй беткап 25 сом туруп, коргоочу костюму 6000 сом турат (Longrid), pk.kg, июль 2020, https://pk.kg/news/19017

[20] Кыргызстан: COVID-19 менен жүргүзүлгөн күрөш коррупциялык чатакка айлануусу ыктымал, Acca, июль 2020, https://acca.media/en/kyrgyzstan-fight-against-covid-19-could-degenerate-into-a-corruption-scandal/

[21] Гулиза Авазова, Жеке коргоо каражаттарына байланыштуу чатактан кийин Бишкектеги 1-ооруканадагы башкы догдуру кызматынан алынган,  Kaktus Медиа, август 2020, https://kaktus.media/doc/418313_glavvracha_bolnicy_1_v_bishkeke_yvolili_posle_skandala_s_sizami.html

[22] Кыргыз Республикасындагы COVID-19 пандемиясы: Социалдык-экономикалык жана элдин алсыз калган абалынын тийгизген таасирине баа берүү менен Саясаттын ага каршы көргөн чаралары, Институционалдык документ, Азия Өнүктүрүү Банкы, август 2020, https://www.adb.org/documents/covid-19-kyrgyz-republic-socioeconomic-vulnerability-impact

[23] Дина Маслова, Эльвира Сурабалдиева жергиликтүү чиновниктер менен Саламаттык сактоо министрлигинин гуманитардык жардамы боюнча жасаган билдирүүлөрү үчүн аларды сындады, Кaktus Медиа, декабрь 2020, https://kaktus.media/doc/427174_elvira_syrabaldieva_raskritikovala_minzdrav_i_mestnye_organy_za_otchety_po_gympomoshi.html

[24] Робин-Форестьер Уолкер, “Догдур күнөөнү моюнуна алууга мажбурланганы” үчүн Кыргызстандын бийлиги коомчулуктун нааразычылыгына кабылбайт, Al Jazeera, апрель 2020, https://www.aljazeera.com/videos/2020/4/20/kyrgyzstan-govt-faces-backlash-over-doctors-forced-confession

[25] Кыргызстандагы медициналык кызматкерлери эмгектенүүнүн начар шарттарына арыздануудан коркуп жатышат, Acca, апрель 2020, https://acca.media/en/in-kyrgyzstan-medical-staff-is-afraid-to-complain-about-poor-working-conditions/

[26] Кыргызстандагы COVID-19 пандемиясына каршы көрүлгөн чаралардын адам укуктарына тийгизген таасирине баа берүү, IPHR – Адам укуктары боюнча эл аралык Өнөктөштүн аймактык байкоо жүргүзүү боюнча органы, июль 2020, https://www.iphronline.org/wp-content/uploads/2020/07/Covid-19-KYZ-final.pdf

[27] Кыргызстан мамлекеттик кызматкерлеринин санын 10%га кыскартуусун пландоодо, Кабар, ноябрь 2020, http://en.kabar.kg/news/kyrgyzstan-plans-to-cut-number-of-civil-servants-by-10/

[28] Мария Орлова, Оңдолууга умтулуу. Жети жолу өлчөп, бир гана жолу кесүү керек болгон маалда, 24.kg, ноябрь 2020, https://24.kg/obschestvo/173665_zud_reformirovaniya_kogda_nado_sem_raz_otmerit_/

[29] Кыргыз Республикасындагы COVID-19 пандемиясы: Социалдык-экономикалык таасири менен начарланган абалга баа берүү жана Саясаттын пандемияга каршы жасаган кадамдар, Азия Өнүктүрүү Банкы, Институционалдык документ, август 2020, https://www.adb.org/documents/covid-19-kyrgyz-republic-socioeconomic-vulnerability-impact

[30] Азия Өнүктүрүү Банкы, Кыргыз Республикасындагы COVID-19 пандемиясы: Социалдык-экономикалык таасири менен начарланган абалга баа берүү жана Саясаттын пандемияга каршы жасаган кадамдар, август 2020, https://www.adb.org/documents/covid-19-kyrgyz-republic-socioeconomic-vulnerability-impact

[31] Марат Уралиев, Бермет Барыктабасова гуманитардык жардамды бөлүштүрүү үчүн бирдиктүү реестрдин ыкчам түрдө иштелип чыгуу талабын койду, Kaktus Медиа, декабрь 2020, https://kaktus.media/doc/427677_bermet_baryktabasova_potrebovala_bystree_razrabotat_edinyy_reestr_raspredeleniia_gympomoshi.html

Көөн айныгыча коррупция менен күрөштү жүргүзүү

Кылымдын бир чейрегинен ашуун бир катар кыргыз саясатчылары алдап, Батыш мамлекеттердин колдоосун алууга күн мурунтан убада алуу максатында демократияны идеологиялык оюн катары колдонуп келе жатышат. Ошол эле убакта, коррупция менен клептократия өлкөнү башкарып жаткан элиталар демократияны камсыздоого убадаларын бергендей эле бир ылдамдыкта өсүп жаткан. Кыргызстан эгемендик алган маалдан тарта мамлекетти башкарууга келген президенттердин көбүнө коррупция боюнча айыбы тагылганына карабастан, он жылдар бою токтобой коррупция менен жүргузүлгөн күрөш эч кандай жыйынтыктарды алып келген эмес.

Кыргызстан бир нече эл аралык уюмдарга мүчө болуп киргенине жана бир катар макулдашууларын (2005-жылы БУУнун Коррупцияга каршы конвенциясы, Экономикалык кызматташуу жана өнүктүрүү боюнча уюмунун Стамбулдагы коррупцияга каршы иш-аракеттердин планы, 2007-жылкы Өндүрүүчү тармактардагы ачык-айкындык демилгеси, жана ошол эле 2017-жылы Ачык өкмөт өнөктөштүгүнө мүчө болуп кирген) ратификациялаганына карабастан, Кыргызстан дагы деле коррупцияланган мамлекеттердин тизмесинде эң жогорку саптарда жайгашып турат (Transparency International аттуу(“Трэнспэрэнси интернэшнал” – “эл-аралык ачык-айкын”) Коррупцияны кабылдоо Индекси уюму 2020-жылга ылайык Кыргызстанды 180 мамлекеттин ичинен 124-орунга жайгаштырган. 100 баллдык система боюнча баалаганда, Кыргызстан 31 баллга гана ээ боло алмак).[1] Эл аралык коом ар дайым эле кыргыз саясатчылар тарабынан демократияны орнотуу боюнча убадалар менен үмүттөндүрүлүп, коррупция менен күрөшүүгө кредиттерин мурунтан бери берип, учурда деле кредиттер менен камсыздоосун улантып, өздөрү туура деп эсептеген институционалдык кеңештерин сунуштоодо. Бирок, буга карабастан коррупция Кыргызстанда туруктуу бир “өзгөрбөс чоңдук” бойдон калууда.

ҮМҮТ-2020 деген элдик кыймылы коррупцияланган саясий элиталарга, клептократияга жана жердешчиликке каршы багытталып, 2019-жылдын жай мезгилинде Кыргызстанда колдонмо демократиянын кийинки өнүгүшү менен анын ачык-айкындыгын талап кылган. Элдик кыймыл  саясий аренаны бир катар видео-иликтөөлөр менен толтурган. Натыйжада, күчтүү “вирустук” эффектине кабылып, саясий репрессияларга карабастан элди ойготууга жарап, бул иш-аракеттердин туу чокусу УКМК кызматкерлеринин активисттерди аңдуусу, менин жолдошумдун Кыргызстан менен Казакстандын жашыруун полициясы тарабынан уюштурулган мыйзамсыз негизде камалышы болгон. Жыйынтыгында, Үмүт-2020 кыймылынын активдүүлүгүнөн өч алуу максатында жолдошум дээрлик бир жыл түрмөдө отуруп чыккан. Үмүт-2020 кыймылынын Матраимовдорго каршы жүргүзүлгөн кампаниясынын мисалында саясий процесстерге жүргүзулгөн талдоо талаштуу маселелерди белгилеген. Алар учурлардын көбүндө көңүлдүн сыртында калып, Кыргызстан соттогу адилеттүүлүктү калыбына келтирүү менен туруктуулугунда ийгиликтүү жыйынтыктарды көргүсү келсе, бул талаштуу маселелерди эске алуу керек.

Эркин Европа Радиосу/Эркиндик Радиосунун кыргыз кызматы (RFE/RL), Коррупция менен уюшкан кылмыштуулукту баяндоо долбоору (OCCRP) жана Kloop борбору 2019-жылдын май айында иликтөө макаласын жарыялашкан. Бул макалада 2019-жылдын май айында Кыргызстандан чыккан “кир” акчаларын чыгаруу үчүн түзулгөн мыйзамдуу финансалык системасына жеткиликтүүлүктү камсыздап берген жана бул “кир” акчаларды мыйзамдаштырууга өбөлгө түзгөн Кыргызстандагы эң ири масштабдагы коррупциялык схемалары ачыктап берилген (Тиркеме 1: “700 миллион АКШ доллар менен жүргөн адам”).   Үмүт-2020 бул биргеликте жүргүзулгөн иликтөөдө сунушталган маалыматка укуктук баа берүүсүн бийликтегилерден талап кылган. Бул иликтөөнүн алкагында жашыруун түрдө мыйзамсыз акча табуу жагынан бажы системасынан ашып түшкөн Матраимовго карата өзү жетектеген аткезчилик боюнча айыптоолор ачыкка чыккан. Бул тема боюнча өкмөттүн жана коомдун үн катуусуна же кандайдыр бир түшүндүрмө берүү талаптарына карабастан Кыргызстандын бийлиги Матраимов боюнча иликтөөгө коюлган талаптарга жооп кайтарбоону чечкен. Биийликке кайрылуунун мүмкүн болгон бардык мыйзамдуу жолдорун жана амалдарын колдонуп, эч кандай жыйынтыкка келе албагандан кийин Үмүт-2020 кыймылы Бишкекте  2019-жылы декабрда жана ноябрда болуп өткөн тынч нааразычылык акцияларына катышуу менен өз кампаниясын улантууну чечкен.

Акырында, Жээнбековдун бийлиги кулаган соң орун алган шор окуялардан кийин гана коррупция боюнча жүргүзүлгөн тергөө ишинин алкагында 2020-жылдын октябрь айында кыргыз бийлиги мурунку президент Жээнбековдун санаалашын, Матраимовду камаккка алышкан. Бирок, ошол эле күнү Матраимов өзүнүн кылмыш иштерин жасагандан улам мамлекетке келтирилген зыянды калыбына келтирүү убадасын бергендиктен боштондукка чыккан. Коомдун нааразычылыгы пайда болгондуктан Матраимовду камоо боюнча жасалган экинчи иш-аракети сот тарабынан эки айга камакка алынышы менен аяктаган.

Матраимов боюнча тергөө иши мамлекетти көп жылдар бою кучагына бөлөп келген Кыргызстандагы коррупцияга каршы жүргүзүлгөн күрөшү оңунан чыкпай калганын чагылдырууда. Бул көрүнүш сандык көрсөткүч боюнча акыркы жылдары Кыргызстандагы көмүскө экономиканын көлөмү орто эсеп менен алганда 23,6%дан 53,5%га чейин жеткен.^[2] SHADOW долбоорунун алкагында жүргүзүлгөн акыркы изилдөөгө ылайык, 2018-жылы Кыргызстандагы көмүскө экономиканын деңгээли ИДПнын 42 пайызын түзгөн.^[3]

Аткезчилик көмүскө экономиканын эң ири бөлүгү катары эсептелүүдө. Акыркы жылдары кытайлык ЖМКлардан алынган маалыматтарга ылайык, Кыргызстан жылына кытай экспортунан 5,5 миллиард доллар көлөмүндө пайда көрүүдө. Бирок, Кыргызстандын статистикасы боюнча Кытайдан келген импорттун расмий көлөмү 1,9 миллиард АКШ долларды түзгөн. Ортодо болгон 3,6 миллиард АКШ доллар түзгөн айырмачылыгы бул өтө эле чоң көлөм.^[4] Коңшу өлкө, Казакстан дагы Кыргызстандын бажыдагы статистикасы ишенимдүү эмес экендиги тууралуу билдирүү жасаган.^[5] Бардык өнүгүп келе жаткан мамлекеттердегидей эле, мындай кырдаал Кыргызстанда адилеттүү коомду курууга болгон мүмкүнчүлүктөрдүн төмөндөгөнү тууралуу жетиштүү түрдө кабар берүүдө.

Биз көрүп жаткан демократия чыныгыбы же “жасалмабы”?

Элдин көбү үй-бүлөсүн багуу үчүн аларды таштап, Орусияга кеткен маалда, мамлекеттин каражаттарын уурдап, өздөрүнүн үй-бүлөлөрүнө жана жердештерине мыйзамсыз жол аркылуу байуу үчүн мүмкүнчүлүктөрүн түзүп берген Кыргызстанды башкарып жаткан элиталарды чет мамлекеттик жардамдын жана инвестициялардын милллиарддаган АКШ доллар каражаттары болуп көрбөгөндөй байыткан.

Демократия бир гана кыргыз саясий элиталар тарабынан “барымтага” алынып, арзан баада колдонулбастан, уурдоону улантуу менен демократиялык өнөктөштөрдөн финансалык жардамды алуу максатында мамлекетти иштетүү абдан эле ыңгайлуу абал экенин тез эле түшүнүшкөн, анткени калктын жарымы эле чет мамлекеттерде эмгек мигранттар катары иштеп, үй-бүлөлөрүнүн тамак-ашын камсыздоо үчүн акчаларын Кыргызстанга жөнөтүү менен алек болуп жүрүшкөн. Батыш мамлекеттердин алдында өздөрүн туура көз карашта көрсөтүп, “демократ” деп атоо гана керек болгон кезде, экономиканы көтөрүүгө, жумуш орундарын түзүүгө жана жарандардын жашоосу үчүн жагымдуу шарттарды түзүү зарылчылыгы жокко чыгып калгандай эле.

Эл аралык илимий коомчулуктун назарынан таң калыштуу түрдө сыртында калып калган саясий илимдеринин изилдөөчүсү, Алымбек Биялинов демократизациянын үстүртөн гана жүргүзүлгөн, б.а. кыргызча варианты тууралуу алдын ала айтып чыккан. Ал бул процессти башкаруунун учурда иштеп жаткан советтик системасын “боёоо” катары мүнөздөп, эркин рыноктун институттары сымал маңызы жок болгон демократиялык институттардын төмөнкү деңгээлде иштеткенин кошумча кылып белгилеген.^[6] Абдан көп учурларда демократияга өтүү процесси иштеп жаткан министрликтер менен ведомстволордун аталыштарынын тактачаларына жасалган өзгөрүүлөрү менен гана чектелип, бираз гана теришитирүүгө келгенде чыныгы базар экономикасына өтүүсүнө болгон тиешеси өтө аз экендиги ачык-айкын көрүнүүдө.

Жасалма демократизацияны жамынганы менен, Кыргызстан дагы деле борборлоштурулган башкаруунун жоюлуп бараткан советтик системасынын закым сыяктуу болгон институттары менен калган. Башкаруунун советтик системасында мамлекет экономика менен жарандардын жашоосун катуу көзөмөлгө алып, соттор менен укук коргоо органдарын өзүнүн колунда жазалоо органдарга айландырып, жарандардын укуктарын коргоонун ордуна алардын жашоолоруна ырахат менен балта чапкан учурлары норма катары эсептелген. Мамлекеттик башкаруунун аппараты менчикти басып алуу менен акчаны опузалоо максатында жеке ишканалардын ишмердүүлүгүнө кийлигишет. Жада калса, бүгүнкү күнгө чейин биздин мамлекеттик органдар жеке менчиктин укуктарынын кол тийбестигин таануудан баш тартып жатышат.

Жакын арада эле 2020-жылдын октябрдагы окуяларда саясий толкундоо орун алып, жыйынтыгында экс-президент Жээнбековдун бийлигинин кулашына алып келип, “Нью-Йорк Таймс” гезити жумшартылган түрдө “мурунку камактагы адам” деп сыпаттаган Садыр Жапаров шайланган президенттик кызматына көтөрүлгөн.^[7] Менин күйөөмдүн абакка киргизилгенден кийин кыргыз сот системасынын кандай экенин билип, бул өлкөдө ар бирөөбүз адам укуктарынын корголушун күтпөй, адилеттүү сотсуз камалып кетүүбүздүн тобокели жогору. Бул өзгөрүүлөрдүн бардыгына эмне түрткү берди? Көпчүлүк аны популист деп атоого шашкан элдин арасынан ким аны түрмөдөн чыгарып, такка алып келип отургузуп койду? Кыргыздардын арасында калп эле демократтар деп эсептелгендер өздөрү билбестен,  өздөрүнүн айыбын өздөрү ачып, натыйжада саясий таасирин колунан жоготуусуна өздөрү себеп болушу мүмкүнбү?

Демократия деген түшүнүк Кыргызстанда өз “жылтырагынан” айрылып, “шылдың келеке” деген сөз менен шайкеш келип, биздин жакырчылыкка баткан эл үчүн өзүнүн негизги мааниси менен маңызын жоготкон сөзгө айланып калган. Балдар үйүндө тарбияланып, өсүп келе жаткан балдардай эле, кыргыз өкмөтү бул дүйнөдө бир жетишкендиктерге жетүү үчүн эч кандай керектүү жөндөмдөргө үйрөнө алган эмес, себеби жөн гана башкаларга ишенүүгө көнүп калган. Эгерде мурун бир гана Москвадан кайыр сурап жүрсөк, эми болсо жардам үчүн болгон өлкөлөрдөн баардыгына кайрылып жүрөбүз. Биздин саясатчылардын өзүнүн жоопкерчиликтерин өз мойнуна алуу жагынан эч нерсе өзгөрбөгөн бойдон калган.

Эмне себептен “жасалма” демократия авторитаризмден дагы кооптуу болуп чыкты? Мындай “жасалма” демократия ири же сапаты жагынан жогорку деңгээлдеги демократияга жол бербестен, тескерисинче авторитаризмге шарт тузүп берген. Акырында,  демократиянын “жылтырагы” оңой жана тез алынышы менен керек болгондо башка нерсе менен “боёп” коюуга мүмкүн болгон. Эл аралык өнөктөштөрдүн койгон үмүттөрүнө карабастан, “жасалма” демократия бара бара чыныгы демократияга айланган эмес. Буну акыркы шайлоолордон элдин жасаган тандоосунан байкоого мүмкүн, себеби аны менен бирге мамлекет артка кетүүнү кубаныч менен тандап, кыргыз жеринде демократиянын “уруктарынын” өсүп-өркүндөөсүнө жолтоо болгонун талдоо жүргүзгөндө билинет.

Албетте, толук залимдерге караганда калп болсо да демократтар менен иш алып баруу алда канча жагымдууураак. Жада калса арасынан кээ бирлери англис тилин үйрөнүп, өздөрүнүн рахаты үчүн жагымдуу нерселерди айтууга да үйрөнушкөн. Булар көбүнчө мурунку мамлекеттик кызматкерлердин балдары экенин унутпоо керек (мага окшогон), анткени алар Советтер Союзу тарагандан кийин чет мамлекеттерде билим алуу менен  биринчилерден болуп пайда көрүшкөн. Чет мамлекеттерден мекенине кайтып келип, өздөрүнүн тааныш-билиштерин, досторун, тууган-уруктарын эл аралык уюмдарга орноштуруп, кайсыл жергиликтүү уюмдарга каржылоонун бөлүнүүсүн же бөлүнбөстүгүн чечүү менен эл аралык уюмдарда иштеген жергиликтүү кызматкерлердин өз алдынча “мафиясын” түзүшкөн. Дүйнөнүн өнүгүп келе жаткан мамлекеттерине демократиянын жаркыраган шам чырагын алып келе жатат деп төшүн каккан  Батыштагы штаб-квартиралардын башкармалыктары тарабынан эл аралык уюмдардын жогоруда айтылган мүчөлөрү белгисиз бир себептер боюнча эч качан сынга алынган эмес.

Тилекке каршы, англис тилин билүүсү адамды мыкты инсан, мыкты адис же мыкты демократ кылбайт. “Жасалма” демократия Конституция тарабынан камсыздалган укуктардын маанилүүлүгүн жокко чыгарып, калп эле өздөрүн “демократтар” деп эсептеген лидерлер демократиялык баалуулуктарын туура эмес колдонгондуктан чыныгы демкратиянынын кадырын кетирип, аны орнотууда толук кандуу каатчылыка алып келүүсү Кыргызстандын 2020-жылы октябрдагы болгон окуяларда чагылдырылган.

Кыргыз эли башынан биринчи жолу кечирген “демократиялык принциптери” жасалма жана иреетсиз болуп, бир гана элиталар менен алардын жакындарына пайдасын тийгизгенине байланыштуу, элдин көбү чындыкты болгону болгондой эле кабыл алууну кааламак. Буга мисал катары жогоруда айтылган эле учурду алып карасак болот, ал жерде көпчүлүк демократиялык принциптер көп аралашпаган жана башкаруунун көбүрөөк борборлоштурулган системасын тандашкан.

Жасалма демократиянын элге тийгизген таасири адамдын организминин сапаты начар болгон антибиотиктерге көрсөткөн реакциясы сымал болуп, көп колдонгон учурда организмдин аларга көнүп кетүүсүнө алып келип, аыйктыруу процессинен толугу менен баш тартууга туура келип калышы ыктымал. Бул абал өзгөчө кескин кырдаалдарда антибиотиктерге калыптанып калган кооптуу туруштук көпчүлүк убакта өлүмдү алдын алууга себепчи болуп, саясий иштердин “жасалма көбүгү” жарылганга чейин, б.а. жасалма демократия же сапатсыз демократия паракорчулук, жердешчилик менен тууганчылктын “инфекциясын” жаап жашырып келген.  Антибиотиктерге калыптанып  калган туруштук өлүмдөрдүн алдын ала билчү себептерден болгон кырдаал өзгөчө курч абалдарда кооптуу, б.а. саясий иштердин “жасалма көбүгү” жарылганга чейин “жасалма” демократия же демократиянын төмөнкү принциптери паракорчулук, жердешчилик менен тууганчылыктын “инфекциясын” жаап жашырып келген. Демек, саясий системанын үстүнө конгон демократиянын “сыйкырдуу тамчысы” ал системаны “сыйкырдуу арабага” айланта албасы эми тушүнүктүү болду.

Маңызы жок жана алсыз болгон институттары “жасалма” демократиянын жетекчилеринин колдоруна ишеним менен берилип, жана институттарда паракорчулук кенен өркүндөп жатса, анда иш-жүзүнө ашыруу максатында ошолордун эле колуна түшүүчү коррупцияга, клептократияга каршы багытталган деталдуу иштелип чыккан пландардын, программалардын жана стратегиялардын пайдасы кандай?

Жасалма демократиянын лидерлеринен колдоону көргөн трансулуттук кылмыштуу уюмдар мамлекеттик чек-араларда баңгизат жана аткезчилик менен соода жүргүзүү аркылуу өркүндөөсүн улантып келүүдө. Бул көрүнүш коррупцияга каршы жүргүзүлгөн күрөш “көргөзмө” мүнөзгө ээ болгондугун жана саясий себептер менен негизделгенин ачык айкын көрсөтүүдө.

Бүтүндөй дүйнө жүзүнүн көзүнүн алдында кичинекей жана кедей Кыргызстан дагы бир ирээт адилетсиздикке чакырык таштады. Бирок, кандай жыйынытыктын эсебинен жана кандай баада? Кыргызстандагы окуялар мамлекеттеги демократия калыбына келер же келбестигин, авторитардык бийликке өтөөр/өтпөстүгүн жана исламдаштыруу жолуна түшөр/түшпөстүгүн келе жаткан бир нече жылдын ичинде ырастайт. Жаңы бийликтин коррупцияга каршы жүргүзүүчү күрөшүнө болгон чечкиндүүлүгү өлкөдөгү чыныгы өзгөрүүлөрүнө алып келерин же келбеерин дагы аныктоо керек.

Ширин Айтматова Кыргызстандын парламентинин мурунку мүчөсү, жана “Үмүт-2020” аттуу коррупцияга каршы багытталган элдик кыймылынын жетекчиси. Айтматова RFE/RL, Kloop.kg, Bellingcat жана The Guardian уюмдары менен иштешкен изилдөөчү жана полемист болгон. Мыйзам чыгаруучу жана активист катары анын “иконоборческий” деп аталган саясий ишмердүүлүгү Кыргызстанды бир нече ирээт чочуткан. Айтматова Даун-Хаус мектебинде, кийин Брин-Мор колледжинде жана Сара Лоуренс атындагы жаңы мектеп менен колледжинде билим алган.  Учурда, ал Борбордук Азияда эң белгилүү жазуучунун кызы болуп чоңойгонун, заманбап кыргыз саясатында ал ойногон чечүүчү ролу жана Үмүт-2020 кыймылынын жетектөө тарыхында жаңы баракты ачып баштаганын чагылдырган китептин үстүнөн иштеп жатат.

Сүрөт Маттиас Бюлерге (Creative Commons лицензияларынын негизинде) таандык.

[1] Бириккен Улуттар Уюму: Баңгизат менен кылмыштуулук боюнча башкармалыгы, Кол коюу менен ратификациянын статусу, февраль 2020, https://www.unodc.org/unodc/en/corruption/ratification-status.html; Экономикалык кызматташуу жана өнүктүрүү боюнча уюму (OECD), CAN – Чыгыш Европа менен Борбордук Азия үчүн коррупцияга каршы тармагы, Стамбулдагы коррупцияга каршы иш-аракеттердин планы: Мониторингдин үчүнчү айлампасы – Кыргызстан – жүргүзүлүп жаткан иш боюнча жаңыланган маалымат, сентябрь 2017, https://www.oecd.org/corruption/acn/OECD-ACN-Kyrgyzstan-Progress-Update-September-2017-ENG.pdf; EITI, Кыргыз Республикасы, https://eiti.org/kyrgyz-republic; Ачык Өкмөт өнөктөштүгү, Кыргыз Республикасы – 2017-жылдан тарта мүчө болуп кирди – Иш-аракеттердин 1.планы,  https://www.opengovpartnership.org/members/kyrgyz-republic/; Транспарэнси Интернэшнал (Transparency International), Коррупцияга каршы багытталган Кыргызстан боюнча Transparency International уюмунун изилдөө борбору, https://www.transparency.org/en/countries/kyrgyzstan

^[2] Кыргыз Республикасынын Улуттук статистикалык комитети,  Кыргыз Республикасында көзөмөлгө алынбаган экономиканын динамикасы жана параметрлер, апрель 2019, http://www.stat.kg/ru/news/dinamika-i-parametry-nenablyudaemoj-ekonomiki-v-kyrgyzskoj-respublike/; Ивалло Изворски жана башкалар, Кыргыз Республикасы: Өлкөлөр боюнча экономикалык Меморандум, Дүйнөлүк банкты тобу 2020, http://documents1.worldbank.org/curated/en/679681585289928309/pdf/Main-Report.pdf

^[3] Эл аралык ишкерлик боюнча Кеңешменин мүчөлөрүнүн жаңылыктары (IBC Members’ News), Эл аралык SHADOW долбоорунун алкагында жүргүзүлгөн изилдөөнүн Бишкекте сунушталган жыйынтыктары, декабрь 2020, http://ibc.kg/en/news/members/4807_results_of_a_research_of_the_international_shadow_project_presented_in_bishkek

^[4] Ири Европанын архивдери (Greater Europe Archives), http://greater-europe.org/archives/7725

^[5] Иван Зуенко, Евразиялык ажырым (разрыв): Экономикалык биримдиктен утушта жана утулушта болгондор, Москвадагы Корнеги Борбору, ноябрь 2016, https://carnegie.ru/commentary/?fa=65114

^[6] Алымбек Биялиновдун Акипресстин пикири тууралуу ою, http://mnenie.akipress.org/find/?query=Алымбек%20биялинов&place=crosstop

^[7] Эндрю Хиггинс, Адамды уурдоого шектелген саясатчы Кыргызстандын өкмөтүн башкаруу кызматына шайланды, The New York Times, октябрь 2020, https://www.nytimes.com/2020/10/10/world/asia/kidnapper-kyrgyzstan-prime-minister.html

Жарандык коом секторун мактаган жана ошол эле учурда аны куугунтукка алган Кыргызстан сыяктуу башка мамлекетти табуу кыйын болор. Мындай мамлекетте бейөкмөт уюмдар дилетант-мамлекетинин ичиндеги боорукердик менен макулдашылгандык жок болгондугун жашыруу үчүн гана эң көп керек болот.

Кыргызстанда адам укуктары жаатында түзулүп калган кырдаал көптөгөн жылдардын ичинде начарлап, жарандык коом секторуна багытталган чет-мамлекеттик жардамы көптөгөн себептерден улам алсыроодо. Мындай себептерге төмөңкүлөр кирген: финансылык каатчылык, донор-мамлекеттерде улутчулдуктун өсүшү, демократиялык принциптердин бузулушу,дүйнө-жузү боюнча кезиккен өлүмдөргө алып келген чатактар жана учурдагы пандемия.

Кыргызстандын жарандык коому, өзгөчө укук коргоочулар өздөрүнүн мамлекетинин чыккынчылыгына кабылгандай сезип жатышат. Буга көптөгөн нерселер далил катары болуп бере алат, мисалы бейөкмөт уюмдарга каршы багытталган демилгелер, конкреттүү лидерлерди куугунтукка алуу, бирок булардын арасынан эң эле оор жана кесепеттүүсү 2010-жылы болгон Оштогу окуялар эсептелүүдө. Мамлекет тарабынан үзгүлтүксүз түрдө баса белгиленген жасалма түрдө пропагандаланган постколониалдык айырмачылыктарын, укук коргоо органдардын мыкаачылыгын жана жаңжалдан кийинки өкмөттүн ашыра “жеңиштүү” алып жүрүүсүн кечип өтүүгө баардыгын жасагандар үчүн бул каргашалуу окуялары эң катуу жараны козгойт.

Көзөмөлдүн “жүгүнөн” арылуу максатында өкмөт жана анын ишенимдүү кишилери бейөкмөт уюмдары менен жарандык активисттерди көп убактын ичинде куугунтукташкан. Азимжан Аскаровду кармап, ага айып тагуу менен мамлекет бир нече максатын орундата алган, алар: “мамлекеттин душманына” карата жүргүзүлгөн согушту “утуп алуусу”, жарандык коому “бешинчи колонна” катары таанылышы жана тарыхый далилдерге карабастан, этникалык өзбектер Кыргызстанда тамырын жайган жамаат эмес, “диаспора” катары эсептелүүсү.  Максаттардын орундалышы мыйзам үстөмдүгү менен тынчтыкты орнотуу үчүн күрөш жүргүзгөн бейөкмөт сектордун үстүнөн алган жеңиши болгон эле. Этникалык өзбек укук коргоочунун камакка алынышы боюнча пайда болгон элдин нааразычылыгынын фонунда өкмөттүн бейөкмөт уюмдардын көз карандысыздыгына болгон жек көрүүсү бейөкмөт уюмдардын USAID тарабынан көрсөтулчү жардам берүү программасында өзгөчө статуска ээ болуу укугуна терс таасирин тийгизген.[1] Ошентип, бул кырдаалды кийинки саясаттын жүрүшүн аныктоочу бир чекит катары кароого болот.

Чет мамлекеттерде жашаган кээ бир кыргыз илимпоздор мамлекеттик жогорку кызматтарда иштегендердин көзүнчө кыргыз өкмөтүнүн жүргүзгөн этникалык саясаты боюнча сын пикирлерин айтуудан өздөрүн өздөрү токтотууда.  “Чатэм-Хаустун эрежелери” (ачык-айкын ой-пикирлерди бөлүшүү максатында түзүлгөн эл аралык мамилелердин жаатындагы британиялык аналитикалык борбор. Бул борбордун эрежелери боюнча, делегаттар жана семинардын коноктору купуялуулуктун прицибин сактоого мажбур болуп, өздөрүнүн чыныгы ойлору менен бөлүшө алышат, которм.) сыяктуу коопсуз шарттары түзулсө дагы, илимпоздор жалпыга жарыяланган тыянактарга басым жасаган эмес. 2010-жылы орун алган этникалык коогалаң жана андан кийин болгон куугунтуктоолор, көрсөтүлгөн зомбулук менен этникалык өзбектердин активдеринин тоңдурулушу бул жаңжалда эч кандай  түйшүк тартпагандарга ыңгайсыздыкты келечекте жаратпагандай болуп сезилүүдө, ал эми ошол каргашалуу окуялардан аман калгандар бүгүнкү күнгө чейин коркуу сезими менен бирге жашап келе жатышат.

Бирок, өзүнүн жарандык коому менен жардамды көрсөтүүгө багытталган уюмдарды өнүктүрүү боюнча кыргыз өкмөтүнүн каралып чыккан саясаты эмоционалдуу, мамилесин дароо көрсөтө билген же көз карандысыздай болуп көрүнгөн эмес эле, анткени Орусия жетекчилигинин астында кеңейип жаткан Евразиялык экономикалык биримдиктин кызыкчылыктарын да канаатандырып жаткан.  2014-жылы кыргыз жарандык коому орусиялык ЖМКлар жана дипломаттар тарабынан сынга кабылгандан кийин, Кыргызстан өзүнүн укук коргоочуларына карата катаалыраак саясатын жүргүзө баштаган.  Кыргызстан АКШнын аскерий базаларын мамлекеттен чыгарып, Крымдын Орусия Федерациясынын курамына кошулганын колдоп, Орусиядан орчундуу көлөмдө финансылык жардамды алган.[2] Мамлекет тарабынан каржыланган Кыргызстандын ЖМКлары бир жыл бою Орусия менен Украинада болуп жаткан окуялары боюнча сын пикирин чагылдырганы үчүн жарандык лидерлерин уяткарышкан.

Кыргызстандын өкмөтү бейөкмөт уюмдардын лидерлеринин арасындагы активдүү сынчыларын басуу үчүн 2014-жылды ылайык жыл катары эсептегендей. Мындай абалга алып келген көптөгөн факторлор болгон, алардын арасынан төмөнкүлөр: Кыргызстандагы жарандык секторго АКШ көрсөткөн колдоонун тийгизген таасири, глобалдык террордук коркунучун алдын алуу максатында Бишкектеги АКШнын аскерий базасын жайгаштырылышы жана 2010-жылы орун алган этникалык коогалаңга мамлекеттин жасаган мамилесинин эл аралык коомчулук тарабынан катуу сынга алынышы. Кийин, президент Атамбаев дагы бир аскерий базаны түзүүгө Орусияга сунуштаган.[3]

БУУ укук коргоочуларды сүрөттөгөндөй, адам укуктарын алдыга илгериткен же ал укуктарды коргогон ар бир активист өзүн укук коргоочу деп атай аларын БУУ белгилей кеткен.[4] Amnesty укук коргоо кыймылы укук коргоочуларды “дүйнөдөгү эң эле кайраттуу адамдар” деп сыпаттаган.[5] Кыргызстанда адам укуктарынын корголушу жана эл аралык коомчулугу колдоо көрсөткөн жарандык секторунда болгон ар бир иш кесипке айланып калган. Жарандык коомдун финансылык көз карандысыздыгы мамлекеттик кызматкерлер менен болгон мамилелериндеги чыңалууну курчутуп, мамлекеттик ЖМКлар биринчилердин алган жогорку айлыктары тууралуу жалган маалыматтарды жойгондугу ого бетер мамилелерди начарланткан. Активдүү ишмердүүлүккө чындап аралашкан, жана ар бир жаранга керек болгон баалуулуктарды алдыга илгерилетүүгө жөндөмдүү болгон адамдар финанансылык жардамды алуу үчүн чет мамлекеттик өнөктөштөргө кайрыла алышат, жана аны алууга ишене алышат. Мындай кырдаал көптөгөн жылдар бою орун алып келет.

Учурлар

Укук коргоочуларга карата бара бара душмандарга жасалгандай мамиле өсүп жаткандыгын чагылдырган факттар көп болуп, коомчулукка кеңири таанымал болгон маркум Азимжан Аскаровдун иши бул мамиленин эң  эле көрүнүктүү мисалы болуп берген. Жарандык коомдун белгилүү бир лидери “Азимжан Аскаров өтүп кеткенден кийин менде жанып турган үмүтүм үзүлүп, ага байланыштуу мен укук коргоо ишмердүүлүгүмдү калтыргам” деген билдирүүнү калтырган.[6] Кыргыз мамлекетинин өкүлү болуп, өзүнүн кызматкерлерине жоопкерчилигин моюнуна алган  Жазаларды аткаруу мамлекеттик кызматы (мындан ары “ЖАМК”) деген пенитенциардык мекемеси 2020-жылдын июль айында кайтыш болгон белгилүү укук коргоочу, жана көптөгөн сыйлыктарга ээ болгон Азимжан Аскаровдун өлүмүн алдын ала алган эмес.

Соттор Аскаровду түрмөдө кармоо үчүн бардык аракеттерин жумшап жаткан маалда, улгайган кишини толугу менен ооруп кала электе аны бошотууга дүйнө жүзүнөн келген өтүнүчтөргө карабастан,  ЖАМК Аскаровго керектелген медициналык жардамдын камсыздалышына тоскоолдукту жаратууну уланта берген. Кийин, Аскаровдун ден-соолугуна коркунуч туудуруп, айыккыс дартка чалдыккандан кийин гана ЖАМК өзүнүн ичиндеги ооруканасына жаткырган.[7] Аскаров ооруканага жаткырылгандан кийин,  ошол эле түнү жан берген. Анын өлүмүнө алып келген расмий себеби катары “пневмония” дарты белгиленген.[8] COVID-19 пандемиянын тополоңунда маркум Аскаровду кесипкөй медициналык жардамы жок калтырып коюп, адамкерчиликке каршы жасалган кылмыштуулукка болгон жоопкерчилик толугу менен кыргыз мамлекетинин моюнунда экени шексиз. Ал эми башка кылмыштарга соттук угуулардын, тергөө иштердин убагында жана Аскаровду бошотууга болгон чакырыктарды камтыган БУУнун Адам укуктары боюнча Комитетинин чыгарган чечиминен кийин анын ишинин кайрадан каралуусунда кыжырды кайнаткан адам укуктарынын бузулушун киргизүүгө болот.[9]

Эң көп куугунтукталган, чет мамлекетте таанымал болгон укук коргоочунун күтүлбөгөн жерден жана өз убагынан мурун кетүүсү менен ага жүргүзүлгөн экспертизанын акыркы корутундусу мамлекеттин Азимжан Аскаровго карата калыс мамиле жасагандыгын билдирген позициясына күмөндөрдү жаратууда. Аягында, башка камалгандарга тандалма түрдө өз мөөнөтүнөн мурун же убактылуу эркиндикке чыгаруу боюнча нормаларды колдонуу менен, Кыргызстан Аскаровду сак-саламатта жана тирүү кармоого максаты жок болгондугун белгилей кетүү керек.

2020-жылдын октябрь айындагы башаламандыкта пенитенциардык башкармалыгы коштоосу жок бошотулуусу жөнүндө буйрук чыгарып, анын негизинде оор кылмыштар боюнча жаза өтөп жаткан башка камакта отургандар менен кошо экс-президент менен премьер-министр абактан чыгарылган. Алар жүргүзгөн сот процесстердин калыстыгы боюнча күмөндөр дагы жок эмес. Саясий топтор тарабынан колдоого алынган айрым кишилердин пайдасына мындай ылдамдыкта чыгарылган чечимдер өкмөттүн эч бир тарапка жан тартпастыгы тууралуу жасалган билдирүүлөрүн ишенимден чыгарууда.

2010-жылдан тарта өткөн 10 жылдын ичинде укук коргоочулар бийлик жана саясий топтор үчүн катардан чыгып калган адамдар болуп калган. Бүтүн мамлекеттик системасы боюнча эч кандай күмөн калган эмес, себеби ар бир президент алмашкан сайын президенттин администрациясына чейин жарандык коомдун көз карандысыздыгын жоюуга умтулуп, айрым лидерлердин куугунтукталышы көп учурларда саясий себептер менен негизделген. Ошол эле убакта эл аралык ЖМКлары жарандык активисттердин куугунтукталышын жана аларга жасалган аггрессиялык аракеттерди жетиштүү түрдө чагылдырып жатса, бир катар иликтөөлөрдүн деталдары  көпчүлүк үчүн олуттуу даражада ачык-айкын эмес келип, жергиликтүү маалымат агенттиктери үстүртөн гана маалыматты чыгарууда.

Кыйноолорго каршы күрөштү жүргүзгөн активист Камиль Рузиевдин ишмердүулүгүнөн кыжырланган Ыссык-Көлдүн жериликтүү милициясы 2015-жылы аны коркутуу-үркүтүүгө алып, жыйынтыгында ал өзүнүн коомдук активдүүлүгүн басаңдаткан.[10] Андан кийин УКМК 2020-жылы Камиль Рузиевди камакка алуу менен ага каршы кылмыш ишин козгогон.[11] Ага колдоо көрсөтүү максатында коом нааразычылык акцияларына чыккандан кийин гана ал эркиндикке чыкса да, айыптардын бардыгы алынган эмес.

Улутчулдар менен укук коргоочулар 2010 жана 2011-жылдары Азимжан Аскаровдун атынан ишти жүргүзүп жаткан кезде адам укуктары боюнча адвокат, Нурбек Токтакуновду коркутушуп, ага кол салуу аракеттерин жасашкан. Чуулуу иштер боюнча иштөөсүн Токтакунов улантса да, өкмөткө жаккандагыдай кылып ЖМКларда калп эле “бет ачуулары” менен үзгүлтүксүз аңдууга байланыштуу болгон жалган жалааларды жабуу боюнча кампаниялардын курманы болгон.[12]

2017-жылы анын кызматын сынга алган үчүн президент Атамбаев адам укуктары боюнча белгилүү адвокатты, Чолпон Жакупованы сотко берген.[13] 2020-жылы октябрда бийлик алмашкан соң токтобой жүргүзулгөн байкоо тууралуу адвокат кабар берген.[14]

Адам укуктары боюнча башка таанымал журналист, Улугбек Бабакулов ошол убактагы президент Атамбаевдин кемсинтүү менен улутчулдардын тобу жасаган коркутуу-үркүтүүлөрдүн айынан УКМК аны кылмыш жасоо боюнча айыбын жарыялоонун астына бир нече күн калаганда, ал өлкөдөн качып чыгып кетүүгө аргасыз калган.[15] Кийинчирээк, Франция ага баш калкалоону сунуштаган.

Президент Атамбаевдин маалында Улуттар аралык мамилелер боюнча жүргүзулгөн саясат боюнча Кеңешмесинде ошол убакта президенттин жасаган каралоолорунан улам Азиза Абдирасулова менен Толекан Исмаилованын мүчөлүктөрү мөөнөтүнөн мурун аягына чыккан.[16] Буга кошумча, Абдирасулова УКМКнын кароосунун алдында болгондугун кийин билген.[17] Моралдык зыян келтирилгендиги үчүн эки жарандык лидерлери президент Атамбаевди сотко берүү аракеттери ийгиликсиз аяктаган.

Динара Ошурахунова, Бурул Макенбаева, бейөкмөт уюмдардын мурунку лидери Гульнара Журабаева жана Жогорку Соттун мурунку судьясы Клара Сооронкулова белгисиз кишилер тарабынан алардын аркасынан аңдыгандыгын, аларды сүрөткө жашыруун тарткандыгын жана сүйлөшүүлөрүн жаздыргандыгын билишкен.[18] Укук коргоо органдары бул иш боюнча бир да шектүүнү кармабастан же себептердин түшүндүрмөсүн бербестен расмий түрдө тергөө жүргүзүшкөн.

Орусия жетектеген мурун Бажы биримдигине, кийин Евразиялык экономикалык биримдикке Кыргызстан интеграциясын баштаган мезгилде УКМК бүтүндөй укук коргоо уюмдарын куугунтукка алган. 2015-жылы уюмдун юристтеринин үйлөрүн тинтүү менен Оштогу “Бир Дүйнө” жана Адам укуктарын коргоо Борборунун офистерине кол салышкан.[19]

Авторду кошо эске алуу менен алдыңкы укук коргоочулар Укук коргоочулардын Кеңешмесин башында 2008-жылы Кыргызстандын акыйкатчысынын маалында түзүшүп, мыйзам үстөмдүгү  менен адам укуктары тууралуу элдин кабардар болуусун жогорулатуу багытында иштеген бейрасмий платформа катары кызмат көрсөтүүнү көздөшкөн. Ошондой эле, расмий институттар өздөрүнүн иштерин аткара албай калганда, мамлекет менен коомчулукка системалык деңгээлде пайда болгон маселелер боюнча эскертүү берүү үчүн дагы иштерин башташкан. Жаңжалдарды чечүү үчүн колдонулуучу механизм катары платформа өзүнүн ресурстарын жана коомдук ишмерлер менен болгон байланыштарын колдонгон.

Бул Кеңешменин көрүнүктүү жетишкендиктеринин бири укук коргоочулар толугу менен акталуусун талап кылгандарына карабастан, 2008-жылы Ноокатта орун алган башаламандыктарга катышкандардын мунапысы болгон.[20] Дээрлик бардык айыпталуучулар этникалык өзбектер болуп, кыйноолорго жана процессуалдык бузууларга толгон процесс учурундагы көрсөтүлгөн экстремизм үчүн соттолушкан. Ошол убакта жаңжалдарды жөнгө салуунун дагы бир куралын колдонууга мүмкүн болгон. Дал ушундай жол аркылуу келечектеги президенттердин маалында кеңештердин негизи түптөлгөн.

2014-жылы Крымдын аннексиясы Кыргызстан менен Орусиянын ортосундагы мамилелердин өзгөчөлүктөрүн ачык көрсөткөн. Укук коргоочулардын Кеңеши Орусиянын Украинага карата жасаган кастык мамилесин катуу сынга алып, Кыргызстандын Өкмөтүн Кремльдин тарабына өткөндүгүн айыптаган. Албетте, Орусия менен Кыргызстандын өкмөттөрүнө колдоо көрсөтүп келген ЖМКлар бул көз карандысыз адамдардын тобун жетиштүү түрдө жамандашкан.[21] Укук коргоочулардын Кеңеши ошол эле жылы ишмердүүлүгүн токтоткон.

Жаңжалдарды жөнгө салуу механизминин ролун ойногон Кеңештин жоюлушу мамлекет тарабынан жасалган басымдын күчөлүшүн белгилеп, радикалдык жана жашыруун ишмердүүлүгү үчүн оңтойлуу шарттарын түзүү менен мындай ресурсту коркунучтун алдында калтырууда.

Орусия тарабынан жетектелген жана бир катар мурунку советтик республикаларды камтыган Жамааттык коопсуздук жөнүндө келишим уюму өлкөдөгү көптөгөн бейөкмөт уюмдарды анын көз карандысыздыгына коркунуч келтирүүсүнүн четин чыгаруу менен Кыргызстандын өкмөтүн сындаган.[22] Кошумча отчеттуулук же чет мамлекеттик агенттер  жөнүндөгү мыйзам долбоорунун жардамы менен бейөкмөт уюмдардын ишмердүүлүгүнө каттуураак көзөмөлдүн киргизилиши боюнча демилге иш-жүзүнө ашарына 2016-жылы бираз гана калган, бирок батыш донорлор менен жарандык коомдун жасаган басымынан улам четке кагылган. Кызуу талаш-тартышуулардын кезинде түзүлгөн “уулуу” кырдаал укук коргоочуларга карата кастык мамиледеги абалдын түзүлушүнө өбөлгө болгон.[23]

Белгиленип же белгиленбей кеткен жарандык лидерлердин, укук коргоочулардын жана активисттердин көпчүлүгү аларга карата укук коргоо органдар же алардын ишенген кишилеринин тарабынан жасалган мындан да алда канча кооптуу куугунтуктары тууралуу маалымат менен кеңири эл менен бөлүшүүдөн баш тартышмак. Мындай куугунтуктун аракеттерине кокустан жаракат келтирүүгө жада калса өлтүрүүгө да жасалган көптөгөн далалаттар, алардын ишмердүүлүгүнө байланыштуу болгон жана болбогон иш-аракеттер үчүн камакка алынышы кирет. Ишмердүүлүктөрүнө байланыштуу болбогон кылыктары мас абалда унааны айдоо же коомчулуктун нааразычылыгын козгоочу көзөмөлдөнүүчү баңгизаттын колдонулушун айтууга мүмкүн болгон.

Мамлекеттик органдар тарабынан жасалган куугунтуктоолордон өздөрүн коргоп калуу жана ишмердүүлүктөрүн элдин алдында ачык-айкын жүргүзүү максатында гана кээ бир жарандык лидерлер улуттук сыйлыктарын алып жаткандары түшүнүктүүдөй эле.[24] Мамлекеттик бийлик укук коргоочуларга сый мамиле жасоодон баш тартып жатканда, чет элдик демократиялык институттар менен эл аралык уюмдары укук коргоочунун иши канчалык деңгээлде кооптуу экени тууралуу элдин кабарын жогорулатуу үчүн жанданышат.[25]

Активизмдин COVID-19 пандемиясына каршы жооп катары эсептелүүсү

Коррупциясы жоюлбаган башка чет мамлекеттерде байкалгандай эле, Кыргызстан COVID-19 пандемиясына каршы чаралардын көрүлүшүнүн муктаждыгына дуушар болгон. Жеке адамдар жана ишкерлер тарабынан колдоо көрүп, жарандык сектордон жардамга келген ыктыярчылардын массалык активдүүлүгү өкмөттүн таажы вирусунун дүрт этип жайылып кетишине каршы жасаган кесипкөй эмес жана алсыраган реакциясын жумшартууда өлкөгө кыйла жардам беришкен. Коррупциялык чиновниктерге байланган саясий активисттер партиялык каражаттарга ээ болуп турса да, анчалык пайдасын көрсөтө алышкан эмес.

Активизм өзү менен өзү коомдо болгон боштукту толтурат, бирок ошол эле убакта бир эле жарандык секторду эмес, кээде мамлекеттин дагы ишин аткарып койчу кызматтарды сунуштай билген жарандык коомду түзүүгө жөндөмдүү болушу керек. Кыргызстанда мындай активизм мамлекеттик мекемелерге жетишпеген билимдерге ээ боло алган. Борбордук Азиянын Америка университетинин  Борбордук Азия боюнча алдыңкы болуп эсептелиниши кокустан эмес, анткени анын көптөгөн бүтүрүүчүлөрү эл аралык деңгээлдеги абройго жетип, коомго өз пайдасын алып келүүдө.

Президент Атамбаев убагындагы УКМК Facebook социалдык тармагында өзүнүн сынчыларын аңдып таап, андан кийин президенттикке келген Жээнбековдун маалында сынчылардын ишин кеңейткен.[26] ИИМ менен биргеликте, өкмөттүн COVID-19 пандемиясына каршы көрүлгөн начар чаралары боюнча макул болбогондугун социалдык тармактарда билдиришип, сынчылар жашаган үйлөрүнө чейин барышып, айткан сөздөрүнөн баш тартуусуна коюлган талаптары кээ бир учурларда сынчылардын камакка алынышына чейин алып келген.[27] Пандемия менен күрөшүүгө багытталагн ири көлөмдөгү эл аралык финансылык жардамы максаттуу эмес сарпталып жаткандыгы тууралуу болгон коомдун божомолдору натыйжада саясий өзгөрүүлөр боюнча чечилбеген доолорду мындан да катуу курчутуп, учурлардын көбүндө мындай доолор эч качан пайданы алып келген эмес.[28]

Мындай кырдаал активисттерден, ыктыярчылардан жана жаш саясатчылардан турган “Реформа” аттуу алгачкы саясий партиясын жараткан массалык онлайн-активдүүлүгүн козгогон факторго айланып калышы мүмкүн болгон.[29] Бул партиядагы кээ бир ыктыярчылар саясий аренадагы негизги партиялардын катарына кошулуп кетишкен.

Кыргызстандагы төңкөрүштөр учурлардын көбүндө соңуна чыкпай калып, бийликти күч менен алмаштыруунун негизги куралына айланып, бир саясий топтун башка топтордун үстүнөн болгон саясий үстөмдүгүнө өбөлгө түзүп, президенттиктин “демөөрчүсү” катары колдонулуп, көптөгөн бейкүнөө жарандардын өлүмдөрүнө себепкер болгон.

Жарандык активисттерден айырмаланып, саясатчылар өздөрүнүн шайлоочуларынын, саясий топтордун жана каржы өнөктөштөрүнүн колдоосунан пайда көрүшкөн. Мүмкүн, ошол себептен улам саясатчылар өздөрүнүн иштерин токтотуп калганда, мыйзамсыз бир нече айыптарга шектелип, түрмөгө отуруу тобокелине барышат, анткени аны менен бийлик алмашкан соң,  мөөнөтүнөн мурун эркиндикке чыгуусуна байланыштуу саясий упайларды топтоого умтулушкан.

Дал Бишкектеги активисттер парламенттик шайлоолордо орун алган массалык бузууларга каршы чыгышып, жыйынтыгында укук коргоо органдары менен болгон тирешине алып келген. Бирок, тажрыйбалуу саясатчылар аймактардагы колдоосу менен ошол маалдан пайдаланышып, саясий айыптар боюнча камалгандарды эркиндикке чыгарышып, Убактылуу Өкмөттү түзүүгө жана Баш мыйзамдын жаңы долбоорун иштеп чыгуусуна киришкен. Кийин, 2021-жылдын январда өткөн президенттик шайлоолордо жеңишке жеткен соң Садыр Жапаров 2020-жылкы төңкөрүштү түрмөдө отуруп, пландап жатканынын “ачыкка чыгарды”.[30]

Кыргызстандагы укук коргоочулардын ишмердүүлүгүнүн келечеги үчүн көптөгөн татаал маселелер бар, мисалы: эл аралык институттар менен чет өлкөлүк донорлор тарабынан үзгүлтүксуз финансылык жана моралдык колдоонун көрсөтүлөөрү же көрсөтүлбөсү; укук коргоо ишмердүүлүгү үчүн укуктук аймагы жетиштүү болобу же болбойбу; мамлекет укук коргоочуларга басым жасоодон баш тартабы же тартпайбы; адамдын эркиндигин жана негизги укуктарын чектөөгө умтулгандарга карата өсүп жаткан жазасыздыкка жол берилбестигинин камсыздалынышы.

Алдыңкы демократиялык мамлекеттердин адам укуктарын бузгандарга карата санкцияларды киргизүү сыяктуу эски дипломатиялык ыкмасы (мисалы, Судандын мурунку президенти, Аль-Баширге карата киргизилиши) Орусияны колдоп жаткан Кыргызстандагы тартип бузгандарга натыйжасыз болуу ыктымалдуулугу жогору. Же, болбосо Азимжан Аскаровдун учурундай эле Кыргызстандагы адам укуктарын бузгандарга санкциялардын колдонулушу ыраатсыз жана туруксуз натыйжага алып келмек. Анда укук коргоочуну кыйноого алган жергиликтүү милицонерден баштап Аскаровдун ишин көзөмөлдөгөн Башкы прокурорго чейин бул окуяга тиешелүү болгон кылмышкерлердин аттары сонун эле белгилүү болчу.[31]

Туруктуу максаттарга жетүүнү көздөгөн кайсыл бир ишмердүүлүк болбосун, баардыгына ишенимдүү жана үзгүлтүксүз финансылык колдоо керектелет. Кыргызстанды таажы вирустун пандемиясы каптап кеткенде адамдын эркиндигин жана укуктарынын сакталышына өбөлгө түзүу үчүн жеке сектор жергиликтүү же улуттук деңгээлдеги укук коргоо ишмердүүлүктү каржылай баштап чыгаар, ким билет? Ал эми кээ бир юристтер болсо адам укуктарын коргоо жаатында колдон чыгарып жиберген мүмкүнчүлүктөрүн кайтаруунун үстүнөн ишке киришип, мындай мүмкүнчүлүктөргө айрым иштер боюнча кызыкчылыктарга өкүлчүлүктү камсыздоо менен соттук териштирүүлөрдү стратегиялык деңгээлде жүргүзүү кирген.

Бишкекте жайгаштырылган чет өлкөлүк жана эл аралык миссиялар донорлордун өкүлдөрү болсо да, алардын Кыргызстандын бийлигине тийгизген таасири төмөн болуп, көбүнчө биргеликте жүргүзүлгөн долбоолордун күтүлүп жаткан жана көбүнчө техникалык мүнөзгө ээ болгон жыйынтыктарына байланыштуу эле. Кыргызстандагы реформаларды каржылап жаткан штаб-квартираларда же өкмөттөрдө отурган чечим кабыл алуучулар өздөрүнүн өкмөттөрүнөн жогорураак деңгээлдеги жыйынтыктарды талап кылуулары керек. Демократиялык өнүктүрүүгө багытталган жардам Кыргызстандагы жарандык сектордун канааттандырылгандыгынан көз каранды болушу зарыл.

Калыптанып калган демократиялар мыйзам үстөмдүгүнүн маселелери боюнча болгон тынчсызданууларын билдиргендиги менен гана чектелбестен, алардын адам укуктары менен эркиндигине сый мамиленин сакталышына болгон пикирлери керектүү адамдарга жетээрине толук ишенимде болушу шарт. Дал ушундай жол аркылуу кыргыз элинин казынасына салык төгүүчүлөрдүн төлөгөн акчаларынын баркы жогорулап, Кыргызстан өзүнүн эле укук коргоочуларын куугунтукка алуусун токтото алат.

Жазуучу жана адам укуктары боюнча консультант, Эрнест Жанаев Улуу Британияда 2014-жылдан баштап иштейт. Кыйноолорго каршы Конвенцияга караштуу БУУнун Факультативдик протоколун (Optional Protocol) Кыргызстандын өкмөтү кабыл алганында маанилүү ролду ойноп, акыркы жолу шайлоо боюнча мыйзамдарга финансылык жагында ачык-айкындыкты жогорулатуу жөнүндө мыйзамдын кабыл алынышына түрткү берген. Мындан тышкары, ал Борбордук Азиядагы окуяларды чагылдырган көз карандысыз ферганалык гезити үчүн англис тилинде жазылган жаңылыктарына редакция жасап берген. Учурда эл аралык уюмдарда жана аналитикалык борборлордо консультант болуп эмегектенген Эрнест пост-советтик өлкөлөрдөгү адам укуктары боюнча маселелерге изилдөө жүргүзүп, сөз эркиндиги, социалдык жана саясий өнүгүү боюнча адистешкен. Ошондой эле, ал Сент-Эндрюс атындагы университетинде магистранты.

Сүрөт Борбордук Азия менен Европадагы “БУУ-Аялдар” аттуу БУУнун түзүмүнө (CC лицензияларынын негизинде) таандык.

[1] Ольга Дзюбенко,  Баш ийбеген Кыргызстан четке кагылган келишими АКШнын жардам берүү боюнча агенттигине терс таасирин тийгизеери тууралуу билдирүү жасады, Рейтерс (Reuters), июль 2015, https://www.reuters.com/article/us-usa-kyrgyzstan-idUSKCN0PW0QA20150722

[2] RFE/RL, Кыргызстан Крымда болуп өткөң референдумду “мыйзамдуу” өттү деп эсептөөдө, март 2014, https://www.rferl.org/a/kyrgyzstan-recognition-crimea-referendum-ukraine-russia/25304439.html; Стефани Отт, Орусия Кыргызстандын үстүнөн болгон көзөмөлдү күчөтүүдө, The Guardian, сентябрь 2014, https://www.theguardian.com/world/2014/sep/18/russia-tightens-control-over-kyrgyzstan

[3] Брюс Панниер, Кыргызстандын президенти дагы бир орусиялык базанын түзүлүшүнүн каалагандай, RFE/RL, июнь 2017, https://www.rferl.org/a/kyrgyzstan-new-russian-base-atambaev-putin-afghanistan/28583538.html

[4] Адам укуктары боюнча БУУнун Жогорку комиссарынын Башкармалыгы(OHCHR), Укук коргоочу деген ким?, https://www.ohchr.org/en/issues/srhrdefenders/pages/defender.aspx

[5] Amnesty International Улуу Британия, Адам укуктарын коргоочулары дүйнөдөгү эң кайраттуу кишилер, январь 2018, https://www.amnesty.org.uk/human-rights-defenders-what-are-hrds

[6] Абдумомун Мамраимов, Facebook, декабрь 2020, https://www.facebook.com/abdumomun.mamaraimov/posts/10208073977203607

[7] Адам укуктары боюнча БУУнун Жогорку комиссарынын Башкармалыгы(OHCHR), БУУнун серепчисинин пикирине караганда, Кыргызстан адам укуктарынын жаатында моюнан алган милдеттенмелерин аткарып, укук коргоочу, Азимжан Аскаровду бошотуусу керек, май 2020, https://www.ohchr.org/en/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=25872&LangID=E

[8] Адам укуктары боюнча БУУнун Жогорку комиссарынын Башкармалыгы (OHCHR), Кыргызстан: БУУнун серепчисинин пикирине караганда, укук коргоочу Азимжан Аскаровдун өлүмү өлкөнүн аброюндагы так болуп калган, июль 2020, https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=26138

[9] CCPR/C/116/D/2231/2012, БУУнун Адам укуктары боюнча Комитети, май 2016, https://tbinternet.ohchr.org/_layouts/15/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CCPR/C/116/D/2231/2012&Lang=en

[10] Александра Ли, Укук коргоо жаатында жүргүзгөн ишмердүүлүгүнүн айынан куугунтукка жана коркутуу-үркүтүүлөргө кабылганы жөнүндө активист билдирүү жасады, [‘Activist states about persecution and threats for human rights activity’], «Борбордук Азиянын Эркиндик үнү» порталы, февраль 2015, http://vof.kg/?p=18578

[11] Айзирек Иманалиева, Кыргызстан: Жаңы камалуулар жарандык коомдун кысымга алынышын көрсөтүүдө, Eurasianet, июнь 2020, https://eurasianet.org/kyrgyzstan-fresh-arrest-shows-how-screws-are-tightening-on-civil  society?fbclid=IwAR1wQg92Ojqch4pDSqWguQv_LKlJ9SkqdNfdYQv-66O0gZzlU8O3U5KAerY

[12] RFE/RL, Кыргызстандын мурунку премьер-министрдин адвокаты жалган жалааларды жабуу боюнча кампаниялардын курманы болгондугун айтып чыгууда, февраль 2019, https://www.rferl.org/a/former-kyrgyz-pm-s-defense-lawyer-says-targeted-by-smear-campaign/29785685.html

[13] Эльдияр Арыкбаев, Эмоциялар, мазактоолор, шылдың келекеси жана какшыктар: Чолпон Жакупованы эмне үчүн соттоп жатышат? Kloop, май 2017, https://kloop.kg/blog/2017/05/02/oskorbleniyaemotsiiironiyaisarkazmzachtosudyatpravozashhitnitsucholpondzhakupovu/

[14] Чолпон Джакупова, Фэйсбуктагы пост, Facebook, октябрь 2020, https://www.facebook.com/cholpon.djakupova/posts/3370862356329938

[15] Эркин Европа/Эркиндик радиолорунун Кыргыз кызматы, Кыргыз журналистине Францияда баш калка берилди, Эркин Европа/Эркиндик радиолору, февраль 2019, https://www.rferl.org/a/kyrgyz-journalist-who-denies-hate-incitement-charge-says-given-political-asylum-in-france/29791479.html

[16] Абдумомун Мамараимов, Азиза Абдирасулова: “Кыргызстандын Парламенти мамлекетке чыккынчылык жасады”[‘Aziza Abdirasulova: Kyrgyzstan parliament committed crime against state’], Фергана агенттиги, февраль 2019, https://fergana.news/articles/105294/

[17] Алина Пак, Укук коргоочу Азиза Абдирасулова ага карата аңдуу жүргүзүлгөндүгү тууралуу билдирүү жасады, Kloop, декабрь 2016, http://kloop.kg/blog/2016/12/08/pravozashhitnitsaazizaabdirasulovazayavilachtozanejsledyat/

[18] Фергана агенттиги, Кыргыз айым-укук коргоочулары телефондору үчүнчү тараптан угууга алынгандыгы тууралуу арызданышты, сентябрь  2018, http://www.fergananews.com/news/32607

[19] Джастин Бёрк, Кыргызстан: Кылмыш куугунтугу укук коргоочуларды “күжүрмөн даярдыктын” абалына келтирди, Eurasianet, ноябрь 2014, http://www.eurasianet.org/node/70846; Крис Риклтон, Активисттердин билдирүүлөрүнө ылайык, Кыргызстандын коопсуздук кызматкерлери өзбек азчылыктарына коркутуу-үркүтүүлөрдү жасоодо, Eurasianet, апрель 2015, https://eurasianet.org/kyrgyzstans-security-agents-intimidating-uzbek-minority-activists-say

[20] Дэвид Триллинг, Борбордук Азиядагы ислам жоочуларына Кыргызстандын тийгизе алчу таасирине баа берүү, Eurasianet, июнь 2010, https://eurasianet.org/evaluating-kyrgyzstans-impact-on-the-islamic-militant-threat-in-central-asia

[21] StanRadar.com, “Кыргызстандын укук коргоочуларынын Кеңеши” бул ангажирдүулүкпү же бейтараптыкпы?  (6 жылдын ичиндеги кайрылуулардын талдоосу), июль 2014, http://www.stanradar.com/news/full/10870sovetpravozaschitnikovkyrgyzstanaangazhirovannostilibespristrastnostanalizobraschenijza6let.html

[22] Элеонора Бейшенбек кызы, Кыргызстандагы бейөкмөт уюмдары Жамааттык коопсуздук жөнүндө келишим уюмунун (ЖККУ) көзөмөлүндө, Эркин Европа/Эркиндик радиолорунун Кыргыз кызматы, март 2015, http://rus.azattyk.org/a/26890889.html

[23] Анна Лелик, Кыргызстан:  Чет өлкөлүк агенттер жөнүндө мыйзам долбоору четке кагылды, Бейөкмөт уюмдары сүйүнүүдө, Eurasianet, май 2016, https://eurasianet.org/kyrgyzstan-foreign-agent-bill-nixed-ngos-rejoice; Aйзирек Иманалиева, Кыргызстан:  Баш мыйзам долбоору бейөкмөт уюмдарды дубалга такоо коркунучун чагылдырууда, Eurasianet, май 2020, https://eurasianet.org/kyrgyzstan-draft-bill-threatens-to-drive-ngos-against-the-wall

[24] Кыргыз Республикасынын Президентинин веб-баракчасы, ‘Кыргыз Республикасындагы мамлекеттик сыйлыктардын берилүүсү жөнүндө’, ноябрь 2017, http://www.president.kg/files/docs/award/ukaz_noyabr_russ.pdf

[25] АКШнын Мамлекеттик департаменти, Foro Penal укук коргоо уюму жана Азимжан Аскаровго 2014-жылдын  “Адам укуктарынын коргоочусу” сыйлыгын тапшыруу жөрөлгөсү, июль 2015, https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2015/07/244903.htm

[26] Нуржамал Жанибекова,  ‘Атайын кызматтар Атамбаевдин “Фэйсбуктагы” сынчыларын текшерүүдө’, Kloop, январь 2017, http://kloop.kg/blog/2017/01/10/spetssluzhbyproveryayutkritikovatambaevavfejsbuke/

[27] Kloop, ‘Кимдин атын атабаш керек. Президентти сындаган учун кыргызстандыктарды кантип куугунтукташат’, июль 2020, https://kloop.kg/blog/2020/07/31/tot-kogo-nelzya-nazyvat-kak-kyrgyzstantsev-presleduyut-za-kritiku-prezidenta/

[28] Александра Ли, Кыргызстан таажы вирусуна каршы күрөшүү жүргүзүүгө миллиондогон АКШ долларды сарптап жатат, бирок бийликтегилер каражаттар кандай королуп жатканын жашырууда’, Kloop, июнь 2020, https://kloop.kg/blog/2020/06/24/milliony-na-covid/

[29] Брюс Панниер,  Акыркы чуулуу төңкөрүштөн кийин Кыргызстанда ким калды?, RFE/RL, октябрь 2020, https://www.rferl.org/a/who-is-who-in-kyrgyzstan-after-the-latest-tumultuous-uprising/30882154.html

[30] Владимир Соловьев, “Түрмөдө сен 24 саат бою сиз бош кишисиз”, Коммерсант, январь 2021, https://www.kommersant.ru/doc/4639707?from=main_1#id1957426

[31] Front Line Defenders (Ирланддык укук коргоо уюму), Азимжан Аскаровдун учуру, июль 2020, https://www.frontlinedefenders.org/en/case/azimjan-askarov-sentenced-life-imprisonment

2019-жылы ноябрь айында “Азаттык” радиосу (“Эркин Европа” / “Азаттык» радиосунун кыргыз кызматы), Уюшкан кылмыштуулук жана коррупцияны изилдөө борбору (OCCRP) жана анын Кыргызстандагы Kloop.kg өнөктөш борбору Кыргызстандын Бажы кызматындагы кеңири жайылган коррупция боюнча биргелешкен иликтөөсүн жарыялаган эле.[1] Бул иликтөө жарыялангандан кийин Интернетте журналисттерди коркутуулар, кемсинтүүлөр акыркы шайлоолордон бери уланып келе жаткан Кыргызстандагы көз карандысыз ЖМКларга карата жаңы коркутуулар менен опузалар доору башталганынан кабар берет. Бул макалада көз карандысыз журналисттерге жана медиа уюмдарга карата интернеттеги куугунтуктун канчалык күч алгандыгы чагылдырылып, мамлекеттин, социалдык медиа платформалардын жана журналисттердин өздөрүнүн буга жооп мамилеси иликтенип, көйгөйдү чечүү боюнча максаттуу сунуштар берилди.

Оңтойлуу шарттар

Кыргызстандагы көз карандысыз ЖМКлар жана алардын журналисттери акыркы кездерде, жалаа жабуу тууралуу көйгөйлүү мыйзамдардан улам, байма-бай куугунтукка алынып жатышат.[2] Мунун көрүнүктүү мисалы – ошол кездеги президент А.Атамбаевдин 2017-жылы март айында көз карандысыз Zanoza.kg онлайн жаңылыктар платформасына (азыркы Кактус Медиа) жана башкаларга каршы миллиондогон долларлык доо койгондогу сот иштери.[3] Бул иш БУУнун Адам укуктары боюнча комитетине жөнөтүлгөн, эми алардын сунуштары күтүлүп жатат. Бирок 2019-жылы ноябрь айында “Aзаттык”, OCCRP жана Kloop.kg’нин материалдары менен иликтөөлөрүнүн жарыяланышы көз карандысыз ЖМКларга карата коркутуулардын жана чабуулдардын мүнөзү өзгөрүп, Интернеттеги куугунтук бир кыйла көбөйө баштаганын айгинелейт. Иликтөөнүн жана кийин башка көз карандысыз маалымат каражаттары тарабынан бул иликтөө менен байланышкан башка макалалардын жарык көрүшү иликтөөгө катышкан журналисттерге тикелей кол салуулардын эле эмес, санариптик чабуулдардын жана интернеттеги куугунтуктун да себепчиси болду.[4] Бул тенденция 2020-жыл бою да уланып, 2020-жылы 4-октябрдагы талаштуу парламенттик шайлоодон кийин жана 2020-жылы 17-ноябрда сунушталган конституциялык реформанын артынан ого бетер күч алды.

Көз карандысыз иликтөөлөр менен алектенген журналисттерди коркутуу

Ноябрь айында Kloop.kg’нин иликтөөсү жарыялангандан кийин, Kaktus Media көз карандысыз онлайн маалымат платформасы жана башкалар иликтөөнү сындаган жана ага катышкан журналисттерди куугунтуктаган социалдык медиа троллдор көбөйгөнүн белгилешкен.[5] Бул “троллдордун” аккаунттарда журналисттик иликтөөнү төгүндөгөн, ошондой эле 2019-жылдын 25-ноябрына белгиленген өлкөдөгү коррупцияга каршы тынч нааразычылык акциясына катышууну пландап жаткандарга асылган комментарийлери камтылган. Кыргызстандагы көз карандысыз маалымат каражаттарына кол салуу жаңылык деле эмес. Бирок, 2017-жылы жалаа жабуу боюнча сот процесстеринен көрүнүп тургандай, сын айткан адамдарды коркутуу сыяктуу салтка айланып калган ыкмаларга троллинг жана онлайн куугунтук сыяктуу жаңы ыкмалар кошулду.

Тролддорду тандоо

Кыргызстанда 2020-жылы 4-октябрда өткөн парламенттик шайлоодон жана Борбордук шайлоо комиссиясынын жыйынтыктарын жокко чыгаруу чечиминен кийин, көз карандысыз маалымат каражаттарына жана журналисттерге карата интернеттеги коркутуулар көбөйүп, аны менен катар журналисттерге кол салуу учурлары да көп каттала баштады.[6] Учурда “тролл фабрикаларынын” көбөйүшү жана алардын саясий оппоненттерин дагы, ЖМКларды жаманатты кылуу үчүн колдонулушу журналисттерге карата Интернеттен кыянаттык менен пайдалануунун күчөшүнө түрткү болду деп айтылууда.[7]

“Азаттык” радиосуна жасалган чабуулдар

Кыргызстандагы башка көз карандысыз ЖМКлар сыяктуу эле, “Азаттык” радиосу коррупцияга тиешелүү иликтөөсүн жарыялай баштаганга чейин эле журналисттери менен бирге саясатчылардын жапырт каралоосуна кабылды.[8] Бирок көптөн бери улантылып келген мындай каралоо жана чабуулдарга салыштырмалуу “Азаттыктын” журналисттери азыр интернетте ого бетер катуу коркутуу жана куугунтук башталганын кабарлады. «Азаттык» радиосу белгилүү саясатчылардын жарыя сөздөрүндө сынга кабылып, бул жаңылыктар платформасына интернеттеги чабуулдардын көбөйүшүнө түрткү берди.[9]

Конституциялык реформага каяша кылгандар сынга кабылды

17-ноябрда Кыргыз Республикасынын Конституциясына өзгөртүүлөрдү киргизүү долбоору жарыяланды. Улуттук жана эл аралык жалпыга маалымдоо каражаттары жана жарандык коом уюмдары, анын ичинде Медиа Полиси Институту жана АРТИКЛЬ 19 уюмдары, колдонуудагы конституцияда белгиленген жана эл аралык укук менен кепилденген укуктар менен эркиндиктерди бузат деп сунушталган түзөтүүлөрдү сынга алышты.[10] Сунушталып жаткан өзгөртүүлөргө каршы чыккан айрым журналисттер, активисттер жана юристтер, айрыкча аялдар онлайн чабуулдарга кабылды. Аларды коркутуп, кемсинтип, каралап турушту.[11] Бул сөз эркиндигине кедерги болуучу, сын-пикирлерди басууга жасалган ачык аракет айрыкча социалдык тармактардын кыргыз тилдүү сегменттеринде байкалды.[12] Медиа Полиси Институту жана медиа коомчулуктун башка өкүлдөрү саясий лидерлерди интернетте аларды сындагандарды коркутууну жана куугунтукту колдобоого жана онлайн чабуулдар тикелей зомбулукка алып келиши мүмкүн экендигин эске алуу менен аларга каршы чара көрүүгө чакырышты.[13]

Коркунучтарга каршы мамлекеттин аракетсиздиги

Журналисттер баары бир каралбайт деп Интернеттеги куугунтук жана кыянаттык боюнча укук коргоо органдарына арызданбаганын билдиришти.[14] Бул бир жагынан айрым саясатчылардын журналисттерди интернетте куугунтукка, ушундай чабуулдарга түздөн-түз көкүтүү менен же ал жоруктарды эч айыптабай коюп, жалпы бейбаштыкка шыкак берип жаткандыгы менен байланыштуу болушу мүмкүн.

Журналист аялдарга карата Интернеттеги куугунтукту жана зомбулукту иликтөө боюнча АРТИКЛЬ 19дун жакында жарык көргөн колдонмосунда мамлекеттердин журналисттерди оффлайн жана онлайн режимде коргоо боюнча төмөнкүдөй милдеттенмелери көрсөтүлгөн:[15]

• Адам укуктары боюнча эл аралык стандарттарга ылайык, мамлекеттер журналисттердин өз ишин көз карандысыз жана жөнү жок кийлигишүүсүз жүргүзүшү үчүн коопсуз жана жагымдуу чөйрөнү камсыз кылуу максатында сөз эркиндигине болгон укукту мыйзам, саясат аркылуу жана иш жүзүндө коргошу керек. Мамлекеттер ошондой эле журналисттердин сөз эркиндигин чектөөгө багытталган кылмыштарга тыюу салынышын, журналисттерге кол салуулардын алдын-алууну, журналисттердин корголушун жана күнөөлүүлөрдүн жоопко тартылышын камсыз кылуу боюнча алгылыктуу милдеттенмелерди аткарууга тийиш.
• Жеткиликтүү иликтөөлөр көрсөткөндөй, Интернеттеги куугунтук үчүн мыйзамдуу жоопкерчиликти кантип алуу керектиги боюнча так аныктама жок жана бул көбүнчө сөз эркиндигине зыян келтирген жаңы, өтө эле жалпы мыйзамдарды кабыл алууга алып келиши мүмкүн.
• Сөз эркиндигине болгон укукту чектеген кандай гана токтом болбосун, ЖСУЭПтин 19-беренесинин 3-пунктуна ылайык үч бөлүктүү критерийге жооп бериши кажет; ал эми жазык мыйзамы өзгөчө куугунтук жана Интернеттеги зордук-зомбулук олуттуу зыян келтирүү сыяктуу белгилүү бир деңгээлге жеткен өзгөчө учурларда колдонулушу керек.

2019-жылы ЕККУнун Интернеттеги журналисттерге карата куугунтук, зордук-зомбулук жана ЖМКлардын эркиндиги боюнча өкүлүнүн баяндамасында: “куугунтук жана онлайн режимдеги зордук-зомбулук олуттуу зыян келтириши мүмкүн болсо, полиция жана прокуратура органдары өз убагында, жигердүү иш алып барышы, ал эми кылмыш жасагандар тийиштүү түрдө жоопко тартылышы зарыл. Мындай реакция толугу менен жабырлануучунун билдирүүсүнөн жана жазаны талап кылуусунан көз каранды болбошу керек, анткени онлайн режимдеги куугунтук журналисттин да, жалпы элдин да сөз эркиндигине болгон укукту бузат (демек, коомдук маселе катары каралууга тийиш)”, – деп белгиленген.[16]

Социалдык медиа платформалардан жооп алуу кыйындыгы

Көпчүлүк журналисттер жана медиа уюмдар ири платформалар сунуш кылган ар кандай даттануу механизмдери аркылуу социалдык медиада Интернеттеги куугунтук жана коркутуп-үркүтүүлөргө карата тынчсыздануусун билдиришти. Бирок буга карата эч кандай жооп болгон жок.

Журналист аялдарга асылуу жана зордук-зомбулук жөнүндө акыркы маалымат документинде АРТИКЛЬ 19 социалдык медиа платформаларын куугунтукка жана зомбулукка каршы коомдук стандарттарды жана башка саясатты иштеп чыгуу милдеттенмесине артыкчылык берет.[17] Facebook, Twitter жана YouTube (Google) өздөрүнүн платформаларында куугунтукка жана кордукка жол берилбейт деп билдиришет да, бул шарттардын бузулушуна карата ар кандай ыкмаларды, анын ичинде контентти өчүрүү, белги коюу жана пайдалануучуларды бөгөттөө чараларын колдонушат. Facebook сайтында журналисттерди колдоочу бир катар уюмдар менен биргеликте иштелип чыккан, журналисттерге Интернеттеги коопсуздук боюнча кеңештерди берген атайын бөлүм бар.[18]

Бирок АРТИКЛЬ 19дун документинде социалдык медианын эрежелери көбүнчө жалпы жана бүдөмүк болуп, колдонмолор, тактап айтканда, куугунтукка жана кордукка жооп кылуу, кайрылуулар жана даттануулар, коргоо чаралары же аныктоо механизмдери ырааттуу сакталбай жаткандыгы белгиленет. Эрежелерди сактоону камсыздоо механизмдерин табуу ар дайым эле оңой боло бербейт, ал эми социалдык тармак компанияларынын жооп мамилеси көбүнчө байкалбайт же ыраатсыз жасалууда. Интернеттеги куугунтукка жана кыянаттыктарга жооп катары көрүлүп жаткан иш-аракеттер да, алгоритмдерди колдонуу жана алардын эрежелерине каршы келген контентти белгилөө үчүн машина менен окутуунун колдонулушу да жетиштүү даражада ачык-айкын эмес. Мындан тышкары, Кыргызстандын шартында социалдык тармактардын кыргыз тилдүү сегментинде көзөмөлсүз онлайн куугунтуктун күчөшү орус жана кыргыз тилдүү контенттин адилетсиз тескелип жатканын көрсөтүп турат.

Корутунду

Кыргызстандагы маалымат каражаттарына жана журналисттерге онлайн-куугунтуктун күчөшү өзгөчө тынчсыздандырат, анткени бул өлкөдөгү сөз эркиндигине терс таасирин тийгизүүчү өзүн-өзү цензуралоого алып келет. Жакында эле Кыргызстанда “троллдор фабрикасынын” бар экендиги жана алардын онлайн режимде журналисттерге карата кыянаттыкты жайылтуудагы ролу айгинеленди, мунун өзү ушул көйгөйлөрдү бир нече деңгээлде чечүү керектигин дагы бир ирет тастыктап турат. Бул макаладан көрүнүп тургандай, өкмөт, социалдык медиа платформалар жана медиа уюмдар тарабынан жооп чаралар көрүлбөй жатканы Кыргызстандагы абалды курчутууда. Кыргызстандагы көз карандысыз маалымат каражаттарынын жана журналисттердин аброюна шек келтирген жогорку бийлик өкүлдөрүнүн ачык билдирүүлөрү кол салуулардын көбөйүшүнө түрткү болду, ал эми укук коргоо органдары журналисттерди коргоо, атап айтканда, интернеттеги коркутуулардан коргоо боюнча Кыргызстандын позитивдүү милдеттенмелерин аткарбай келет. Журналисттерге, айрыкча социалдык медианын кыргыз тилдүү сегменттерине карата жек көрүү сөздөрүнүн көзөмөлсүз көбөйүшү, кыргыз тилиндеги багыттоонун салыштырмалуу жетишсиздигинен улам келип чыгышы мүмкүн. Мунун айынан ушул платформаларда берилген онлайн куугунтук боюнча арыздарга үн кошкондор өтө аз болду. Мындан тышкары, кол салууга дуушар болгон көз карандысыз маалымат каражаттары жана журналисттер аларды ачык жарыялоону каалабагандай. ЖМК кызматкерлери укук коргоо органдары же социалдык медиа платформалары тарабынан жооп чаралар көрүлбөгөндүктөн, Интернеттеги кыянаттык менен куугунтукту документтештирбейт же ал тууралуу билдиришпейт. Интернеттеги куугунтук “иштин боло жүргөн эле жагы”, ошондуктан ага терикпей эле коюш керек деген пикирлер дагы бар.

Андыктан Полиси Институту жана АРТИКЛЬ 19 ушул актуалдуу көйгөйлөрдү чечүү үчүн Интернеттеги журналист аялдарга карата куугунтук жана зордук-зомбулук боюнча маалымат документтеринде келтирилген сунуштарды, ошондой эле АРТИКЛЬ 19дун адистери тарабынан түзүлгөн ЕККУнун Коопсуздук боюнча маалымдамасында (кыскача #SOFJO) Интернеттеги журналист аялдардын коопсуздугу боюнча төмөнкү сунуштарды беришет.[19]

Кыргызстандын Өкмөтү үчүн:

• Интернеттеги коопсуздукка жана гендердик аспектке өзгөчө көңүл буруу менен журналисттердин коопсуздугу боюнча улуттук иш-чаралардын планын иштеп чыгуу;[20]
• Сот жана укук коргоо органдарынын кызматкерлеринин сөз эркиндиги, журналисттердин коопсуздугу, гендердик аспектти эске алуу менен оффлайн жана онлайн түрүндө куугунтук жана кыянат жосундар боюнча тажрыйбаларын өркүндөтүү;[21]
• Саясий лидерлерди, мамлекеттик кызматкерлерди жана / же бийлик өкүлдөрүн жалпыга маалымдоо каражаттарын, анын ичинде айрым журналисттерди каралоодон, коркутуудан, журналист аялдарга карата туура эмес көз карашты же кандайдыр бир басмырлоочу сөздөрдү колдонуудан, ошондой эле журналисттердин ишенимин жана көз карандысыз журналистиканын баркын төмөндөтүүдөн алыс болууга чакыруу;[22] жана
• Журналисттерге жана сөз эркиндигине каршы кылмыштарды иликтөөнүн протоколдорун, ыкмаларын жана жол-жоболорун күчөтүү.[23]

Кыргызстанда иштеп жаткан социалдык медиа платформалар үчүн:[24]

• Социалдык тармактарды жетектеген компаниялар процессуалдык кепилдиктерди сактоо менен зыянды кенемтелөө механизмдерин өркүндөтүшү керек. Алар компаниялар коомчулугунун стандарттарын бузушу ыктымал куугунтук жана гендердик зомбулук сыяктуу контентти алып салуудан баш тарткан жосунга жооп чара көрүү мүмкүнчүлүгүнө да ээ болушу керек;
• Социалдык тармактар компаниялары өз чечимдери жөнүндө жабыр тарткан тараптарга кабарлап, айрым контентерге же аккаунттарга карата жасап жаткан иш-аракеттеринин жүйөсүн көрсөтүшү керек. Алар ошондой эле ар кандай ички даттануу механизмдери жөнүндө так маалымат бериши керек; жана дагы
• Социалдык тармак компаниялары коомдук иш-аракеттерди, анын ичинде куугунтук жана аялдарга зомбулук жаатында коомдук көзөмөлдү күчөтүү үчүн көп тараптуу жөнгө салуучу органдарга, мисалы, социалдык тармактар боюнча кеңештерге кошулуу жөнүндө ойлонушу керек. Атап айтканда, Facebook’тун Байкоочу кеңеши өз ишинде гендердик куугунтукту жана зордук-зомбулукту жоюп, сөз эркиндигинин эл аралык стандарттарына ылайык, бул маселени канткенде жакшыраак жана натыйжалуу чечүү керектиги боюнча тиешелүү сунуштарды бериши керек.

Кыргызстандагы журналисттер жана ЖМКлар үчүн:[25]

• Интернеттеги кыянаттык жана куугунтук учурларына байкоо жүргүзүү жана документтештирүү, негизги катышуучулардын билимин арттыруу үчүн бул маалыматты журналисттик макалалар жана иликтөөлөр аркылуу да колдонуу;
• Интернеттеги зордук-зомбулукка жана куугунтукка кабылган жана мындай кол салууларга кабылышы көбүрөөк ыктымал болгон журналисттерге психологиялык колдоо, анын ичинде бирдей макамдагы тармактар, окутуу жана башка практикалык иш-аракеттер аркылуу колдоо көрсөтүү;
• Дене-бой, укуктук, психо-социалдык жана санариптик коопсуздукту камтыган коопсуздук саясатын иштеп чыгуу жана натыйжалуу ишке ашыруу; ошондой эле
• Журналистиканын жогорку сапатын камсыз кылуу үчүн адептик стандарттарды жана журналисттик кодекстерди сактоо.

Бул басылма Европа Биримдигинин финансылык колдоосу менен которулду. Анын мазмуну үчүн АРТИКЛЬ19 гана жооптуу жана Европа Биримдигинин көз карашын сөзсүз түрдө элечагылдыра бербейт.

Бегайым Үсөнова – учурда Кыргызстандагы Медиа Полис Институтунун директору, бул кызматта 2009-жылдан бери иштеп келет. Медиа Полиси Институту өлкөдөгү көз карандысыз журналисттерге жана медиа уюмдарга эксперттик укуктук талдоо жүргүзүп, колдоо көрсөтөт. Медиа Полиси Институтунда иштеп жүргөндө, Бегайым сөз эркиндиги, жалпыга маалымдоо каражаттарынын эркиндиги, кастык тили, медиа сабаттуулук жана жалпы эле медиа саясат боюнча көптөгөн дарстарды, семинарларды жана тренингдерди өткөрдү. Бегайым Кыргызстандагы ЖМК тууралуу мыйзам долбоорун, медиа сабаттуулукту, кадыр-баркка шек келтирүү, шайлоону чагылдыруу жана экстремизмге каршы мыйзамдарды камтыган бир катар басылмалардын автору жана авторлошу болуп саналат.

АРТИКЛЬ 19 – сөз эркиндиги жана маалымат эркиндигин коргоо жана жайылтуу боюнча дүйнө жүзү боюнча иштеген адам укуктарын коргоочу көз карандысыз уюм. Анын аталышы жана мандаты Адам укуктарынын жалпы декларациясынын сөз эркиндигине кепилдик берген 19-беренеси менен байланышкан. АРТИКЛЬ 19 эл аралык жана салыштырма укук менен алдыӊкы тажрыйбага негизделген ченемдик жана маалыматтык, ошондой эле сөз эркиндигине байланыштуу маселелер боюнча бир катар документтерди даярдады. АРТИКЛЬ 19 эл аралык органдардын жана Интернетти башкаруу органдарынын сөз эркиндигин коргоодогу жана өнүктүрүүдөгү Интернеттеги техникалык стандарттарды белгилөөчү ролун изилдейт.

[1] “Азаттык”, OCCRP, Kloop.kg. Жибек жолундагы кландар, коррупция жана аткезчилик. OCCRP. 2019-ж., ноябрь. https://www.occrp.org/ru/plunder-and-patronage/

[2] АРТИКЛЬ 19. Кыргызстан: “Кыргыз Республикасынын Президентинин ишмердигине кепилдиктер жөнүндө” мыйзам. 2017-ж., август. https://www.article19.org/resources/kyrgyzstan-law-protecting-presidents-honour-and-dignity-should-be-abolished/

[3] АРТИКЛЬ 19. Кыргызстан: Zanoza.kg жаӊылыктар платформасын жана анын журналисттерин мыйзам аркылуу куугунтук токтотулсун. 2017-ж., декабрь. https://www.article19.org/resources/kyrgyzstan-stop-legislative-harassment-of-zanoza-kg-and-its-journalists/

[4] Руслан Харизов. Болот Темировго кол салуу. Factcheck.kg редактору билдирүү менен чыкты. 24.kg. 2020-ж., январь. https://24.kg/obschestvo/140225_napadenie_nabolota_temirova_redaktor_Factcheckkg_vyistupil_szayavleniem/; Аида Жумашова. Матраимовдун аялынын сарптоолору. Factcheck.kg сайтына DDoS чабуул улантылууда. 24.kg. 2019-ж., декабрь. https://24.kg/obschestvo/138321_tratyi_jenyi_matraimova_DDoS-ataka_sayta_Factcheckkg_prodoljaetsya/

[5] Адеим Убакеева. Ачык-айкын. Фейктер жана чыныгы адамдар, алар кимдердин фотолорун уурдап алган. Kloop.kg. 2020-ж, январь. https://kloop.kg/blog/2020/01/22/naglyadno-fejki-i-realnye-lyudi-chi-foto-oni-ukrali/; Айдана Абдуваитова. Троллдор сөз эркиндигин жактаган акцияны гей-парад деп каралагысы келет. Алардын дагы бири Матраимовду мактап жатат. Kaktus Media. 2019-ж., декабрь. https://kaktus.media/doc/402916_trolli_hotiat_vydat_akciu_za_svobody_slova_za_gey_parad._eshe_odin_iz_nih_hvalit_matraimova.html; Александр Шабалин. $700 млн жөнүндөгү иликтөөдөн кийин Матраимовду колдоп чыккан троллдор менен боттордун иши тууралуу. Kaktus Media. 2019-ж, ноябрь. https://kaktus.media/doc/401754_o_rabote_trolley_i_botov_podderjivaushih_matraimova_posle_rassledovaniia_o_700_mln.html

[6] Айдай Токоева. Медиа коомчулук саясатчыларды өз тарапташтарынын журналисттерге жана активисттерге опуза кылуусун айыптагыла деп чакырды, Kloop.kg. 2020-ж., декабрь. https://kloop.kg/blog/2020/12/01/mediasoobshhestvo-prizvalo-politikov-osuzhdat-onlajn-ugrozy-zhurnalistam-i-aktivistam-so-storony-svoih-storonnikov/

[7] Камила Ешалиева. “Ар биринин соцтармактарда 200дөй аккаунту болгон”. Кыргызстанда “троллдор фабрикалары кандай курулган. OpenDemocracy. 2020-ж., ноябрь. https://www.opendemocracy.net/ru/fabriki-trollei-v-kyrgyzstane/

[8] 24.kg. Сөз эркиндигине кол салуулар. Оодарылган тырмоо эффекти. 2020-ж., октябрь. https://journalist.kg/ru/analytics/napadki-na-svobodu-slova-effekt-perevernutyh-grablej/; Азамат Тынаев, Кыргызстандык ЖМКлардын эркиндигине болгон эӊ башкы коркунучтар кайсылар? CABAR. 2019-ж., https://cabar.asia/ru/kakovy-glavnye-ugrozy-svobode-kyrgyzstanskih-smi

[9] Айдана Абдуваитова. Садыр Жапаров өз тарапташтарынын опузасы жана кысымы жөнүндө түшүндүрмө берди. Kaktus Media. 2020-ж., октябрь. https://kaktus.media/doc/423236_sadyr_japarov_prokommentiroval_ygrozy_i_davlenie_na_jyrnalistov_ot_svoih_storonnikov.html; Айжамал Жаманкулова. Садыр Жапаров өзүнүн сөздөрүнүн маанисин “Азаттык” бурмалап жатат деп билдирди. Медиа коомчулук  президенттин м.а. айыптоолору ЖМКга коркунуч жаратат деп эсептейт. 2020-ж., ноябрь. https://kloop.kg/blog/2020/11/10/sadyr-zhaparov-zayavil-chto-azattyk-iskazhaet-smysl-ego-slov-mediasoobshhestvo-schitaet-obvineniya-i-o-prezidenta-ugrozoj-dlya-smi/

[10] АРТИКЛЬ 19. Кыргызстан: конституциянын долбоору пикир айтуу эркиндигине жана ЖМК эркиндигине коркунуч жаратат. 2020-ж., декабрь. https://www.article19.org/resources/kyrgyzstan-draft-constitution-threatens-freedom-of-expression-and-freedom-of-the-media/

[11] Мирлан Кадыров. Онлайн опузалар демократияга кандай зыян келтирет. “Азаттык”. 2020-ж., декабрь. https://rus.azattyk.org/a/30978025.html

[12] Бакыт Төрөгелди. Соцтармактардын кыргыз сегментинде опуза жана коркутуу күч алды. “Азаттык”. 2020-ж., ноябрь. https://rus.azattyk.org/a/30964989.html

[13] Институт Медиа Полиси. Кыргызстандын медиа уюмдары президенттин м.а. демократиялык коомдогу эркин ЖМКлардын ролун эл алдында таанып, ырастоого чакырып жатат. 2020-ж., ноябрь. http://media.kg/wp-content/uploads/2020/11/mediaorganizaczii-kyrgyzstana-prizyvayut-i.o.-prezidenta-publichno-priznat-i-podtverdit-rol-svobodnyh-smi-v-demokraticheskom-obshhestve.pdf

[14] Мирлан Кадыров. Онлайн опузалар демократияга кандай зыян келтирет. “Азаттык”. 2020-ж., декабрь. https://rus.azattyk.org/a/30978025.html

[15] АРТИКЛЬ 19. Журналист аялдарга карата интернеттеги асылуу жана зомбулукту иликтөө. 2020-ж., https://www.article19.org/wp-content/uploads/2020/11/Gender-Paper-Brief-3-.pdf

[16] ЕККУ. Журналисттерге интернетте жасалып жаткан куугунтукка жана кыянатчылыкка карата жооп кылуунун укуктук жолдору – Финляндия, Франция жана Ирландиядагы кырдаал. 2019-ж., март. https://www.osce.org/representative-on-freedom-of-media/413549

[17] АРТИКЛЬ 19. Журналист аялдарга карата интернеттеги асылуу жана зомбулук жана негизги социалдык тармактар. 2020-ж. https://www.article19.org/wp-content/uploads/2020/11/Gender-Paper-Brief-2.pdf

[18] Facebook. Журналисттер үчүн коопсуздук боюнча кеӊештер. https://www.facebook.com/formedia/blog/safety-tips-for-journalists

[19] АРТИКЛЬ 19. Журналист аялдарга карата интернеттеги асылуу жана зомбулук. 2020-ж.; https://www.article19.org/onlineharassment/; ЕККУ, Журналист аялдардын интернеттеги коопсуздугу, https://www.osce.org/fom/safety-female-journalists-online

[20] Сильвия Чокарро, Сара Кларк, Паулина Гутьеррес, Джуди Тэйнг (АРТИКЛЬ 19). ЖУРНАЛИСТ АЯЛДАРДЫН ИНТЕРНЕТТЕГИ КООПСУЗДУГУ – МААЛЫМДАГЫЧ КОЛДОНМО. #SOFJO, ЕККУ. 2020-ж. https://www.osce.org/files/f/documents/2/9/468861_0.pdf

[21] Сильвия Чокарро, Сара Кларк, Паулина Гутьеррес, Джуди Тэйнг (АРТИКЛЬ 19). ЖУРНАЛИСТ АЯЛДАРДЫН ИНТЕРНЕТТЕГИ КООПСУЗДУГУ – МААЛЫМДАГЫЧ КОЛДОНМО. #SOFJO, ЕККУ. 2020-ж. https://www.osce.org/files/f/documents/2/9/468861_0.pdf

[22] БУУнун Башкы Ассамблеясы, Адам укуктары боюнча Кеңеши тарабынан 2020-жылы 6-октябрда кабыл алынган резолюция (45-сессия). 2020-жыл. https://undocs.org/en/A/HRC/RES/45/18

[23] Сильвия Чокарро, Сара Кларк, Паулина Гутьеррес, Джуди Тэйнг (АРТИКЛЬ 19). ЖУРНАЛИСТ АЯЛДАРДЫН ИНТЕРНЕТТЕГИ КООПСУЗДУГУ – МААЛЫМДАГЫЧ КОЛДОНМО. #SOFJO, ЕККУ. 2020-ж. https://www.osce.org/files/f/documents/2/9/468861_0.pdf

[24] АРТИКЛЬ 19. Журналист аялдарга карата интернеттеги асылуу жана зомбулук жана негизги социалдык тармактар. 2020-ж. https://www.article19.org/wp-content/uploads/2020/11/Gender-Paper-Brief-2.pdf

[25] АРТИКЛЬ 19. Журналист аялдарга карата интернеттеги асылуу жана зомбулук жана негизги социалдык тармактар. 2020-ж. https://www.article19.org/wp-content/uploads/2020/11/Gender-Paper-Brief-2.pdf

Кыскача мазмуну

Кыргыз Республикасы эгемендикке жеткенине 20 жылдан ашып өттү. Ал убакта Кыргызстан Борбордук Азиянын “Швейцариясына” айлануу жана өлкөнү жаңы мүмкүнчүлүктөр үчүн ачуу деген амбициялык программасына ээ болуп, базар экономикасын кабыл алып, адам укуктарына сый мамиле жасоо менен сакталышын камсыздаган чыныгы демократияны курууга умтулган.  Бирок, бул баштапкы максаттарга карабастан, адам укуктарынын корголушуна таасирин тийгизип жана жогоруда белгиленген максаттардын иш-жүзүнө ашпай калган тенденцияларды аныктаган үч негизги фактордун айынан чыныгы жана маанилүү реформалар жүргүзүлгөн эмес. Бул үч фактор төмөнкүдөй болгон: бардык жерде сиңген коррупция, саясий эрктин жоктугу жана жазасыздыктын маданияты, б.а. мыйзам үстөмдүгүнө баш ийбегендиги жана башка юридикалык процесстердин тартибин бузганы же көңүлгө албаганы үчүн эч кандай чара көрүлбөстүгүн же бул процесстердин тартибин бузган адамга эч нерсе болбостугун камтыган элдин арасындагы ой-жүгүртүүнү айтса болот. Мындай маселелерди чечүү максатында Кыргызстандын өкмөтү жана эл аралык коомчулук Кыргызстандагы элдин, өзгөчө алсыз болгон жана маргиналдашкан катмардын укугун жогорураак деңгээлде коргоо үчүн жолун табууда бири бири менен бир пикирге келүүсү зарыл. Бул “жолго” жардамдын ири пакетин, финансылык насыяларды же техникалык жардамды алуу үчүн Кыргызстандын өкмөтүнө адам укутарынын сакталышын камсыздоосун талап кылган шартты камтыган эреже киргизилиши шарт. Демек, адам укуктардын жаатындагы күн тартиби ар дайым ички саясаттын чордонунда жайгашып, прогрессти баамдоодо же тышкы саясат боюнча сүйлөшүүлөрдүн жүргүзүлүшүндө негизги максаты болушу керек.

Тарых башталаар алдындагы көйгөйлөр

Кыргызстан  деңизге чыгуу жолу жок болгон, Борбордук Азиянын аймагында жайгашып, Казакстандын түштүк тарабы жана батыштан Кытай менен чектелип, Советтер Союзу кулаган соң 1991-жылы көз карандысыздыкка жетип, кичи жер тилкесине ээ болгон бир мамлекет.[1] Кыргызстанда жашаган калкы 6 миллиондон бираз гана ашкан санга тете болуп, көпчүлүгү аймактардын тургундары болуп, калктын жалпы санынан 32%ды жакырчылыкта жашаган эл түзгөн.[2]

Кыргызстан эгемендикке ээ болгон алгачкы жылдарында ар дайым Борбордук Азиянын “Швейцариясы” деп аталып, эл аралык коомчулуктун өлкөгө жана өлкөнүн бул аймакта “демократиянын аралчасына” айланып калуу потенциалына чоң үмүттө болгондугу чагылдырылган.[3] Кыргызстан көптөгөн эл аралык уюмдарга мүчө болуп кирип, адам укуктары боюнча негизги конвенцияларын ратификациялаган.[4] Мисалы, 1992-жылы Кыргызстан Дүйнөлүк Банктын мүчөлүгүнө кирген, 1994-жылы Орто Азия мамлекеттеринин арасында биринчи болуп Адам укуктарынын жалпы декларациясына кошулса, 1998-жылы мурунку советтик республикалардын ичинен алгач болуп Бүткүл дүйнөлүк соода уюумуна мүчө болуп кирген.[5]

Демократиялык өлкөгө айлануу үчүн Кыргызстан мындай кадамдарды жасаса дагы, көп жылдар бою Кыргызстан өкмөтү өзүнүн демократия боюнча берген убадаларына турбай, адам укуктарына сый мамилени курууга, аларга өбөлгө түзгөнү же алардын сакталышына эч кандай аракет жасаган эмес. Freedom House уюмунун “Дүйнө жүзү боюнча эркиндик” аттуу баяндамасында, Кыргызстан жарым жартылай гана эркин мамлекет катары таанылып, 100 балл боюнча 38 баллга гана ээ боло алган.[6] Мамлекет жергиликтүү коррупция менен күрөштү жүргүзүп, Transparency International (“Трэнспэрэнси интернэшнал” – “эл-аралык ачык-айкын”) Коррупцияны кабылдоо Индекси уюму 180 өлкөнүн ичинен Кыргызстанды 126-орунга жайгаштырган.[7] Мыйзам үстөмдүк жаатындагы реформалар туюкка кептелип, Кыргызстанда Адилеттүүлүк боюнча дүйнөлүк долбоордун мыйзам үстөмдүгүнүн индексинин көрсөткүчү 0,48 түзүп же 128 өлкөнүн арасында 87-орунду ээлеген; соттук системасынын көз карандысыздыгы 7 баллдан 3 баллга баамдалып, 2019-жылдын Глобалдык атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн индексинде 141 орундан 106-орунга жайгаштырылган. Ошентип, Кыргызстандын адам укуктары жаатында жалпы абалы  начарлап жатат.[8]

Кыргызстандын жетекчилери реформалар менен адам укуктарынан артка кетип жана кайра аларга кайтып келген кейиштүү таанымал айлампасына туш болушкан. Алгачкы президент, Аскар Акаев 1991-жылы шайланган. Башынан эле ал өзүн реформатор жана токтоо мүнөздөгү лидер катары көрсөткөн.[9] Бирок, өз кызматында иштеген акыркы жылдардын ичинде оппозициянын мүчөлөрүнө басым жасоо менен авторитардык башчыга айланып, өзүнүн үй-бүлөсү менен туугандарына жергиликтүү ресурстарына колдорун чыканагына чейин малып алууга уруксат берип жатып коррупцияланган жетекчиге айланып, анын коррупциялык схемаларында басымдуулукту жасай билген эл аралык жана жергиликтүү эрежелерди күчүнөн чыгарууга көбүрөөк даяр болуп калгандай эле.[10] Анын мындай кадамдары 2005-жылдын март айында орун алган “Жоогазын революциясына” алып келип, аягында Акаев төңкөрүштөн бир ай өткөн соң кызматынан кеткен.[11] Экинчи президент, Курманбек Бакиев 2005-жылдын июль айында президенттик кызматына шайланган. Анын баштапкы ак-көңүлдүгүнө карабастан, анын президенттик маалы төмөнкүдөй кайгылуу маселелер менен коштолгон: өлкө экономикасынын кыйрашы, кылмышкерлер менен болгон байланыштар жана парламенттин (Жогорку Кеңештин) бир нече мүчөлөрүнүн өлтүрүүлөрү, коррупция, кирешелүү бизнес үчүн анын үй-бүлөсүнүн жүргүзгөн күрөшү.[12] 2010-жылы болгон кийинки төңкөрүш Бакиевди куугунтукка салып, президенттин убактылуу милдеттерин аткаруучу кызматында Роза Отумбаеванын кыска мөөнөтү аяктаган соң, 2011-жылы декабрь айында акыры бийликке Алмазбек Атамбаев келген. Атамбаевдин президенттик маалы да көйгөйлүү жана тынч эмес болгон. Анын президенттик 6-жылдык мөөнөтүндө кээ бир реформалар жасалып, Баш мыйзамга өзгөртүүлөр киргизилсе да, көптөгөн коррупциялык иштерге тиешелүү болуп, алардын ичинде муниципалдык мүлктү мыйзамсыз жол аркылуу менчиктиштирүүсүнөн баштап инфратүзүмдүк долбоорлордон каражаттарды уурдоого чейин кирген.[13] 2017-жылдын ноябрь айында жаңы шайланып жаткан президент Сооронбай Жээнбеков өлкөдө бийлик демократиялык жол аркылуу  өткөрүп берилип жаткан мезгилде бул жогорку кызматка келген. Бирок, Сооронбай Жээнбековдун президенттиги көпкө узабай, 2020-жылы күмөндүү парламенттик шайлоолордон кийин дагы бир элдик көтөрүлүштүн жыйынтыгында кызматынан кетирилип, бул көтөрүлуштү башка байкоочулар мамлекеттик төңкөрүш деп аташкан.[14]  Жаңы шайланган президент Садыр Жапаровдун администрациясы адам укуктарынын жаатында күн тартибине канчалык деңгээлде колдоо көрсөтөөрү тууралуу бир нерсе деп айтууга али эрте болсо да, ал жана анын тарапташтары бийликке жетүү үчүн колдонуп жаткан ыкмалары тынчсызданууну жаратууда.

Бул убакыттын ичинде адам укуктарынын жаатында жалпы абал начарлаган – аярлуу топтордун, азчылык топтордун, аялдардын жана маргиналдашып калгандардын укуктары сакталбаган бойдон калууда; кыйноолордун практикасы кеңири жайылган; укук коргоочулар, журналисттер жана адвокаттар куугунтукка кабылып, жарандык коомчулуктун ишмердүүлүгүн жүргүзүү шарттары барган сайын татаалдашып жатат.[15]  Адам укуктары жаатында абалды жакшыртууга багытталган өзгөртүүлөр мыйзамга киргизилгенине карабастан, коомдогу гендердик теңсиздик менен кыздардын жана аялдардын укуктарынын бузулушу барган сайын күчөөдө.[16] Аялдарга багытталган зомбулук “кеңири жайылган” кубулуш болуп, аялдар жана кыздар “үй-бүлөдөгү зомбулукка, ала-качууга, кишилерди сатууга, бой жете элек кезде никеге мажбурлап тургузууга жана физикалык зомбулукка” көбүрөөк кабылып, бул мыйзам бузууларга чара көрүү үчүн адилеттүүлүккө болгон жеткиликтүүлүк чектелген эле.[17] Ден-соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелген адамдар коомчулукка толугу менен аралашпай, дагы деле басмырлоого учурап жатышат.[18] Бул кырдаал медициналык жардамдын жеткиликтүүлүгү, саясатты иштеп чыгуу менен майыптардын маселелери боюнча чечимдерди кабыл алуу процесси сыяктуу саясий ишмердүүлүккө катышуу жөнүндө сөз болгондо өзгөчө байкалып, БУУнун Мүмкүнчүлүгү чектелген адамдардын укуктары жөнүндө Конвенциясы 2019-жылы ратификациялангандан кийин бул жаатта абалдын жакшырып кетүүсүнө чоң үмүттөр бар.[19] Азчылыктардын укуктары, өзгөчө 2010-жылы Кыргызстандын түштүгүндө орун алган улуттар аралык жаңжалдан кийин, коомчулук менен өкмөт үчүн кылдаттыкты талап кылган тема болуп турат.[20] Өзбек улутундагы укук коргоочу жана журналист, Азимжан Аскаров кармалып, кыйноолорго кабылып, жогорудагы белгиленген окуялар өткөн соң жоопкерчиликке тартылган.[21] 2016-жылы БУУнун Адам Укуктары боюнча Комитетинин Аскаровду дароо бошотуусун талап кылган чечимине жана эл аралык коомчулук тарабынан жасалган башка көптөгөн пропагандалоо жана кийлигишүү аракеттерине карабастан, Аскаров 2020-жылы 25-июлда түрмөдө жан берген.[22] Укук коргоо органдарындагы кыйноо практикасы акыркы он жылдын ичинде туруктуу негиздеги чындыкка айланып, “үзгүлтүксүз (системалык) мүнөзгө” ээ болгондой.[23] Мисалы, 2019-жылдын биринчи жарым жылында Кыргызстанда кыйноо боюнча 171 арыз келип түшкөн, бул сандын ичинен 11 учуру боюнча гана прокурорлор кылмыш иштерди козгоп, тергешкен.[24] Сексуалдык ориентация менен жыныстык иденттүүлүктүн белгиси боюнча басмырлоо менен жек көрүүчүлүктүн негизинде кылмыштар жана мыйзам бузуулар “коркунучтуу системалык” мүнөзгө ээ болуп, бүгүнкү күнгө чейин уланып келген кезде, ЛГБТ коомчулугуна тиешелүү адам укуктарынын сакталышы оор абалда калууда.[25]

Мындай начар абал башка көптөгөн факторлор менен шартталса дагы, алардын ичинен адам укуктарын сактоодо жана коргоодо тоскоолдукту жараткан  негизги, эң маанилуүү болгон үчөөнү белгилөөгө мүмкүн, алар: коррупция, саясий эрктин жоктугу жана жазасыздыктын маданияты, б.а. мыйзам үстөмдүгүнө баш ийбегендиги жана адам укуктарына сый мамиле жасалбагандыгы. Бул факторлор адам укуктарына туздөн түз таасирин тийгизет, себеби бул укуктардын маңызы эң аярлуу болгон жана маргиналдашып калган адамдарды коргоого багытталып, коррупциянын бар болушу жана анын терс кесепеттери аярлуу катмарга кирген адамдарды социалдык колдоо, саламаттык сактоо менен билим берүү сымал негизги мамлекеттик кызматтардан жана укук коргоо органдарга, сотторго жана адвокаттарга болгон жеткиликтүулүк сыяктуу юридикалык кызматтардан ажыратып, ошол адамдарга өз залалын тийгизүүдө.[26]

Коррупция

Мурунку Советтер Союзуна кирген башка мамлекеттердей эле, Кыргызстан акыркы 20 жылдын ичинде дүйнө жүзү боюнча эң эле коррупцияланган өлкө болгон.[27] Коррупцияга каршы көптөгөн мыйзамдар жана демилгелер кабыл алынганына карабастан, бул терс жагдай дагы деле токтобой созулуп келе жатат.[28] Глобалдык атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүнүн индексинде (Global Competitiveness Index) Кыргызстан 100 баллдык система боюнча 29 баллдын көрсөткүчүнө ээ болуу менен, мамлекеттин жалпы өнүгүшүндө негизги жана эң эле татаал маселеси болуп коррупция таанылып, жогоруда айтылгандай мыйзам үстөмдүгүн камсыздоодо дагы негизги жолтоо катары паракорчулук эсептелүүдө.[29]

Кыргыз эли коррупциянын кесепеттүү таасирин өзу эле түшүнүп,  буга каршы чараны көрүүгө далалатын ишке ашырууда. Өкмөттүн ишмердүүлүгү тууралуу суроого жооп бергенде, маанилүүлүгү боюнча саламаттык сактоо (67%) жааты менен  экономикадан(52%) кийин эле коррупция (47%) маселесин үчүнчү орунга жайгаштырган.[30] Коррупция менен уюшкан кылмыштуулукту баяндоо долбоору (OCCRP) 2019-жылы июнь айында Кыргызстандагы бажы кызматкерлери өлкөдөн 700 миллион АКШ доллар каражаттарын кандай жол менен чыгарып кеткенин баяндаган “Борбордук Азиядагы тоноочулук жана жан тартуучулук” аттуу отчетун жарыялагандан кийин эл көчөгө нааразылык акцияларына чыгып, бул иштерге шектелгендерди жоопко тартуу талаптарын билдирген.[31] 2020-жылы октябрда OCCRP долбоору коррупция тууралуу “Матраимовдун падышалыгы” деп аталган дагы бир катар иликтөөлөрүн жарыялап, дал октябрда өтө турчу парламенттик шайлоолордун алдында коомчулукту катуу дүрбөтүп, бул шайлоолор өз алдынча добуштарды сатып алуу боюнча олуттуу шектер менен мүнөздөлгөн.[32] Коррупцияга жана Бишкектеги башка саясий окуяларга каршы нааразычылык акциялары мамлекеттин борбор калаасында эмдигиче уланып келүүдө.[33]

Билим берүү, саламаттык сактоо, шаардык коммуналдык чарбачылык сыяктуу коомчулуктун бардык тармактарында коррупциянын сиңип калган мезгилинде сот адилеттүүлүк тармагындагы паракорчулук адам укуктарынын сакталышына жана корголушуна эң чоң залалын тийгизүүдө. Өкмөт адам укуктар жаатында өз мойнуна алган эл аралык милдеттерин аткарууга жана аларды коргоого жөндөмдүү болуп, айыпталуучулар мамлекеттик же мамлекттик эмес субъекттер болгонуна карабай күнөлүүлөрдү жоопко тартуу үчүн бар болгон мыйзам-укуктук системасына ишенүүсү зарыл.   Мыйзам-укуктук системасы биринчиден өкмөт үчүн соттук процесстин баштапкы баскычтарында натыйжалуу тергөө иштерин жүргүзүүгө шарт түзуп бериши керек. Экинчиден, прокурорлор ишти сотко жөнөтүү үчүн ишенимдүү жана жетиштүү түрдө болгон далилдердин базасына ээ болгон тергөө иштерин жүргүзүшү керек. Үчүнчүдөн, юридикалык жактан негизделген жана калыс чечимдерди чыгаруу максатында компетенттүү, адилеттүү жана эч бир тарапка жан тартпаган угууларды камсыз кылуу үчүн соттор адилеттүү соттук териштирүүнүн стандарттарын сакташы керек.

Иш-жүзүндө паракорчулуктун түйшүктүү кесепеттери жогоруда белгиленген юридикалык процесстин баскычтарында отчеттуулукка жетүүнү өтө татаал жана көйгөйлүү маселеге айлантат. Коррупциянын айынан укук коргоо органдары өздөрүнүн пайдасыздыгы, кесипкөй эместиги, милдеттеринен кыянаттык менен пайдалануусу жана алсыздыгы менен белгилүү болушкан. Эл өзүнүн туугандарын жергиликтүү эле уруулар менен байланыштуу болгон трайбализмдин жергиликтүү маданияты “жумуштун натыйжасыз аткарылышына алып келген жактоочулукка жана кесипкөй эмес жүрүм-турумга” алып келүүдө.[34] Кээ бир жергиликтүү милиционерлер жергиликтүү бийликтеги кызматкерлердин таасиринин алдында болуп, иш тергөө процесси жүрүп жаткан маалда жан тартпоо милдетин аткарылышынын алдында алсыз болуп калууда.[35]  Бир жагынан бардык тармактарга сиңген коррупцияадан улам, экинчи жагынан төмөндө талкуулануучу укуктук маданияттын айынан зомбулукка кабылгандар милиция кызматкерлерине арыздарын каттоого алдырышы дагы көп учурларда кыйнчылыкка жаткан. Мисалы, 2019-жылы үй-булөдөгү кол көтөрүүлөрдүн 9000 учуру катталган. Бунун ичинен 5 456 учуру бийлик тарабынан административдик иштер катары катталса, 784 учур боюнча гана кылмыш иштери козголгон.[36] Укук коргоо органдарындагы паракорлук коррупциянын бир түрү катары тергөө иши менен кылмыш куугунтуктоодон качып кутулуу максатында элдин арасында кеңири кезиккен кубулуш болуп эсептелет.[37]  Респонденттер же алардын бир туугандары мурунку жылы милиция кызматкерлерине байланышканда пара берди беле деген суроого 61 пайызы “ооба” деген жоопту берип,бул кырдаал милиция кызматкерлерине пара берүүсү кадымкидей практикага айланганын ачык айкын көрсөттү.[38] Паракордук менен коррупцияга тыюу салган мыйзамдар иштелип чыгарылса дагы, мыйзамдар негизинен көргөзмө мүнөзгө ээ болуп, бул мыйзамдардын иш-жүзөгө ашырылышы тууралуу иштелген толук кандуу механизмдери даярдалган эмес.[39]

Айыпталуучулар укук коргоо органдары тарабынан негизсиз камакка алуу, кыйноо жана кылмыш куугунтугуна кабылган коркутуулары аркылуу опузаланган учурлары дагы кеңири жайылган кубулуш болуп эсептелет.[40] Мисалы, милиция ЛГБТ-коомчулуктун өкүлдөрүнөн жана маргиналдашып калган адамдардан акча өндүрүү максатында аларды куугунтукташат. Human Rights Watch эл аралык укук коргоо уюмунун отчетуна караганда, милиция кызматкерлери гейлерди кыйнашып, алардан акча опузалоо менен кызматкерлердин үстүнөн эч кандай доо-арыздын түшпөстүгүн камсыздоо үчүн коркутуу-үркүтүүгө алышкан.[41] Мындай учурлардан жабыр тарткандардан бири, Михаил Кудряшов мыйзам-укуктук негизде коргоону талап кылганда, сот анын ишин тергөөдөн баш тартып, аны менен жазасыздыктын маданиятын өрчүшунө жана отчеттуулуктун тартибин бузууга жол берген.[42]

Мындан сырткары, сотторго иш түшкөндө коррупциядан пайда көрүүгө эч кандай мүмкүнчүлүк жок, себеби соттун чечимдерине байланыштуу акчалай төлөмдөр дүйнө жузү боюнча эң жогору болуп саналат.[43] Соттук системадагы кызматкерлердин төмөн айлык акыларынын жана соттордун дайындалышы саясатташып калгандыгынын айынан соттор жана соттук система коррупция маселесинин алдында алсыз болуп калууда.[44]  2010-жылы Сотторду тандоо боюнча жаңы Кеңеш түзүлүп, Президент менен Парламент тарабынан дайындалчу жергиликтүү, Жогорку жана Конституциялык сотуна талапкерлерди тандоо милдети жүктөлгөн. Кеңештин курамына аткаруу бийликтин өкүлдөрү кирбесе дагы, Кеңештин үчтөн эки бөлүгү парламенттеги саясий партиялардын мүчөлөрүнөн туруп, сотторду дайындоо процесси саясий таасирге байланып калуу коркунучу пайда болгон.[45] Сот бийлиги ошондой эле бийликтин аткаруу бутагынан көз каранды, анткени аткаруу бийлиги бюджеттин бөлүштүрүлүшүнө жооптуу болот.[46]

Сот адилеттүүлүктүн системасында коррупцияны жокко чыгаруу жана реформаларды иш-жүзүнө ашыруу боюнча көптөгөн аракеттер жасалган, бирок чектелген эле жыйынтыкка келе алышкан. 2019-жылы Кыргызстандын өкмөтү донорлордун колдоосу менен жергиликтүү мыйзамдарга бир катар өзгөртүүлөрдү кабыл алып, “репрессивдүү ыкмаларды” жоюу аракетинде жана адам укуктарын дагы да жакшыраак корголушун камсыздоо максатында “жаңы ыкмаларды” иштеп чыгуу далалатын жасаган.[47] Өткөрүлгөн реформалар төмөнкүдөгүдөй багыттарда аткарылган: тергөө иштерин жүргүзүу боюнча ыйгарым укуктарды прокуратурадан сотторго өткөрүп берүү, тергөөчү соттун кызматын негиздөө, сот жараяндардын залдарына жана тергөө бөлмөлөрүнө санариптештирүү менен пробациянын жаңы системасын киргизүү менен бирдиктүү реестрди түзүү.[48] Жакшы жакты көздөй көрүнүктүү өзгөрүүлөрдүн орун алгандыгы тууралуу бир нерсе айтууга азырынча абдан эле эрте.

Чет өлкөлүк донорлор тарабынан колдоо көрсөтүлүп келген башка демилгелерге Европа Биримдигинин мыйзам үстөмдүгүнүн камсыздалышына бөлүнгөн 12,2 миллион евро каражаттарын камтыган программалар кирип, алар иш-жүзүнө 2014-жылдан тарта ашырылып келе жатат. Бул программалар “коррупция менен күрөшүүгө жана сот түзүмдөрүнө ишенимди бекемдеп, ачык-айкындыкты камсыздоо аркылуу соттук администрациясынын натыйжалуулугун” жогорулатууга багытталган.[49] Америка Кошмо Штаттардын эл аралык өнүгүү боюнча агенттиги (USIAD) акыркы жылдырдын ичинде Кыргызстандын соттук системасын колдоо боюнча көптөгөн программаларды ишке ашырып, финансылык жактан дагы колдоо көрсөткөн.[50] Мисалы, 2008-2010 жылдары USAID 16 миллион АКШ долларлык Миң жылдык чакырыктардын Корпорациясынын Босого программасын иш жүзүнө ашырып, бул программа соттук системасындагы реформаларды кубаттап, ошондой эле коррупцияга каршы күрөштү жүргүзүү үчүн прокуратура органдарына өзгөртүүлөрдүн киргизилишине колдоо көрсөткөн.[51] Мыйзамдуулукту өнүктүрүү боюнча эл аралык уюму (IDLO-International Development Law Organization) аркылуу электрондук түрдө жүргүзүлгөн сот адилеттүүлүгүнүн программасы ЮСАИД уюму каржылаган демилгелеринин бири болуп, www.sot.kg деген жалпы улуттук порталын түзүүгө өбөлгө түзгөн. Бул портал коомчулукка бардык соттук чечимдердин жеткиликтүүлүгүн санариптештирүү жол аркылуу камсыздоо максатында түзулгөн.[52] ЮСАИД каржылаган эң акыркы долбоору 3,2 миллион АКШ долларга бааланган программа болуп, ал “Соттук системасына бийликтин көз карандысыз бир бутагы катары коомчулуктун ишенимин жаратуусуна” багытталган.[53] Мындай демилгелердин баардыгы керек болуп турса дагы, алар ар дайым эле туруктуу боло бербейт жана гранттарга бөлүнгөн каражаттар түгөнгөн соң толук кандуу ишке ашырылбай калат. Жыйынтыгында, жергиликтүү өкмөт узак-мөөнөттүү өзгөртүүлөрдү киргизүү үчүн эч кандай жоопкерчиликти мойнуна албаганынан белги берет.

Саясий эрктин жоктугу

Адам укуктарынын начар сакталганынын экинчи фактору болуп саясий эрктин жок болгондугу эсептелип, бул чечүүчү кызматтарда иштегендердин адам укуктарынын сакталышы боюнча саясий чечимдерди түшүнбөгүндүгүндө, иш жүзүндө укуктарды коргобогондугу менен ишке ашырылгандыгын камсыздабаганында билинет.[54] Кыргызстандын мурунку президенттери, Акаев, Бакиев, Атамбаев, Жээнбеков жана алардын администрациялары керектүү болгон саясий эркине ээ болбой, адам укуктарынын жетиштүү деңгээлде сакталышын камсыздоо максатында керектелген реформаларды жүргүзө алган эмес. Саясий эрктин жоктугунун себептери көп түрдүү жана татаал келет, бирок булардын арасынан коррупция, жеке максаттарды көздөп кызматынан кыянаттык менен пайдалануу, кылмыш дүйнө менен болгон байланыштар жана коррупцияланган жеке пландары бул себептердин тизмегинде алгачкы орундарды ээлегендей.

Кыргызстандын алгачкы президенти, Аскар Акаев мыйзам үстөмдүгүнө эбегейсиз маани берилген жаңы демократиялык жана көз карандысыз мамлекетти куруу боюнча амбициялык пландарын ачык элдин алдында билдирип жаткан маалда, анын мамлекетти башкарып турган мезгили адам укуктарынын жаатындагы программалардын, пландардын, жүргүзгөн саясаттын, каржылоонун жана көрсөтүлгөн колдоонун чектелген даражасы менен мүнөздөлгөн. Аймактардын губернаторлук маанилуү кызматтарында “эски гвардиясын” сактап калууга жана бийликтин башка жогорку эшелондорун тыгыз тууган-уруктук байланыштар менен толтурууга багытталган Акаевдин кадрдык саясаты реформаларга жолтоо болгон, себеби бул жетекчилер аймактарда жаңы саясатты түшүнбөй иш жүзүндө жүргүзүшкөн эмес. Аны менен Акаевдин администрациясынын реформаларга болгон бектиги ийгиликсиздикке дуушар болоору кепилденген.[55]

Бакиев бийликке келеери менен анын үй-бүлөсү жана туугандары бийликти басып алуу, кылмыштуулук менен күрөш жүргүзүү жана кирешелүү контракттар менен бизнести тартып алуу менен алек болуп баштаганда, адам укуктардын жаатындагы күн тартиби экинчи иретте туруп калган. Андан кийинки эки президент Атамбаев менен Жээнбеков ошого окшогон эле жолду басып, алардын администрациялары конкреттүү маселелерди чечүү үчүн керектелген саясий чечимдер тууралуу эч кандай түшүнүк менен ойлорго ээ болбой, кандайдыр бир реформаларды жүргүзүүгө эч кандай умтулуулары жоктой эле.[56] Жогоруда айтылгандай жасалган мамиле албетте реформаларды жүргүзүү процессин бузуп, коомчулукка багытталган негизги мыйзам үстөмдүгүн камсыздоого керек болгон саясий эрктин жок болгондугун ачык эле чагылдырган.

Элдин “укуктук менталитети” – жазасыздыктын маданияты жана элдин мыйзам үстөмдүгүнө баш ийбегендиги

Адам укуктарынын сакталбаганына себеп болгон үчүнчү фактор катары элдин “укуктук менталитетин” айтууга мүмкүн, б.а.  жазасыздыктын маданияты жана мыйзам үстөмдүгүнө баш ийбегендиги менен анын түшүнүгү тууралуу кабардардыктын төмөнкү деңгээли.[57] Эгерде эл адам укуктарын коргогон мыйзамдарга ишенбесе, алардын күчүнөн күмөн санаса жана аларды бузганы үчүн эч кандай жоопкерчилик көрүлгөн эмес деген ойдо болсо, албетте адам укуктарынын сакталышын камсыздаган мыйзамдар иш жүзүндө иштебей, ал мыйзамдар аткарылбаган бойдон калат. Натыйжада, элдин мындай ойлору кайдыгер мамилени жаратып, жарандар менен мамлекеттик кызматкерлердин дагы мыйзамдын бузулушу норма катары эсептелген жүрүм-турумдарына алып келет.

Мыйзам үстөмдүгүнүн маданияты иш-жүзүндө татаал жана көп тараптуу түшүнүк болгондуктан, бул тема боюнча көптөгөн кенен маалымат булактары, адабияттар жана нускамалар бар.[58] Кыргызстандагы мыйзам үстөмдүгүнө сый мамиленин төмөңкү деңгээли советтердин доорунда түптөлүп, ал кезде ачык-айкындык, тең укуктуулук жана отчеттуулук адаттан тыш көрүнүш катары эсептелип, маанилүү иштерди “телефон аркылуу” чечүү жолу норма катары кабыл алынган.[59] Кыргызстандын учурдагы шарттарында адвокаттар (соттор менен прокурорлор азыраак) сот залында же анын тышында коомчулуктун мүчөлөрүнүн кол салууларына кабылышып, мындай аггрессиянын себеби алар коргоп жаткан кишилерге байланып калуу менен юридикалык кесиптин ролун түшүнбөгөндүгү, мындай жоруктарга жоопкерчиликтин жана кесепеттеринин жок болгондугу болууда.[60] Ошондой эле, гендердик зомбулуктун курмандыктары бир гана аларга зомбулук көрсөткөн туугандарынын тарабынан куугунтуктоого алынбастан, аларга кеңири коомчулуктун башка мүчөлөрү менен прокурорлор жана укук коргоо органдары дагы кошулуп, мындай кубулуш зомбулуктан жабыр тарткандар мыйзамдарды билбегендиктен жана кеңири таралган аялдарды жаман көрүүчүлүк менен гендердик белги боюнча басмырлоодон улам орун алып жатат.[61]

Мындай укуктук менталитетти мыйзам үстөмдүгүнүн пайдасына буруп, өзгөртүү үчүн коомчулукта керектүү өзгөрүүлөрдү киргизүүгө каалоосу бар болушу керек – бул өкмөткө да жарандык коомго да тиешелүү.[62] 2016-жылы Кыргызстандын өкмөтү бул маселени түшүнгөндөй болуп, 2016-2020 жылдарга Кыргыз Республикасынын калкынын укуктук маданиятын жогорулатуу концепциясы жөнүндө токтомун кабыл алган.[63] Бул концепция “заманбап укуктук маданият менен адатты түзүүнү, укуктук даярдыкты жана калкты маалымдоону камтыган укуктук маданиятты жогорулатууга системалык ыкманы колдонууга киргизүүгө” багытталган.[64] Бул концепция иш аракеттердин планын жана максаттардын тобун аныктап, бул максаттарга жетүү үчүн коомчулуктун кабардарлыгын жогорулатуу, мыйзамдардын сакталышынын маанилүүлүгүн жаш муунга жеткирип берүү максатында бул тармакта билим берүү демилгелерин түзүү чоң мааниге жатып, бул демилгелерди ишке ашырылганын камсыздоодо ылайыктуу коомдук кампанияларды түзүү максатында жергиликтүү ЖМКлар менен иштеп жана мамлекеттик органдар менен иштерди бир ыраатта жүргүзүлүшү маанилүү болгон.  Концепциянын алкагындагы мындай иш аракеттердин планындагы бир мисал катары “тилектештиктин автобусу” деген демилгесин кароого мүмкүн. Бул демилгенин алкагында жергиликтүү юристтердин бир тобу акысыз юридикалык кызматтарын көрсөтүү максатында Ош менен Чүй облустарынын алыскы булуң бурчтарында жайгашкан айылдарга барышкан. 2016-2017 жылдары жалпы жонунан 4145 кишиге кызматтарын көрсөтсө, 2020-жылы бул көрсөткүч 4000 барабар болгон.[65]

Бул максаттарга жетүү үчүн башка маалыматтык-пропагандалык кампаниялар жүргүзүлгөн.  Жогоруда белгиленген Миң жылдыктын чакырыктарынын Корпорациясынын коррупцияга каршы Босого программасы 2008-жылы өлкөгө, анын коомчулуктарына жана үй-бүлөлөргө туура келбеген жана жакшы жүрүм-турум катары эсептелбеген калп айтуучулукту жана жалганчылыкты терс сапаттар катары көрсөткөн адамдык баалуулуктарын баса белгилеп чагылдырган балдар үчүн мультфильмдерди жараткан.[66] Ошондой эле, укуктук менталитетти өстүрүү жана жазасыздыктын маданиятын жоюу максатында 2014-жылы жогорудагыларга окшогон коомчулуктун кабардарлыгын жогорулатуу кампаниялары, сынактар, көркөм көргөзмөлөр менен ар турдүү программалар уюштурулган.[67] Ушундай сыяктуу индивидуалдуу программалар жана иш аракеттер ошол убакта ийгликтүү болсо дагы, мындай аракеттердин туруктуулугу жана бул аракеттер өз ичинде камтыган кабардын ырааттуулугу жетишсиз болгон. Бардык кызыкдар болгон жактар тарабынан керектүү колдоо көрсөтүлбөстөн, жергиликтүү укуктук маданиятында көрүнүктүү өзгөрүүлөрдүн ишке ашырылышына көптөгөн жылдар керектелип калышы ыктымал. Бийликке келген жаңы администрация бул көйгөйдү чечилиши зарыл болгон маселе катары көрөрү же көрбөөсү ачык суроо бойдон турат.

Тыянактар жана сунуштамалар

Кыргызстандын алдыга кетүү жолу татаал болуп турат, ошондуктан мыйзам үстөмдүгүнүн сакталышына (аны менен адам укуктарынын дагы сакталышы) жана чыныгы олуттуу реформаларды жүргүзүүгө орчундуу далалаты жасала турган болсо, ал учурда чындап кыйын тандоону жана туура уюштурулган аракеттерди жасоого туура келет. Андай болсо да, чечимди кабыл алуу менен Кыргызстан маанилүү кадамын жасоо алдында турат, анткени мыйзам үстөмдүгү өлкөнү өркүндөп өсүүгө жана эл аралык коомчулук менен интеграциясына алып келет. Бардык жерлерде токтобой, кезигип жаткан коррупция туруксуздукка жана тукулжуроого алып келүүдө. Саясий туруксуздукту да эске алуу менен Кыргызстан үчүн сезилээр реформаларды жүргүзүүгө дагы деле кеч эмес. Бирок, бул реформалардын жүргүзулүшү канчалыкка чоюлуп, артка жыла берсе, ошончолук алардын ишке ашырылышын аяктоо кыйын болот. Кыргызстандагы мыйзам үстөмдүгүнүн төмөн деңгээлин эсепке алуу менен, учурда өмүр сүрүп жаткан системалар бир маалда узак-мөөнөттүү реформаларды талап кылган белгисиздик менен сыздоого чыдабай кетиши мүмкүн. Кыргызстандагы адам укуктарынын жаатындагы абалды жакшыртуу максатында бардык кызыкдар болгон тараптар төмөнкүлөрдү аткаруу менен өздөрүнүн салымын кошуусу мүмкүн:

• Кыргызстандын өкмөтү адам укуктарына негизделген мамилесин колдонуп, өзүнүн ички саясатын жүргүзүүдө күн тартибинде башкы артыкчылык адам укуктарынын жаатына берүү менен өкмөт бул жаатка маани бергендигин көрсөтүүсү зарыл;
• Кыргызстандын өкмөтү адам укуктардын жаатында мойнуна алган эл аралык милдеттенмелерин аткарып, коргоп жана сый мамиле жасоого милдеттүү; бул талаптардын аткарылбагандыгы финансылык жана техникалык жардамды алуу шарттарынын бузулушуна алып келиши мүмкүн;
• Кыргызстандын өкмөтү мыйзам үстөмдүгүн бекемдөөдө, коррупцияга каршы күрөштү жүргүзүүдө чыныгы берилгендигин чагылдырып, саясий эркин көрсөтүүгө тийиш;
• Кыргызстандын өкмөтү укуктук менталитетти өнүктүрүү жана калкты укуктук нормаларга сый мамиле жасалышы менен мыйзам үстөмдүгүнүн маанилүүлүгү боюнча кабардарлыгын өстүрүү боюнча иш аракеттерин улантуусу зарыл;
• Жергиликтүү жарандык коом адам укуктардын жаатындагы абалга көзөмөл жүргүзүүсү керектелип, ар бир орун алган бузуулар жөнүндө кабар берип, жериликтүү да эл аралык деңгээлде да абалдан кабардарлыгын жогорулатуу;
• Ошондой эле, кесипкөй укуктары менен кызыкчылыктарынын корголушу жөнүндө сөз болгондо, жарандык коом көбүрөөк биримдикте болуп, тилектештик маанайды сактоого тийиш, мисалы юристтер, журналисттер, азчылыктар жана маргиналдашып калгандар тууралуу кеп жүргөндө;
• Эл аралык коомчулук колунда болгон баардык таасирдүү баскычтарын колдонуп, адам укуктары менен мыйзам үстөмдүгүнүн жаатындагы күн тартибинин тизмеге киргизилүүсүн камсыздаган шарттарды коюу менен потенциалдуу насыялар же финансылык жардамдын программалары боюнча сүйлөшүүлөр жүргүзүлгөндө, адам укуктарынын маанилүүлүгү бийликтин жергиликтүү органдары тарабынан эске алынуусу тийиш; жана
• Реформаларды жүргүзүү жана жакшы жакка карай өзгөртүүлөрдү киргизүү үчүн жергиликтүү коомчулуктардын мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтип, жарандык коомдун уюмдарына жана укук коргоочуларга колдоо көрсөтүү аркылуу эл аралык коомчулук менен донорлор талапка ылайык жардамды берүүлөрүн улантуулары зарыл.

Эсквайэр, Жасмин Кэмерон, Кыргызстанда төрөлүп, АКШда билим алган адам укуктарын коргоо боюнча юристи. Жасмин узак убакыттан бери АКШнын Өкмөтүнө жана бейөкмөт уюмдарга иштеп, көптөгөн жылдар бою чет өлкөдө жашап келет. Европа менен Евразия аймактарында адам укуктары менен мыйзам үстөмдүгү боюнча программаларды иш жүзүнө ашырып жүргөн.

Сүрөт Швейцариядагы Кыргыз Республикасынын өкүлчүлүгү тарабынан камсыздалган.  

[1] Борбордук разведка жүргузүү башкармалыгы: Факттардын бүткүл дүйнөлүк китеби, Кыргызстан, Факттардын бүткүл дүйнөлүк китеби, CIA.gov, https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kyrgyzstan/

[2] Ошол эле жакта.

[3] The Frontline World, Кыргызстан, Алып качкан колукту, (похищенная невеста), PBS, март 2004, http://www.pbs.org/frontlineworld/stories/kyrgyzstan/facts.html

[4]Адам укуктары боюнча БУУнун Жогорку комиссарынын Башкармалыгы (БУУ АУЖКБ) OHCHR, Өлкөлөр же келишимдер боюнча жүргүзүлгөн ратификациялардын статусун көзөмөлдөө, Кыргызстандын ратификациясынын статусу, БУУнун Адам укуктары боюнча келишимдердин аткарылышын байкоого алган органдары, https://tbinternet.ohchr.org/_layouts/15/TreatyBodyExternal/Treaty.aspx?CountryID=93&Lang=EN. 1994-жылы Кыргызстан Жарандык жана саясий укуктары боюнча эл аралык пактты, Экономикалык, социалдык жана маданий укуктар боюнча эл аралык пактты жана Балдардын укугу боюнча конвенцияны ратификациялаган. 1997-жылы болсо Кыргызстан кыйноолорго каршы Конвенциясына жана жазалоо менен катаал мамиленин, мыкаачылыктын жана кемсинтүүнүн жана башка түрлөрүнө каршы болгон келишимдерге кошулган. Алардын арасында Аялдарга карата жасалаган басмырлоонун бардык түрлөрүн жоюу Конвенциясына жана Расалык басмырлоонун бардык түрлөрүн жоюу боюнча эл аралык Конвенцияга кол койгон. 2003-жылы болсо Кыргызстан эмгектенген бардык миграттардын жана алардын үй-бүлө мүчөлөрүнүн укуктарын коргогон Конвенцияга кошулган. Ал эми жакын арада эле, 2019-жылы Кыргызстан Майыптардын укуктары боюнча Конвенцияга кошулган.

[5] Ошол эле жакта. Ошондой эле, Дүйнөлүк соода уюмунун сайтына кайрылыңыз, Кыргыз Республикасы Дүйнөлүк соода уюмунун мүчөлүгүнө кирди, октябрь 1998, https://www.wto.org/english/news_e/pres98_e/pr114_e.htm; ошондой эле, БУУнун  Туруктуу өнүгүү боюнча билимдердин платформасы, https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/26459VNR_2020_Kyrgyzstan_Report_English.pdf

[6] Freedom House, Дүйнө жүзү боюнча эркиндиктин 2020-жылкы отчету,  http://www.pbs.org/frontlineworld/stories/kyrgyzstan/facts.html

[7] Transparency International, Жылдык отчет, https://www.transparency.org/en/countries/kyrgyzstan. Ошондой эле, бул уюм мамлекетибизди 100 баллдык система боюнча (0 балл – коррупциясы жогорку деңгээлде болгон өлкөлөр, 100 балл – коррупциядан таптаза болгон өлкөлөр) 31 баллга баамдап, 2012-жылы Кыргызстан 154 баллга ээ болгонун эскертүү менен бул көрсөткүчтү (31 балл) мурунку жылдардагы абалга караганда, бираз да болсо алдыга жылыш болду деп эсептөөгө мүмкүн.

[8] Адилеттүүлүк боюнча дүйнөлүк долбоор (World Justice Project –WJP), 2020-жылдын Мыйзам үстөмдүгүнүн индекси, https://worldjusticeproject.org/our-work/research-and-data/wjp-rule-law-index-2020; Дүйнөлүк экономикалык форумдун 2019-жылга караштуу Глобалдык атаандыштыкка жөндөмдүулүктүн индекси, http://www.pbs.org/frontlineworld/stories/kyrgyzstan/facts.html; Human Rights Watch, Кыргызстан, 2021-жыл боюнча Бүткүл дүйнөлүк отчет, https://www.hrw.org/world-report/2020/country-chapters/kyrgyzstan;  Amnesty International, Кыргызстан, https://www.amnesty.org/en/countries/europe-and-central-asia/kyrgyzstan/report-kyrgyzstan/

[9] Реджина А. Спектор,  Кыргызстандын президентинин, Аскар Акаевдин өзгөрүшү, Калифорния университети, Беркли, Spring 2004, https://iseees.berkeley.edu/sites/default/files/shared/2004_02-spec.pdf

[10] RFE/RL, Борбордук Азия боюнча отчет: 22-август, 2002,  RFE/RL, август 2002, https://www.rferl.org/a/1342268.html

[11] Эл аралык кризистик тобу, Төңкөрүштөн кийинки Кыргызстан, май 2005, https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/09/29/icg_05042005.pdf

[12] BBC Жаңылыктары, Кыргызстандын парламентинин өкүлү Бишкекте атылып өлтүрүлдү, май 2006, http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4759301.stm; BBC Жаңылыктары, Коррупцияга каршы кыргыздардын митинги, апрель 2006, http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4958146.stm

[13] Сатина Айдар,  Кыргызстандын мурунку президенти, Алмазбек Атамбаевдин мезгилиндеги элиталардын арасындагы болжолдонгон коррупция тууралуу биз эмнелерди билебиз, октябрь 2018, https://www.opendemocracy.net/en/odr/what-we-know-about-alleged-elite-corruption-under-former-kyrgyz-president-almazbek-atambayev/

[14] Владимир Пирогов,  Кыргызстандын оппозициясы бийликке аттанганынан улам мамлекеттик төңкөрүшү күч алууда, “Сидней морнинг геральд” (The Sydney Morning Herald), октябрь 2020, https://www.smh.com.au/world/asia/coup-d-etat-under-way-as-kyrgyzstan-opposition-claims-power-20201006-p562lo.html

[15] Human Rights Watch, Кыргызстан: 2019-жылдын окуялары, (HRW 2019-жылкы отчету), https://www.hrw.org/world-report/2020/country-chapters/kyrgyzstan; ошондой эле, Кыргызстан боюнча Amnesty International кайрылыңыз, https://www.amnesty.org/en/countries/europe-and-central-asia/kyrgyzstan/report-kyrgyzstan/; Журналистти коргоо боюнча комитетин дагы караңыз: Кыргызстан  2020, https://cpj.org/europe/kyrgyzstan/2020/; адам укуктардын коргоочуларынын тегерегиндеги абалы тууралуу маалыматты Frontline Defenders уюмунун Кыргызстан боюнча даярдаган материалдардан ала аласыздар, https://www.frontlinedefenders.org/en/location/kyrgyzstan; юристтердин тегерегиндеги болгон абалы тууралуу маалыматты “Адилет” юридикалык клиникасынын юристтер боюнча дайындаган отчетунан ала аласыздар,  http://www.adilet.kg/en/news/full/415; жана Кыргызстандын адвокаттарынын ассоциациясынын Кыргызстандын президентине адвокаттарга кол салуунун коркунучтуу тенденциялары тууралуу узаткан ачык катына да көңүл буруңуздар, www.advokatura.kg/foto/obrashchenie-k-prezidentu-kyrgyzskoy-respubliki; Азаттык радиосу, Ош: Адвокаттын сөзүнө караганда, ага үчүнчү тараптар аңдуу жүргүзүп, сүйлөшүулөрү тыңшалган. Ноябрь, 2020, https://www.azattyk.org/a/30966296.html

[16] Human Rights Watch, Кыргызстан: 2019-жылдын окуялары, https://www.hrw.org/world-report/2020/country-chapters/kyrgyzstan

[17] БУУ Аялдар, Кыргызстан, https://eca.unwomen.org/en/where-we-are/kyrgyzstan; Адвокаттардын Америкалык Ассоциациясы, Адам укуктары боюнча борбору: Кыргызстандагы аялдарга көрсөтүлгөн зомбулук: сот адилеттүүлүгүнүн жеткиликтүүлүгүнө, сот тергөөсүнүн адилеттүү жүргүзүлүшүнө болгон укуктарга жана тынч жыйындарды өткөрүүгө тоскоолдуктар, декабрь 2020, https://www.americanbar.org/groups/human_rights/reports/violence-against-women-in-kyrgyzstan–barriers-to-accessing-just/;  ; Адвокаттардын Америкалык Ассоциациясы, Адам укуктары боюнча борбору,Сот ишине жүргүзүлгөн байкоо боюнча отчет: Кыргызстан жана Гульжан Пасанова, май 2020, https://www.americanbar.org/groups/human_rights/reports/kyrgyzstan_vs_Gulzhan_Pasanova1/

[18] Гульмира Казакунова,  Кыргызстандын социалдык коргоо боюнча программалары жана чаралары, БУУ, июнь 2018, https://www.un.org/development/desa/dspd/wp-content/uploads/sites/22/2018/06/3-1.pdf

[19] Amnesty International, Мүмкүнчүлүгү чектелген адамдардын укуктары жөнүндө Конвенциясы ратификациялангандан бир жыл өткөн соң, март 2020, https://www.amnesty.org/en/latest/campaigns/2020/03/one-year-after-crpd-ratification-in-kyrgyzstan/

[20] Азчылыктардын укуктары боюнча эл аралык тобу, Кыргызстан, https://minorityrights.org/country/kyrgyzstan/. Системалык репрессиялардын, массалык өлтүрүүлөрдүн жана геноциддин потенциалдуу коркунучтарына дуушар болгон жамаатарды аныктаган коркунучтун алдында жашаган элдердин индекси боюнча Кыргызстан 2020-жылы 55-орунду ээлеген.

[21] Human rights Watch, Кыргызстан: Укук коргоочу үчүн “адилеттүү сотко” пародия,https://www.hrw.org/news/2017/01/24/kyrgyzstan-travesty-justice-rights-defender

[22] Журналисттерди коргоо боюнча комитет, Азимжан Аскаров, https://cpj.org/campaigns/azimjon-askarov/; Адам укуктары боюнча БУУнун Жогорку комиссарынын Башкармалыгы| БУУнун Адам укуктары боюнча серепчилери Кыргызстанды Азимжан Асксаровду түрмөдөн бошотуу менен анын өкүмүн жокко чыгарууга чакырып жатат, https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=19853&LangID=E; ошондой эле БУУнун адам укуктары боюнча Комитетинин чыгарган чечимин төмөнкү шилтеме аркылуу өтүп көрө аласыздар https://tbinternet.ohchr.org/_layouts/15/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CCPR/C/116/D/2231/2012&Lang=en ; АКШнын Мамлекеттик департаменти, Foro Penal укук коргоо уюму жана Азимжан Аскаровго 2014-жылдын  “Адам укуктарынын коргоочусу” сыйлыгын тапшыруу жөрөлгөсү, https://2009-2017.state.gov/r/pa/prs/ps/2015/07/244903.htm; Human Rights Watch, Азимжан Аскаровдун Кыргызстанда камалганы тууралуу билдирип, биргеликте жазылып БУУга жиберилген кат, ноябрь 2018, https://www.hrw.org/news/2018/12/06/joint-letter-eu-detention-azimjon-askarov-kyrgyzstan

[23] Ольга Долженкова жана Александра Василькова, Кыргызстандагы кыйноолордун тарыхы: “Өзүңдү сактап калуу үчүн самбонун ыкмасын колдонгон”, КАБАР, июль 2020, https://longreads.cabar.asia/the-history-of-torture-in-kyrgyzstan

[24] АКШнын мамлекеттик департаменти, 2019-жылдын Адам укуктардын жаатындагы жүргүзүлгөн практика боюнча өлкөлөрдүн даярдаган баяндамалар: Кыргыз Республикасы (DOS 2019 HRPR), https://www.state.gov/reports/2019-country-reports-on-human-rights-practices/kyrgyzstan/

[25] Кыргызстан, БУУнун Универсалдык мезгилдүү серебине биргеликте дайындалып берилген отчет: Коомчулуктагы адам укуктарынын бузулушу, ЛГБТ,  https://ilga.org/wp-content/uploads/2016/02/Shadow-report-15.pdf; Human rights Watch, 2019-жылкы Дүйнөлүк отчет, Кыргызстан, https://www.hrw.org/world-report/2020/country-chapters/kyrgyzstan

[26] Люси Кехлин жана Магдалена Сепульведа Кармон, Коррупция жана адам укуктары: өз ара байланышты изилдөө.

[27] Роберт Легволд, Коррупция, Глобалдык коопсуздук жана дүйнөлүк тартип, Коррупция, криминалдашкан мамлекет жана пост-советтик өткөөл заманы.

[28] Экономикалык кызматташуу жана өнүктүрүү боюнча уюму (OECD-ЭКӨУ), Кыргызстан, Кыргызстандагы коррупцияга каршы реформалар, март 2015, http://www.oecd.org/daf/anti-bribery/Kyrgyzstan-Round-3-Monitoring-Report-ENG.pdf

[29] Экономикалык кызматташуу жана өнүктүрүү боюнча уюму (OECD-ЭКӨУ), Кыргызстандагы коррупцияга каршы долбоор,  http://www.oecd.org/corruption/acn/kyrgyzstananti-corruptionproject.htm

[30]  Transparency International, Коррупциянын барометри, Кыргызстан боюнча жылдык отчет, 2016 https://www.transparency.kg/files/AnnualReport2016.pdf

[31] Коррупция менен уюшкан кылмыштуулукту баяндоо долбоору (OCCRP), Борбордук Азиядагы тоноочулук жана жан тартуучулук, ноябрь 2019, https://www.occrp.org/en/plunder-and-patronage/; АКШ жаңылыктары, Дүйнөлүк жаңылыктары, US News, World News, Кыргызстандагы коррупция боюнча дайындалган отчету боюнча жүздөгөн кишилер нааразылык акцияларына чыгууда, ноябрь 2019, https://www.usnews.com/news/world/articles/2019-11-25/hundreds-protest-over-kyrgyz-corruption-report

[32] Коррупция менен уюшкан кылмыштуулукту баяндоо долбоору (OCCPR), Матраимовдун падышалыгы, октябрь 2020, https://www.occrp.org/en/the-matraimov-kingdom/; ошондой эле, ЕККУ, Демократиялык институттар менен адам укуктары боюнча башкармалыгы, Кыргызстан, Адам укуктары жана демократиялык институттар боюнча Бюросунун Шайлоолордо чектелген байкоо жүргүзүү Миссиясы, октябрь 2020, https://www.osce.org/files/f/documents/7/a/472461_0.pdf

[33] RFE/RL, Кыргыз кызматы, Кыргыз активисттери коррупцияга каршы митингге чыгууда, февраль 2021, https://www.rferl.org/a/kyrgyz-activists-rally-against-corruption/31102170.html

[34] Тобокелдердин жана талаптарга жооп берүү боюнча порталы (Risk and Compliance Portal), Кыргызстан өлкөсү боюнча отчет, июль 2020, https://www.ganintegrity.com/portal/country-profiles/kyrgyzstan/

[35] Ошол эле жакта.

[36] Human Rights Watch, Кыргызстан  –  2018-жылдын окуялараы, https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/kyrgyzstan#e81181

[37] Тобокелдердин жана талаптарга жооп берүү боюнча порталы (Risk and Compliance Portal), Кыргызстан өлкөсү боюнча отчет, июль 2020, https://www.ganintegrity.com/portal/country-profiles/kyrgyzstan/

[38] Экономикалык кызматташуу жана өнүктүрүү боюнча уюму (OECD), Кыргызстандагы коррупцияга каршы реформалар, март 2015, http://www.oecd.org/daf/anti-bribery/Kyrgyzstan-Round-3-Monitoring-Report-ENG.pdf

[39] Ошол эле жерде.

[40] АКШнын мамлекеттик департаменти, 2019-жылдын Адам укуктардын жаатындагы жүргүзүлгөн практика боюнча өлкөлөрдүн даярдаган баяндамалары: Кыргыз Республикасы  https://www.state.gov/reports/2019-country-reports-on-human-rights-practices/kyrgyzstan/

[41]Human rights Watch, Кыргызстан: Милиция кызматкерлери бача баздарды кыйноого алууда,  https://www.hrw.org/europe/central-asia/kyrgyzstan

[42] Ошол эле жакта.

[43] Тобокелдердин жана талаптарга жооп берүү боюнча порталы (Risk and Compliance Portal), Кыргызстан өлкөсү боюнча отчет, июль 2020, https://www.ganintegrity.com/portal/country-profiles/kyrgyzstan/

[44] Transparency International, Кыргызстан: Коррупция менен коррупцияга каршы жүргүзүлгөн күрөш боюнча сереп, https://www.transparency.org/en/countries/kyrgyzstan;  ТӨМ (Туруктуу өнүктүрүү максаттары),   ыктыярдыктын негизинде Кыргызстан боюнча дайындалган сереп, 121-бет, https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/26459VNR_2020_Kyrgyzstan_Report_English.pdf

[45] Transparency International, Кыргызстан: Коррупция менен коррупцияга каршы жүргүзүлгөн күрөш боюнча сереп, https://www.transparency.org/en/countries/kyrgyzstan

[46] Ошол эле жакта.

[47] ТӨМ (Туруктуу өнүктүрүү максаттары), ыктыярдыктын негизинде Кыргызстан боюнча дайындалган сереп. https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/26459VNR_2020_Kyrgyzstan_Report_English.pdf

[48] Transparency International уюму даярдаган отчетунун 8-бети жана ыктыярдыктын негизинде Кыргызстан боюнча дайындалган серептин 122-бети.

[49] IRZ, Кыргызстан: Кыргыз Республикасындагы  мыйзам үстөмдүгүнүн программасы – 2-фаза (ROLPRO2), апрель 2020, https://www.irz.de/index.php/en/projects/74-kirgisistan-eu-projekte/1771-kyrgyzstan-the-rule-of-law-programme-in-the-kyrgyz-republic

[50] USAID, АКШнын өлкөлөр боюнча бөлүп берген жардамы, https://explorer.usaid.gov/cd/KGZ?fiscal_year=2021&measure=Obligations

[51] Миң жылдык чакырыктардын Корпорациясы,Кыргыз Республикасынын Босого программасы, https://www.mcc.gov/where-we-work/program/kyrgyz-republic-threshold-program

[52] Өнүктүрүү маселелери боюнча эл аралык укуктук уюму, Туруктуу өнүгүүнүн электрондук түрдө камсыздалышы: Кыргызстандагы электрондук сот адилетүүлүгүнүн жаатындагы программалоо сабактары, декабрь 2018, https://www.idlo.int/sites/default/files/pdfs/publications/IDLO%20-%20LLB%20-%20E-Justice%20-%20December2018.pdf

[53] USAID, Ишеничтүү сот органдары, Маалыматтык бюллетень, Кыргыз Республикасы, https://www.usaid.gov/kyrgyz-republic/fact-sheets/trusted-judiciary

[54] 2000-жылдардан тарта “саясий эрктин” түшүнүгү аныкталып, өлчөнүп, саясий дискурстун түшүнүктөрүнө киргизилип, мурунку Советтер Союзу кыйраган соң жаңы түзүлгөн мамлекеттердин өнүгүү сценарийлеринде колдонулган. Окумуштуулардын ойлоруна караганда, “саясий эрк” конкреттүү маселени чечүүдө колдонулган конкреттүү саясий чечимине жетүү максатында башка чечимдерди кабыл алып жаткан маанилүү кишилердин колдоосун чечкиндүү түрдө көрсөткөнүн айтууга болот. Башкача айтканда, күндүн расмий тартибинде белгиленген конкреттүү маселени түшүнүү менен чечимдерди кабыл алып жаткан кишилердин бир тобу жалпы кабыл алынган жана потенциалдуу натыйжалуу делген саясий чечимди кабыл алууга көбүрөөк колдоо көрсөтөт.  Караңыз: Лори А. Пост, Эмбер Н.У. Рэйл жана Эрик Д. Рэйл, “Саясий эрк” түшүнүгүнө аныктама берүү, Мамлекеттик Монтана Университети, август 2010, https://scholarworks.montana.edu/xmlui/bitstream/handle/1/14420/Raile_PoliticsPolicy2010_A1b.pdf;jsessionid=56375A117171857854D2CF29975F8C84?sequence=1

[55] Реджина А. Спектор,  Кыргызстандын президентинин, Аскар Акаевдин өзгөрүшү, Калифорния университети, Беркли, 2004, https://iseees.berkeley.edu/sites/default/files/shared/2004_02-spec.pdf

[56] Сатина Айдар,  Кыргызстандын мурунку президенти, Алмазбек Атамбаевдин мезгилиндеги элиталардын арасындагы болжолдонгон коррупция тууралуу биз эмнелерди билебиз, октябрь, openDemocracy, октябрь 2018, https://www.opendemocracy.net/en/odr/what-we-know-about-alleged-elite-corruption-under-former-kyrgyz-president-almazbek-atambayev/;  Бэртёлсмэн Стифтанг, Өзгөрүүнүн (трансформациянын) Индекси, Өлкөлөр боюнча отчет, 2020 Кыргызстан, https://www.bti-project.org/en/reports/country-report-KGZ.html#pos15

[57] Бул терминди мен өзүм ойлоп тапкам, ошондуктан көпчүлүктө кезиге бербейт. Бул термин өз жаатында көбүнчө “жазасыздыктын маданияты”  же “укуктук маданияты” деп колдонулат. Бирок, мен “укуктук менталитет” деген терминди колдонууну туура көрдүм, себеби бул термин өз маңызына элдин мыйзам үстөмдүгүнүн маданиятына жасаган мамилесин чагылдырган идеяны камтыйт.

[58] БУУ жана Мыйзам үстөмдүгү, https://www.un.org/ruleoflaw/what-is-the-rule-of-law/;  Лиэнн Маккей, “Мыйзам үстөмдүгүнө көздөй жол”, АКШнын Тынчтык институту, 2015, https://www.usip.org/sites/default/files/Toward-a-Rule-of-Law-Culture_Practical-Guide_0.pdf; Мыйзам үстөмдүгүнө окуткан борбор, Билим берүүчү ресурстар (Educational Resources), https://www.thecenterforruleoflaw.org/educational-resources.html

[59] Кыргыз Республикасындагы БУӨП, Мыйзамдуулуктун маданияты менден, сенден, бизден жана коомчулуктун ар бир мүчөсүнөн башталат, сентябрь 2020, https://www.kg.undp.org/content/kyrgyzstan/en/home/presscenter/articles/2020/08/legal-culture-starts-with-every-member-of-society.html;  Кыргыз Республикасынын Юстиция Министрлиги,  “2016-2020 жылдарга Кыргыз Республикасынын калкынын укуктук маданиятын жогорулатуу концепциясы жөнүндө” токтом, http://minjust.gov.kg/en/content/755; Эл аралык кризистик тобу, Кыргызстан:  Соттук реформалардын жүргүзүлүшүнө болгон тоскоолдуктар, апрель  2008, https://www.crisisgroup.org/europe-central-asia/central-asia/kyrgyzstan/kyrgyzstan-challenge-judicial-reform

[60] Lawyers for Lawyers, Юристтердин иштеген шарттарына жүргүзүлгөн сурамжылоолор, https://lawyersforlawyers.org/en/survey-of-working-conditions-lawyers/

[61] Адвокаттардын Америкалык Ассоциациясы, Адам укуктары боюнча Борбор: Сот ишине жүргүзүлгөн байкоо боюнча отчет: Кыргызстан жана Гульжан Пасанова, май 2020, https://www.americanbar.org/groups/human_rights/reports/kyrgyzstan_vs_Gulzhan_Pasanova1/

[62] Лиэнн Маккей, “Мыйзам үстөмдүгүнө көздөй жол”, АКШнын Тынчтык институту, 2015, https://www.usip.org/sites/default/files/Toward-a-Rule-of-Law-Culture_Practical-Guide_0.pdf

[63] Кыргыз Республикасынын Юстиция Министрлиги, “2016-2020 жылдарга Кыргыз Республикасынын калкынын укуктук маданиятын жогорулатуу концепциясы жөнүндө” токтом, http://minjust.gov.kg/en/content/755

[64] Кыргыз Республикасындагы БУӨП, Кыргыз Республикасында юридикалык укуктар менен мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү үчүн сот адилеттүүлүгүнө болгон туруктуу жеткиликтүүлүктү көздөй жолдо, https://www.kg.undp.org/content/kyrgyzstan/en/home/projects/towards-a-sustainable-access-to-justice-for-legal-empowerment-in0.html

[65] Кыргыз Республикасындагы БУӨП, 4,000 киши 6 күндүн ичинде юридикалык жардам көрүштү,  декабрь 2020, https://www.kg.undp.org/content/kyrgyzstan/en/home/presscenter/pressreleases/2020/12/fla-decade.html

[66] АльЖазира, Кыргызстанда жаратылган мульфильм коррупцияга каршы күрөштү, YouTube, декабрь 2009, https://www.youtube.com/watch?v=Y6-2o4P4TSY. Бул долбоорду иш жүзүнө ашырылышына жана аны башкарууга көрсөткөн кызматыма, бул демилгеге катышканым мен үчүн чоң сыймык болду.

[67] Экономикалык кызматташуу жана өнүктүрүү боюнча уюмунун (OECD-ЭКӨУ) отчету, 28-бет.

“Күчү жоголуп бараткан укуктар” аттуу басылма бүгүнкү күндө Кыргызстан дуушар болуп жаткан маселелердин масштабын көрсөтүү далалатын ишке ашырды. Саясий аренадагы болуп жаткан окуялар Кыргызстан элине  бир эле “кинону” кайталап көрсөтүп жаткандай сезилүүдө  – тез жана баш аламан өзгөрүүлөрдүн алкагында жаңы жетекчилер чоң убадалар менен келип, бирок мурункулардын жасаган каталарын кайталап эле, мындай кубулуш өз алдынча кийинки кайгылуу өзгөрүүлөргө алып келүүдө. Жапаров мурунку саясатчылардын жолуна түшөр түшпөстүгү учурдагы негизги маселе болуп турат.  2020-жылдын октябрь окуяларынан кийин кээ бир маселелер өрчүп кеткенине карабастан, Кыргызстандын көйгөйлөрүнүн басымдуулугу көп жылдардын ичинде түптөлүп, аларын өзөгүндө өз ара байланышып, бири бирин күчөткөн үч маселе жатат: коррупция, жек көрүүчүлүк жана жазасыздык.

Бул үч көйгөйдү чечүүгө жардам берүүнү каалагандар үчүн көптөгөн суроолор жаралышы мүмкүн.^[1] Кыргызстан менен иштешкен Батыш өкмөттөрү өлкөдөгү мамлекеттик мекемелердин маселелерине көз жумган эмес, бирок кээ бир учурларда аларды кичирейтип көрсөтүлушүндө кандайдыр бир деңгээлде күнөөсү бардыр. Акыркы убакта адам укуктары жаатында болгон коркунучтуу көрсөткүчтөрү боюнча Кыргызстанды Борбордук Азиянын башка мамлекеттери  менен салыштыруу тенденциясы тузүлүп калган. Анын ордуна Кыргызстанды өзүнүн жетишкендитери менен салыштыруу оң болмок, анткени жогоруда белгиленген маселелерге карата көрүлгөн чаралардын маанилүүлүгү басаңдап калган. Дүрбөлөңдү алдын алуу менен, учурда түзүлүп калган кырдаалды так баамдоого убакыт келип, “терең кабатырланууну” иш-аракеттерге айландыруу максатында мурунку ыкмаларынын жетишкендиктерин (же анын жоктугун) изилдөөгө тийиш.

Албетте, чечүүнүн ыңгайлуу жолун сунуштаганга караганда көйгөйдү сыртынан белгилеп коюу алда канча жеңил. Буга карабастан, жыйындын көптөгөн авторлору Кыргызстандагы эл аралык уюмдардын катышуусунун бир нече мүмкүн болгон жолдорун аныктап берүү аракетин жасашты. Корутунду бөлүгү берилген сунуштамаларды ыраатка келтирип, кээ бирлерин кошумчалаганга умтулат. Батыш донорлор көздөгөн максаттарына жана аларды ишке ашырууда колдонулуучу механизмдерине байланыштуу маселелер концептуалдык жана практикалык мүнөзгө ээ.

Коомдук жашоонун бардык бөлүктөрүнө жана мамлекеттик тейлөөгө тоскоолдукту жараткан коорупциянын жергиликтүү деңгээли октябрдагы бийликтин кыйрашына жана анын кайрадан түзүлүшүнө алып келген. Буларды жана кыргыз мамлекетинин пандемиянын учурундагы ийгиликсиз иш-аракеттерин эске алуу менен, өкмөттүк министрликтердин, мамлекеттик мекемелердин жана Жогорку Кеңештин (Парламенттин) потенциалын жогорулатууга багытталган долбоорлорду кайрадан карап чыгууга болгон муктаждыгы зарыл болууда. Эл аралык донорлордун колдоосунун (өзгөчө Европа Биримдиги) орчундуу бөлүгү түздөн-түз бюджеттик колдоо түрүндө өкмөткө багытталган.^[2]  Өкмөт менен донорлордун ортосундагы ишенимдүү мамилелердин алкагында бюджеттик колдоонун пайдасына карата жергиликтүү жоопкерчилик менен потенциалды бекемдөөнүн маанилүү аргументтери бар. Бирок, жогоруда айтылган мекемелердеги (донорлор тарабынан каржыланган иштер кылдаттык менен көзөмөлдөнгөн учурда дагы, мындай долбоорлор каржылоонун башка булактарын сүрүп чыгарып, пайдасы аз башка максаттарга жумшалышы ыктымал) коррупциянын туруктуу деңгээлин, Кыргызстан жарандарына берилген отчетторунун жетишсиздиги жана ар түрдүү схемалардын өзгөрмө натыйжаларын эске алуу менен учурда колдонулуп жаткан ыкмаларды карап чыгууга себептер бар.^[3] Биргеликте жүргүзүлгөн долбоорлордун жыйынтыктарын баамдоодо технократиялык ыкмалардын ашыкча колдонуу тенденциялары бар экенин Эрнест Жанаев белгилейт. Бул процесстерге катышкан серепчи катары Эрнест тенденцияларды жөн гана “галочка” үчүн жасалган иш-аракеттер деп сыпаттаган.^[4] 2020-жылдын октябрь айындагы окуялар орун албаган учурда дагы, ушул сыяктуу ачык-айкын обзордун чыгышы күтүлмөк.  Жапаров борбордук мамлекеттин бийлигин бекемдөө жолдорун көздөгөндүктөн, мамлекетти башкаруу системасында чыныгы өзгөрүүлөрдү ишке ашыруу шартында гана эл аралык коомчулук консолидациянын жаңы жолдорун таап чыгууга тийиш.

Кыргызстан өкмөтү менен түздөн-түз иштөөдөн сырткары өкмөттүк жана институционалдык донорлор көрсөткөн каржы колдоолорун бюрократиялык механизмдердин англис тилиндеги отчетторун камтыган ири сунуштоолорго бириктирүүдө. Мындай жол жергиликтүү жарандык коомдун (активисттер, уюмдар) потенциалын ар дайым бекемдебейт, жана пайда болуп жаткан маселелерди тез жана жаратмандык менен чечүүгө тоскоолдуктарды туудурат.^[5] Натыйжада, контракттарды консультанттар жана бейөкмөт уюмдар сыяктуу ири эл аралык оюнчулар утуп алышына алып келип, жергиликтүү уюмдар кенже өнөктөштөр катары гана пайда көрүү мүмкүнчүлүгүнө ээ болуп калышат.

Киришүү бөлүгүндө жана башка эсселерде айтылгандай, Кыргызстандын жарандык коому тууралуу кеп болгондо, жергиликтүү бейөкмөт уюмдар мыйзам-укуктук жана саясий басымдын алдында болгону ачык көрүнө баштаган. Тилекке каршы, коомчулуктун көпчүлүгүнүн көзүнчө аларды коомдон ажыратып бөлүү боюнча кампаниясы ийгиликтүү ишке ашкан. Асель Доолоткелдиева өз эссесин төмөнкү сөздөр менен аяктайт: ‘учурдагы кырдаалда либералдык бейөкмөт уюмдар менен көз карандысыз жалпыга маалымдоо каражаттары коомчулуктун ишениминен чыгып, батышчыл агенттер деген репутацияга кабылышканын түшүнүү керек. Мындай иш-аракеттердин кийинки уланышы либералдык коом болобу, эл аралык коомчулуктун имиджи болобу, эч кимисине пайда алып келбейт. Адам укуктарынын сакталышына (ошондой эле ЛГБТ коомчулугунун укуктарына да) жасалган басым Батыш мамлекеттеринин имиджин бир кыйла начарлатып, батыш идеалдардын жана долбоорлордун жергиликтүү саясатка тийгизген таасири бара бара төмөндөгөн’.

Ошентип, бардык деңгээлде жүргүзүлгөн ишмердүүлүктүн жыйынтыктары жана аткарылышы боюнча негиздүү кооптонууларды эске алганда, өкмөттөр, көп тараптуу мекемелер (өнүктүрүү банктары) жана Кыргызстандагы эл аралык фонддордун короткон бардык донорлук каражаттарын көз карандысыз, ачык жана бирдиктүү карап чыгууга орчундуу себептер бар болуп, фактыларды чогултуунун кеңири процесстери менен негизделүүсү зарыл. Бул процесстерге кеңири коомдун пикирин (коом өз приоритети катары эмнени көргүсү келгенин аныктоого өбөлгө түзүп, мурунку жумшалган аракеттерди эскерүү менен учурдагы кырдаалды канчалык деңгээлде түшүнүп тургандыгын белгилөө) түзүү үчүн көз карандысыз багыттоо группалардын жана коомдук пикирди сурамжылоонун жүргүзүлүшү кирет.^[6] Мындай сурамжылоого бир гана донорлордун демилгелерине катышкандар кирбестен, Шаршенова белгилегендей, көз караштары айырмаланган кишилер менен дагы иштешип көрүү керек (демек донорлордун ишин орто деңгээлде жана конструктивдүү сын айткандарды камтып, либералдуу көз караштан алыс болгон эксперттер жана кызыкдар болгон институттар болушу мүмкүн).^[7]

Кайсыл обзор болбосун, баары жергиликтүү факттарга таянуусу шарт, бирок бул жыйынга кирген эсселердин авторлору өздөрүнүн маанилүү сунуштамаларын бере алышат. Өнүктүрүү жаатында алдыңкы практикага ылайык И. Шаршенова менен А. Доолоткелдиева эл аралык эмес, жергиликтүү деңгээлде  демократиянын жана башкаруунун практикасынын тамырлап кетүүсүнүн жаңы жолдорун табууга чечкиндүү түрдө чакырат.  Шаршенова “демократия мамлекеттин ичинен тузулүп, Европа Биримдиги демократиянын жергиликтүү түшүнүүнүн өзгөчөлүктөрүн жана анын түрлөрүн эске алуусу керек” деп айтса, Доолоткелдиева “Кыргызстанда кенен таралган батышчылдыкка каршы көз карштардын фонунда бейөкмөт уюмдар менен либералдык баалуулуктардын терс образдарын оңго буруу үчүн, батыш өнөктөштөр өздөрү элестеткенинен айырмаланган адам укуктарынын башка образдарын жайылтуунун үстүнөн иштеши керек” деп өз эмгегинде жазган. Бирок, негизги көңүлдү конкреттүү тузүмдөргө эмес, жалпы принциптерге буруу зарыл, анткени батыш институттары менен ишмердүулүгү мисал катары келтирилиши кээде идеяларды чагылдырып, ыкчам түшүнүүсүн камсыздайт. Ал эми Кыргызстанда иштеген система мыйзамдуулукту түзүүдө жергиликтүү баалуулуктарынан, тарыхынан жана башка өнүгүп жаткан өлкөлөрдүн алдыңкы практикаларынан мисалдарды колдонуу мүмкүнчүлүгүнөн пайда көрө алат.

Негизги концептуалдык маселелеринин бири болуп эл аралык коомчулуктун приоритеттерин аныктоосу саналууда. Либералдык демилгелерге карата Кыргызстандыктардын көпчүлүгүнө таандык болгон цинизмдин жогорку деңгээлин эске алуу менен, авторлордун кээ бирлери укуктарга эмес, билим берүү менен экономикалык коопсуздук тармактарына артыкчылк берүүнү сунушташкан. Бул маселени бир нече көз караштан баамдоого мүмкүн. Биринчиден, учурда Кыргызстандагы ири донорлук долбоорлордун көбү билим берүүнүн жеткиликтүүлүгүн жакшыртууга жана экономиканын курулушуна багытталып, чектелген аралаш жыйынтыктарына ээ болгон.  Бирок, эгерде жакырчылыкты жоюу жана популисттик нааразычылык менен күрөшүүгө болгон муктаждыкты донорлор стратегиялык приоритет катары кабыл алса, анда  экономикалык теңсиздик маселелерин тикелей чечүүгө көңүлдү буруу мүмкүнчүлүгү пайда болот. Мисалы, жогорку деңгээлдеги бизнес менен ишкерликке басым жасабастан, кирешеси төмөнүрөөк болгон үй-бүлөлөрдүн арасынан муктаждыгы эң чоң болгондорго колдоо көрсөтүү керек.

Экинчиден, дүйнө жүзү боюнча  өнүктүрүүгө сарпталган бюджеттерди кыскартуу боюнча глобалдык контекстин баса белгилөө керек. Мисал катары жакырчылыкты жоюу боюнча аракеттер ийгиликтүү аягына чыкты деген билдирүүлөрдүн негизинде жана приоритеттер кайрадын каралып чыкканына байланыштуу Германиянын Кыргызстандагы эки тараптуу донорлуктан чыгып кетиши жана Улуу Британиянын тышкы жардамга бөлүнгөн бюджеттин кескин жана глобалдуу кыскарылышын айтсак болот.^[8] Ошондуктан, COVID боюнча колдоо көрсөтүүнүн ыкчам схемалары токтотулгандан кийин, экономиканын инклюзивдүү өсүшүнүн жаңы жана ири долбоордун каржыланышы ресурстарды табуудан кыйналып калышы ыктымал.

Үчунчүдөн, жарандык эркиндик менен демократияга глобалдык контекстте басым жасоодон мурда, “Батыш” донорлордун алгач экономикалык өнүктүрүүгө көңүл буруу керектигин баяндаган факттарды изилдеп чыгуусу маанилүү. Мисалы, 1990-жылдардан баштап Уганда жана Руанда сыяктуу өлкөлөргө батыш мамлекеттери өнүктүрүү максатында ири көлөмдө жардамын көрсөтушкөн. Бул өлкөлөрдө билим берүү тармагында жергиликтүү демилгелери ийгиликтүү ишке ашырылып, таза сууга болгон жеткиликтүүлүк камсыздалып, медициналык-санитардык тез жардамдын жакшыртуусу жана микродеңгээлде экономикалык өсүү орун алган. Бирок, бул эки мамлекет (жана башка жардам кабыл алуучу өлкөлөр) азыр деле авторитардык режимде болуп, Уганда жакынкы шайлоолордо репрессияларды башынан кечирип, Transparency International уюмунун коррупция боюнча рейтингде Кыргызстандан да төмөн сапта жайгашып, начар көрсөткүчкө ээ болгон.^[9]  Албетте, өнүктүрүү жаатында жогорудагыдай демилгелер адамдардын жашоо шарттарын жакшыртууда чоң мааниге ээ боло албайт, бирок келечекте саясий өнүгүү менен реформалар үчүн плацдармды автоматтуу түрдө камсыздалганы тууралуу чектелген далилдер бар. Ошентип, Кыргызстандын экономикалык өсүшүндө, жакырчылыкты жоюу жана теңдикти камсыздоодо алдыга жылыштын жок болгондугу улутчул жана каршы топторго бейөкмөт уюмдардын каржылануусун текебердик менен салыштырууга мүмкүнчүлүк түзүлгөн. Бирок жакырчылык Кыргызстандын экономикалык өсүшүндө жана теңдикти камсыздоодо алдыга жылыштын жок болгондугун түпкү себеби болгон коррупция менен сарамжалсыз башкаруудан алаксатуу үчүн колдонулуп келет. Автор “өнүктүрүүдө” же жарандык менен саясий укуктардын жаатында ультиматум ыкмасын колдонуудан алыс турууга кеңеш берип кетмекчи. Мындай эскертүүнүн себеби Кыргызстандын көйгөйлөрүнүн түбүндө жаткан отчеттуулук, ачык-айкындык жана башкаруу маселелерин чечүү үчүн эки маанилүү программасынын эффективдүү бириктирилип калышы.

Бул кеңеш үмүттү үзүп, эл талыкпай эмгектенген үчүн максаттарынан баш тартып, колун түшүрүп отуруп калуу үчүн берилген жок. Адамдардын жашоосуна оң таасирин тийгизип, өткөн мезгилде орун алган көптөгөн программалар бар, жана өнүктүрүү жаатында белгилүү бир маселелерди чечүүдө жардам кылуу үчүн донорлордун кайсы гана жаңы стратегиясы болбосун, ар бири мамлекет менен иштешүүнүн жолдорун таап кетиши керек; азыр дагы эл аралык тажрыйба менен ири масштабда иш жүргүзүү жөндөмдүүлүгүнө маани берилет; жарандык коомдун түзүлүп калган жана жаңы пайда болуп келе жаткан топтор менен иштешүүгө кырдаалдын кийинки өнүгүүсү үчүн чоң мааниге ээ болот. Көптөгөн басымды башынан кечирген укук коргоочулар менен жарандык коомдун активисттерин өзгөчө баса белгилеп кетүү керек. Алар кыянаттыкты алдын алууга жана өзгөрүүлөргө акырындап мандай тери менен жеткени үчүн көптөгөн жеке азап тартышкан. Узак-мөөнөттүн аралыгында кыжырына тийген таасирдүү күчтөрдөн өздөрүн сактап калуу үчүн жөн гана эркиндик менен камсыз кылуу жетишсиз болот. Бирок, ага карабастан, бул тема тууралуу олуттуу ой-жүгүртүүгө мезгил келди. Бул жыйын бардык суроолорго жоопторду камтыбаса да, кээ бир маселелерге чечүү жолдору боюнча сунуштамаларын берип кетмекчи.

Демек, каржылоо приоритеттеринде ар бир орчундуу өзгөрүү жогоруда сунушталган  обзордун жыйынтыктарына негизделип, коомчулуктун ишенимин жогорулатуу максатында жергиликтүү талап менен аныкталышы керек. Ошондуктан, бул жыйын сунуштаган анализдин натыйжасында ортого чыккан бир катар маанилүү темаларын карап чыгуу зарыл. Биринчиден, отчеттуулукка, ачык-айкындыкка жана башкаруу процесстерге басымдын жасалышы бул жыйында белгиленген коррупция, жазасыздык жана жек көрүү (көп учурларда улутчулдук, гомофобия жана аялдарды жек көрүүчүлүккө байланыштуу) сыяктуу системалык көйгөйлөрдү чечүүдө маанилүү рол ойнойт. Экинчиден, бул жыйынга салым кошкон авторлор жана бул изилдөөнүн алкагында жүргүзүлгөн сурамжылоого катышкандардын оюна караганда, алар саясий партиялар менен парламенттин эл аралык кызматташтыгы боюнча мурунку ишин кайрадан ойлонуп чыгууга чакырууда, анткени акыркы окуялар саясий механизмдерде болгон боштукту мурункудан дагы ачык көрсөтүштү. Дипломатиянын бир түрү катары жарандык коом менен биргеликте саясий идеяларды өнүктүрүүгө катышууга тыюу салынышын же өкмөт аралык биргелешкен аракеттердин токтотулушун билдирбейт. Бирок учурдагы саясий система бийликтин чыныгы жайгашкан жерин жана партиялык лоялдуулуктун убактылуу мүнөзүн эске алуу менен, эң аз дегенде кыска мөөнөттүн ичинде потенциалды өстүрүү боюнча аракеттер башка көз караш менен каралып чыгышы керек.

Үй-булө зомбулугу менен күрөшүү, аялдардын жана ЛГБТ коомчулугунун укуктарын коргоо боюнча иштери донорлор үчүн эң маанилүү тармак болуп саналууда. Себеби, бул коомчулукту коргоо үчүн бөлүнүүчү ички каражаттардын варианттары аз болуп, алар күнүмдүк жашоодо кабылуучу тобокелдер өсүп жаткандыктан, коркунчтардын үстүнөн мониторинг жүргүзүү жана ыктымалдуу зордук-зомбулукту алдын алуу үчүн аракеттеринин зарылдыгы көрүнүүдө. Бирок, мындай аракеттер толук кандуу саясий “куралга” айланып, көбүнчө либералдык маанайдагы демилеглерге жана жалпысынан “Батышка” каршы багытталганы ачык эле билинди. Бул маселелер боюнча коомдун пикирин өзгөртө ала турган көйгөйдүн жөнөкөй чечүү жолдору жок, бирок донорлор бул маселеге башка көз караш менен мамиле жасай алышат. Мисалы, Кыргызстан калкынын калың катмарлары менен кызыкчылыгы бир болгон тармактарга басым жасаган өздөрүнүн ири катышуусунун тегерегинде баяндамаларын өнүктүрүү жана аны алдыга жылдырууну ойлонуштуруп чыгышы. Жергиликтүү тандоолордун жана либералдык жарандык коомдун (журналисттер, укук коргоочулар, бейөкмөт уюмдардын кызматкерлери жана юристтер) жасаган ишине негизделген позитивдүү, бириктирген жана коомду кызыктырган баяндамалардын жаралышы коомдук пикирин бара бара өзгөрүүсүндө мүмкүн эң эффективдүү ыкмасы болуп калар. Факт-чекинг (факттардын далилденип чыгышы) жана мифтердин жоюлушу саясий элиталарды жарандык коомдун иштери менен тааныштыруу үчүн пайдалуу болушу мүмкүн. Бирок, факт-чекинг менен мифтерди жою туралуу жүргузүлгөн кеңири изилдөөлөр мындай ыкманын скептиктерге карата колдонулушу жетишсиз болуп калышын көрсөткөн. Анда маалыматты жеткирүүчү тарапка эл ишенбей, ал эми туура эмес маалыматты таркаткандар болсо (көбүнчө тааныш адамдар) ишенимдүү маалымат булагы деп эсептелген учурларын өзгөчө белгилей кетүү керек. Демек, Гульзат Байалиева менен Джолдон Кутманалиев билдиргендей, калп маалымат менен күрөшүүдө чабуул жасоо тактикасы элдин каршылыгын басаңдатпастан, тескерисинче кайра күчөтүп, элдин ортосундагы түшүнбөстүк жаракасын тереңдетип, калктын калың катмарына багытталган терс маалыматтар учурлардын көбүндө тез таркалышына алып келүүсү ыктымал. Жаңы талкуулоолордун учурунда ортого чыккан айырмачылыктарга сый мамиле жасоо менен жалпы бир пикирге келүүнүн башка, конфронтациясы жеңилирээк болгон жолдор бар.  Өсүп-өркүндөп жаткан психология боюнча дүйнөлүк адабияттан жана маалымат менен алмашуудан сабак алууга мүмкүнчулүк түзүлүп, бул жаатта алдыңкы практикаларын Кыргызстанда жайылтууга умтулуу керек.

Либералдык жарандык коомдун жаңы ыктыярчыларын жана социалдык кыймылдарын колдоодо жогоруда белгиленген жолдор тийгизе турган жана тийгизеер таасирин донорлор карап чыгышат.^[10] Доолоткелдиева белгилегендей, өзгөрүүлөрдүн жана бийликтин чыныгы булактары жайгашкан жерин аныктоо максатында жарандык мобилизациянын жандураак формаларынын масштабы менен динамикасын түшүнүү жана чагылдыруу үчүн дагы көп нерселерди жасоого мүмкүн. Бул кыймылдар менен  эл аралык коомчулуктун ортосунда сүйлөшүүлөр активисттердин каалоолорун эске алуу менен жүргүзүлүшү маанилүү. Эл аралык донорлор  менен мамилени тузүүдө (алардын жардамы пайдалуу болгон мезгилде дагы)активисттер кылдаттыкты көрсөтүшү мүмкүн, анткени салттуу көз карашта болгон жарандык коом активисттерди “Батыш” менен болгон байланышы үчүн жетиштүү түрдө каралаган.

Донорлордун жарандык коомго багытталган салттуу колдоосу жөнүндө сөз кылганда, жогоруда белгиленгендей реформалардын жасалышы жана башка көз караштан каралып чыгышы керектелет. Бири бирине бираз карама-каршы келсе да, буларды  жүзөгө ашырууда өбөлгө түзүп берүүчү эки сунуштама бар.  Донорлордун өлкөлөрүндө иштелип чыккан стратегияларын колдонгондун ордуна, жергиликтүү керектөөлөрдөн келип чыккан приоритеттерге так багыт алууга жана өзгөрмө жергиликтүү шарттарына көнүп кетүүгө өбөлгө түзгөн донорлордун оперативдүү реакция жасаганынан жана алардын ийкемдүүрөөк мамилесинен жарандык коомдун жергиликтүү топтору пайданы гана көрө алат. Салык төгүүчү-донорлорго отчеттуулукту жана көзөмөлдү орнотуу талабына умтулуусу өсүп жаткан кезде, мындай ийкемдүү ыкма (негизги каржылануу да камтылган) донорлор менен иш мамилелери тузүлгөн жана ыкчам потенциалы шексиз болгон ишенимдүү өнөктөштөрдүн ишине таянат. Бул кеңеш экинчи сунуштама менен толук дал келбей калат, анткени Ширин Айтматованын жана башкалардын “кээ бир донорлордун колдонгон ыкмалары жана өнөктөштүк мамилелери бир нече он жылдыктан мурун эскирип калган” деген сынын эске алуу менен, экинчи сунуштун маңызында жаңы үндөрдү жана ой-жүгүртүүнү колдоо үчүн колдоонун башка түрлөрүн табуу зарылдыгы жатат. Жергиликтүү кыргыз коомчулукта жаратмандыкка, инновацияларга жана тобокелдерди кабыл алууга талабы батыштын салык төгүүчү донорлордун отчет берүү талабы менен дал келбөө ыктымалдуулугу байкалууда.  Ишти “галочка” үчүн жасоону карикатуралык түрдө чагылдыргандын ордуна баа менен сапаттын ара катышын көрсөтүү үчүн маанилүү болгон жыйынтык менен инновациялардын керектигин далилдөө зарыл. Батыштан келген жардам боюнча скептик ойдо болгондор туура сунушталып, жаратман мамилени камтыган демилгелерди кароого макулдугун береер чыгар, анткени алардын көбүнчө негизсиз болгон кооптонуулары жергиликтүүлөрдүн “кадымки шектүүлөр” же “грант жегичтер” деген даттануулары менен окшошуп кетүүсүн өзгөчө эске алуу керек.  Ар бир стратегиялык өзгөрүүлөр боюнча чечимдер чыныгы маалыматтарга негизделип, аягында колдонулуучу ыкма жаңы муундагы уюмдарды тартууну камтып, кээ бир ишенимдүү өнөктөштөрдүн ийкемдүүрөөк болушунун керектигине негизделип калышы мүмкүн. Бирок, эгерде донорлук жардамга болгон күмөндөрдүн жоюулушу керектелсе, колдонулуучу ыкмада “жаңы” бир нерсенин терисин жамынган жөнөкөй иш болбоосу өтө маанилүү.

Жогоруда талкуулангандай, ар бир стратегиялык өзгөрүүлөр эл аралык донорлорго кыйын болуп турган учурда орун алууда, анткени COVID пандемиясын кошо эрчип талаптар өсүп, аны менен бирге бюджеттер кыскартылып баштаган. Мындай кырдаалда амалдарды табууга мүмкүнчүлүктөр азайып, чоң мааниге ээ болгон каржылоонун туруктуулугунун жана божомолдоосун камсыздалышы татаалдашууда.  Бирок, эл аралык коомчулукта өзүндө бар болгон таасир этүүчү бир катар куралдар тууралуу бирдиктүү ой-пикири болуусу маанилүү.

Европа Биримдиги талкуулоолорду жүргүзүп бүткөнүн, бирок Кыргызстан менен Европа Биримдигинин ортосундагы 2019-жылкы Кыргызстан менен кеңейтилген өнөктөштүк жана кызматташуу боюнча келишимин  эмдигиче ратификациялабаганын, ал эми Улуу Британия болсо өзүнүн жаңы өнөктөштүк макулдашуулар боюнча учурда талкуулоолорду жүргүзүп жатканын эске алуу менен, кээ бир конкреттүү жана өлчөмдүү иш-аракеттердин ордуна  келишимдерди оң жыйынтыктары менен аяктоо мүмкүнчүлүктөрү бар(эгерде Кыргызстан менен Улуу Британиянын ортосунда макулдашуу түзүлсө, анда анын Европа Биримдигинин учурдагы пландарына дал келүүсү). Бул конкреттүү иш-аракеттер өнөктөштөрдү адам укуктары жаатында кийин артка чегинүү болбойт деген ишенимин бекемдөө максатында жасалмакчы. Антикоррупциялык кепилдиктин жана адам укуктарынын жаатында болгон шарттарды эске алуу менен өнөктөштөр соода жана инвестициялык стимулдарын колдонуунун жаңы жолдорун табуу боюнча изилдөө иштерин уланта алмак.  Жогоруда айтылган шарттар өнүктүрүү жаатындагы жыйынтыктарды жакшыртуу жана реформаларды стимулдаштыруу максатында колдонулуп, ыңгайлаштырылмак. Так аныкталган стандарттар менен шартталуусу сөзсүз маанилүү болот, бирок Кыргызстандын стратегиялык приоритеттер жагынан “Батыш” ачык эле Орусия менен Кытайдан артта калган абалда, резонанска күчөтүлгөн стимул менен коштолуусу керектелет.  Мындай күчөтүлгөн стимул катары карыз жүгүн жеңилдетүү жолдорун табылышын кароого мүмкүн (проценттик ченин төмөндөтүү), мисалы Кыргызстандын көп тараптуу банктарга жана башка батыш өнөктөштөргө таандык болгон карыз жүгүн (жалпы тышкы карыздын көлөмүнөн 44% түзүп, 1,7 миллиард АКШ долларга барабар болуп, дүйнөлүк стандарттар боюнча чоң эмес сан катары эсептелүүдө)  кыскартуу жана жеңилдетүү.^[11] Ушундай багытта иш-аракеттер кызматтарды каржылоосуна мамлекеттик киреше бюджетинен  акчанын бөлүнүшүнө өбөлгө тузүп, мамлекетке капиталдык салымдардын жаңы долбоорлорун карап чыгуу үчүн саясатта ар кандай амалдарын табууга мүмкүнчүлүктөрдү жаратмак (карыз жүгүн учурдагы жеңилдетүүгө болгон комплекстүү иш-аракеттер Кытай жана башка өнөктөштөр тарабынан берилген жаңы кредиттерге тиешелүү ачык-айкындыктын жана отчеттулугунун жогорулатуу жолдорун табууга байланыштуу болушу мүмкүн).

Кыргызстан системасынын ичинде болгон кемчиликтерди жокко чыгарууда өлкөнүн сыртында жайгашкан эл аралык коомчулуктун аткара алчу так аныкталган ролу бар. Бул АКШ, Улуу Британия жана Европа Биримдиги тарабынан жеке санкциялардын киргизилишин билдирет (анын ичинде активдердин жана банк системаларынын тоңдурулушу, визалык тыюулардын киргизилиши), ошондой эле Улуу Британиянын “Келип чыгышы түшүнүксүз болгон байлыктар” аттуу буйрук сыяктуу коррупцияга каршы механизмдери иш жүзөгө ашырылышы мүмкүн.^[12] Ал эми АКШ коррупция айыбы боюнча Райымбек Матраимовго карата Магнитский санкцияларын киргизүүгө үлгүргөн.^[13] Улуу Британия менен Европа Биримдигинин схемалары мындай санкцияларды киргизүү үчүн коррупция боюнча айыптар негизди тузө албастыгын белгилешүүдө, бирок Кыргызстандагы коррупциялык чатактарда ачыкка чыккан активдерин табууга мүмкүн болгон юрисдикцияларда коррупция менен күрөшүүдө башка куралдары ыңгайлуу болуп чыгаар.^[14] Бирок, Азимжан Аскаровдун түрмөгө камалышына жана аны кыйноого тиешеси бар расмий өкүлдөрү бардык үч механизмде катышуу укугуна ээ болуу керектиги менен жазасыздыкка каршы белги жиберилүүдө. Бул механизмдердин алкагында шектелген кылмышкерлерге түздөн-түз тийүүчү таасири болжолдуу төмөнүрөөк болот. Албетте, кыргыз элиталар тарабынан эл аралык кыймылсыз мүлк рыноктордун, компаниялардын түзүлүшү жана башка куралдардын колдонулушу Батыштын коррупцияга каршы багытында ири реформаларга болгон муктаждыгы бар экенин далилдөөдө.  Бул тема тууралуу Foreign Policy Center (Тышкы саясат борборунун) башка басылмаларында жана башка көптөгөн адабияттарда сөз болмокчу.^[15]

Жергиликтүү аймактарда кырдаалды жөнгө салууда социалдык тармактардын эл аралык компаниялары сөзсүз өз ролун ойноп коюшу мүмкүн. Алар жек көрүүнү чагылдырган онлайн пикир билдирүүлөр менен күрөшүү максатында кыргыз тилин колдоонун жана модерация жеткиликтүүлүгүн кеңейтүү жолдорун карап чыга алышат. Мисалы, шайлоо, конституциялык референдум сыяктуу саясий чыңалуусу туу чокуда болуп турган маалына же аялдардын Эл аралык күнү сыяктуу чуулуу темаларына өзгөчө басым жасай кетүү зарыл.  ARTICLE 19 уюму жана Бегаим Усенова билдиргендей, социалдык тармактардын келтирилген зыянды калыбына келтирүүнүн ички механизмдери кийинки жакшыртылышына муктаж болуп, гендердик зомбулук менен күрөшүүгө өзгөчө басым жасоо менен кол коюу петициялардын эффективдүүрөөк жайгаштырылышынын керектигин айтышат. Учурдагы ээ боло алган жетишкендиктерди эске алуу менен, зордукка бир нече ирээт кабылгандар үчүн обзор механизмдерин тездетүү боюнча кийинки кадамдары жасалышы керек. Краудфандингден, жарнамадан түшкөн кирешенин жаңы ыкмаларын жана монетизациянын башка ыкмаларын  иштеп чыггууда журналисттер менен активисттерге жардам көрсөтүү максатында социалдык тармактардын компаниялары жана донорлор кызматташуунун жолдорун таба алаары шексиз. Интернетте маалымат таркатуучу каналдарын жана социалдык тармактарды колдонуунун эң мыкты жолдорун дагы камтып, кыргыз тилдуу жана жергиликтүү журналисттерди колдоодо жана иликтөө репортаждарды дайындоо боюнча окутуу процесстерге салттуу донорлук каржылоо жардамды көрсөтө алат жана көрсөтүшү керек. Интернетте катаал мамиленин (жеке коркутуп-үркүтүүгө кошумча алардын күчөшү) өсүп жаткан санын эске алуу менен социалдык тармактардын компаниялары жана донорлор (социалдык компаниялар менен байланышы бар донорлор дагы) ырайымсыздыкка кабылгандарга карата психосоциалдык колдоо көрсөтүү жаатында көбүрөөк иштерди жасоо керек. Аны менен бирге айыл жерлерде колдоосуз калгандарга өзгөчө көңүл буруу менен адвокаттар, бейөкмөт уюмдардын кызматкерлери, укук коргоочулар жана журналисттерге карата катаал мамилелерди бирдиктүү документтештирүүдө көмөкчү болуп берүүлөрү керектелет.

Батыш өнөктөштөр бул кырдаалды жөнгө салууда жасай алчу иш-аракеттери боюнча абдан көп маалымат бар, жада калса жогоруда айтылган же жалпысынан бул жыйынга кирген маалыматтан да ашат. Бирок, Кыргызстандын жаңы өкмөттүн саясий курамы көз жаздымда калып кетпөөсү маанилүү. Президент Жапаровдун мурунку өмүр баяны жана анын бийликке келиши келечекте дагы кандай нерселер болуп кетиши мүмкүн деген ой боюнча негиздүү кооптонууларды туудурду. Ошондуктан, мурунку кесиптештеринин бийликке келгенден кийин уланткан жолун унутпастан, келечектеги перспективалар боюнча толук түшүнүктүү скептицизм пайда болгон. Берген убадаларын жүзөгө ашыруу үчүн шыктандыруу менен басымдын туура айкалышын таап, Жапаров алдына койгон максаттарына жараша конструктивдүү кызматташтыктын ылайыктуу ыкмаларын табуу чоң мааниге ээ. Эл аралык өнөктөштөр ансыз деле кыскартылган жарандык коомду кыскартуу боюнча кийинки аракети же анын кыжырын келтирген аярлуу топтор менен журналисттерге багыт алуусу ири масштабдагы макулдашылган жооп соккусуна алып келээрин так аныктап, түшүнүүгө тийиш. Жапаровдун коррупция маселесине көрсөткөн мамилеси тууралуу бул жыйында берилген көптөгөн эскерүүлөргө карабастан, өзүн колдоочуларына  иштеп жаткансыгандай көрсөтүү каалоосу айдан ачык байкалып турат. Мансапкорлорду “кустуруу” боюнча аракеттер Жапаровдун саясий оппоненттерине багытталбайт деген шарт менен гана мындай кубулуш саясий аренадагы күчтөрдүн дүйнөнүн ар кайсы өлкөлөрдө катылган мыйзамсыз табылган байлыктарын эки тараптуу аныктап чыгууга өбөлгө түзүп берет.

Мурунку жылдарда орун алган саясий башаламандыкты жөнгө салуу үчүн президент Жапаровдун бийликти борборлоштуруунун жана мамлекетти консолидациялануунун маанилүүлүгүнө болгон ишеними көп убакыттан бери туруктуу. Саясий өнүгүүнүн мындай жолу коом үчүн кандайдыр деңгээлде кызыкчылыкты жаратышы мүмкүн, бирок “президент катары күчтүү адамдын” бийликти башкаруусуна (2005 жана 2010-жылкы төңкөрүштөрдүн негизги фактору) донорлор менен жергиликтүү жарандык коомдун каалабаганына карама каршы келип, алар бийликти Жогорку Кеңеш менен жергиликтүү коомчулуктардын колуна берүү менен ири плюрализмди куруу ниетин көздөгөн. Мактарлык ниетин көздөө менен акыркы он жылдын ичинде жасалган мамиле бийликти кандайдыр бир деңгээлде кайрадан башкача  бөлүштүрүп, бул бөлүштүрүү жашыруун жана түшүнүксүз жолдор аркылуу жасалып, чечимдердин кабыл алынуусуна таасир эткен сырткы оюнчулар жана коррупцияланган парламент менен коштолгон (2020-жылкы октябрь окуяларынын негизги фактору болгон).

Жыйындын автору аркасынан түшө түрган, баардыгына туура келген бир да эл аралык модели жок болгондугун таалкуулап, форма менен өкмөттүн функцияларынын, түзүмдөр менен отчеттуулуктун ортосунда так белгиленген байланыш ар дайым боло бербестигин билдирет. Бул кырдаалды идеалдуу болбосо да, бирок кеңири таанылган демократиянын эки моделдердин мисалында чагылдырууга болот. Учурда деле АКШнын Президенти дүйнөдөгү эң таасирдүү киши катары аталганы менен, өлкөнүн президенттик системасы орчундуу “кармоо жана карама каршы механизмдердин” ролун ойногон Конгресс менен соттук системасын эске алуу менен курулуп, иш жузүндө Президент өзүнүн күн тартибинин ири бөлүгүн алдыга чыгарууда чыныгы маселелерге дуушар болот.  Анын үстүнө, штаттардын  деңгээлиндеги олуттуу бийликти эске алуу менен  федералдык өкмөт үстүртөн гана катышкан саясат менен практиканын кеңири тармактары бар. “Парламенттердин энеси” болуп саналган Улуу Британиянын Вестминистер парламенти демократиялык дүйнөдө чындыгында бийликтин орчундуу бөлүгүн борбордук жана аткаруу бийликте консолидациялаган жалгыз мамлекет болуп турат.^[16]

Шайлоого келип, добуш бергендердин саны төмөн болгонуна карабастан, Жапаровдун президенттик шайлоодо жеңиши жана парламенттик системасынан башкаруунун президенттик формасына өтүүсү анын мамлекетти консолидациялоо жана бийликти борболоштуруу боюнча долбоорун алдыга сүйрөп чыгарууга өбөлгө түзүп берет. Жапаровдун ою боюнча бул кадамы Кыргызстан өкмөтүнүн ишбилгилигин жогорулатууга жана коомчулугу үчүн мыкты жыйынтыктарга жетүүгө шарт түзүп берет. Консолидация процесси өлкөнү толук авторитардык режимине алып келүү тобокелдерин катмыгандыгы анык. Бирок, бийликтин ыйгарым укуктары парламенттен президентке өткөрүп берүү боюнча референдумдун чечими кабыл алынгандан кийин түзүлгөн кырдаалга көз салуу менен чыныгы ачык-айкындыкты жана отчеттуулукту орнотуунун жаңы жол-амалдарын табууга далалат жасоо керек. Референдумдун жыйынтыктарын жана Жапаровдун так аныкталган максаттарын эске алганда, таасири чоң көзүрлөр менен байланышкан же байланышып калышы мүмкүн деп шектелген саясатчыларга бийликти (ошондой эле коррупция менен саясий соодага мүмкүнчүлүк) берген “тең салмактуулукту” сактоо талабына караганда, коомчулук менен кеңешүү (Жапаров сыяктуу популистке реалдуу убактын режиминде элдин чыныгы оюн билүү, аны менен катар Жапаровго көйгөйлөрдү жарата ала турган суроолордон качуу  мүмкүнчүлүгү берилүүдө) жана киргизилип турган өзгөрүүлөрдүн баш айланган ылдамдыгын мезгил мезгил менен токтотуу талаптарын чагылдырган “текшерүүлөрдү” ордунда калтыруу боюнча аргументтер эл арасында колдоо табуу ыктымалдыгы жогорураак.^[17]

Ортого чыккан маселелердин бири бул “Курултай” маселеси болууда. Бул сунуштун колдоочуларын, анын түзүлүү таржымалын жана  бул мекеменин Борбордук Азияда парламенттик көзөмөлүн начарлантуу же андан айланма жолунун президенттик бийликтин аспабы катары пайдаланган схемалардан кыянаттык менен колдонулганын  эске алуу менен эмне үчүн көптөгөн актвисттер Курултай мекеменин Баш мыйзам долбооруна киригизилүүсүн токтотуу боюнча аракеттерди жасагандыгы түшүнктүү болууда. Бул сунуштама кыскартылган вариантында болсо да, Конституциянын 2021-жылдын февраль айынан каралып чыккан мыйзам долбооруна кирип калган. Ал эми Жапаров президентинин кээ бир тарапташтардын шайлоо коалициясы үчүн маанилүүлүгүн эске алганда, аягында жаңы Конституция шайланып, толук ыктымалдуулук менен кабыл алынгандан кийин, “Курултай” аттуу  мекемеси түзүлчүдөй болуп сезилүүдө. (Бул басылма жарыялангандан кийин, 2021-жылдын 11-апрель күнү “Элдик курултай” түзүү талабын камтыган Баш мыйзам долбоору кабыл алынган) Ошондуктан, Баш мыйзамдын долбооруна кирген “Курултай” боюнча жобосун жокко чыгарууну көздөгөн аракеттер уланышы мүмкүн, бирок жарандык жана эл аралык коомчулугунун Кырыгызстандагы жергиликтүү жамааттардын практикасынан жана дүйнө жүзү боюнча өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдөгү консультативдик органдардын модельдеринен өздөштүрүүчү сабактарын карап чыгуусу маанилүү, анткени ал жактагы идеялар учурда кыргыз коомунда таралып жаткан ойлорго караганда алда канча пайдалуураак болушу мүмкүн. Эгерде батыш моделдери талкуулоодо пайдасын тийгизе алса, анды мисал катары Европа экономикалык жана социалдык комитетин алып карасак болот. Бул мекеме Европа Биримдигинин “социалдык өнөктөштөр” боюнча жай иштеген жана бюрократиялык кеңешме (консультативдик) органдын ролун ойнойт. Негизинен, Европа Биримдигин демократиялык түзүмдөрүнө кээ бир учурларда пайдалуу жана залалы тийбеген толуктоо болуп берет, жада калса “Жарандык ассамблеясынын” модельдерин дагы толуктап, булар Ирландия мамлекетинде көп колдонулуп, Канада жана Дания сыяктуу өлкөлөрүндө да өмүр сүрөт.^[18]  Сөз жок, инклюзивдүү жамааттык талкулоо жана чечимдерди кабыл алуу үчүн бир катар ар түрдүү ойлор бар, бирок эгерде мыкты идеялардын ээлери бул кеңешменин ишмердүүлүгүнө катышпай калса, анда ал өзүн өзү жарыялаган, сүйлөй алган дүкөндүн ролун ойногон мекеме уулгайган чалдар жана бийликти кармап тургандардын каалоолорунун чексиз мөөрү катары колдонулуп калаары толук ыктымал.

“Курултайдын” тегерегинде болгон талаш-тартышуулардан сырткары Баш мыйзамдын февраль айында жайрыяланган долбооруна кирген башка талаш маселелерге аракеттерди жумшоо керек. Автор 4 өзгөчө маселелерди белгилөөдө. Учурдагы Баш мыйзамдын 8.4 беренеси “саясий партиялар, профсоюздар жана башка коомдук бирикмелер өздөрүнүн каржы-экономикалык ишмердүүлүктөрүнүн ачык-айкындыгын камсыздоого тийиш” деген талабын камтып, бейөкмөт уюмдарын жөнгө салуу боюнча аракеттери конституция менен күчтөлүп, бюрократиялык басымды камсыздоодо. Бул басым “Өсүп келе жаткан муунду коргоо максатында Кыргыз Республикасынын элинин коомдук аң-сезими менен моралдык жана этикалык  баалуулуктарга карама-каршы келген иш-чараларга мыйзам боюнча чектөө киргизилиши мүмкүн” деген 10.4 беренесинде бираз жумшартылса да, сакталып калган “моралдык баалуулууктардын” критерийи туруктуу тынчсызданууну жаратууда.  Бул критерийлер “салттуу” сезимдерди кемсинткен ЛГБТ жана аялдардын укуктары боюнча маселелерин талкуулоосун басаңдатууга жол ачкандан көрө, порнография сыяктуу жаш курак боюнча туура келбеген нерселерден жаш муунду коргоодо гана колдонулаарын камсыздалуусуна бардык аракеттерди жумшоо керек. Бул жаатта коркунучтуу прецедент катары “жаш балдарды үй-бүлөлүк салттуу баалуулуктарын четке каккан маалыматтан сактоо жөнүндө” Орусиянын федералдык мыйзамдын колдонуу тажрыйбасын айтсак болот, анткени бул мыйзам ЛГБТ коомчулукту басмырлоодо колдонулган.^[19]

Сардорбек Абдухалилов сунушталып жаткан Баш мыйзамдын жаңы долбоорунда учурдагы Конституциянын  38-беренесинде берилген “ар бир жаран өзүнүн этникалык таандыгын өзү эркин аынктоого укугу бар. Өзүнүн этникалык таандыгын белгилеп жана көрсөтүүгө эч ким мажбурлай албайт” деген талабы жок экенин белгилеп кеткен. Акыркы убакта паспорттордо жана башка өздүк документтердин түрлөрүндө жарандын каалоосу боюнча этникалык таандыгын белгилөө тилкенин мамлекет тарабынан киргизилүүсү үчүн бул талап жумшарганына карабастан, ар кандай кооптонуулар бар.^[20] Мисалы, бул маселе Конституцияда каралбай калган болсо, жакын арада эле сунушталган 1.5  беренесинде “Кыргызстандын эли Кыргыз Республикасынын бардык этникалык топтордун жарандары болушат” деп айтылганына да карабастан өздүк документтерде этникалык таандыгын көрсөтүүгө милдеттүү болуп калышы ыктымал.^[21] Ошондой эле, Абдухалилов шайлоо тизмелериндеги азчылык топтору үчүн бар болгон квоталарын сактап калуусунун маанилүүлүгүнө өзгөчө басым жасап, мамлекеттик кызматтарда жана органдарда көп түрдүүлүктү жакшыртуу боюнча жогорудагы сунуштамага окшош чаралардын көрүлүшү керектигин билдирүүдө.

Баш мыйзамдын жаңы долбоорундагы 105-берене Башкы прокуратуранын ыйгарым укуктарын мындан да кеңейтүүгө багытталгандай көрүнөт. Бул беренеде “мыйзамдардын жана башка укук-ченемдик актылардын так жана бир түрдүү аткарылышынын үстүндөгү көзөмөл Кыргыз Республикасынын Башкы Прокуратура тарабынан жүргүзүлөт” деп айтылууда.^[22]  “Адилет” юридикалык клиникасынын айтымында, бул берене “прокурорлорго жарандарды, коммерциялык уюмдарды, бейөкмөт менен коммерциялык эмес уюмдарды, мекемелерди, өндүрүштөрдү ж.б.у.с. текшерүүгө укук берет” деп чечмеленип, дагы башка көзөмөл механизмдердин ишин жүргүзүүгө же аларды көзөмөлгө алууга шарт түзүп берет.^[23] Эгерде алдын алуунун эффективдүү чаралары көрүлбөсө, бийликтин мындай консолидациясы өкмөттү сындагандарга карата басым жасоо куралына айланып калышы мүмкүн.

Жасмин Кэмерон Кыргызстандын жаңы куралган өкмөтүнө “аярлуу жана маргиналдашып калгандардын укуктарын коргоо сапатын жогорулатуу максатында жаңы багыт картасын” иштеп чыгуусун сунуштоодо. Мындай “багыт карта” катары “Журналисттердин коопсуздугун камсыздоо боюнча иш-аракеттердин Улуттук Планын” кароого болот. Бул План Бегаим Усенова жана  ARTICLE 19 уюму сунуштаган так аныкталган процедураларды жана укуктук потенциалын камтыйт. Жээнбековдун маалына таандык болгон 2019-2021 жылдардагы Адам укуктары боюнча иш-аракеттердин Улуттук Планынын ордуна келген мындай жаңы План Жапаровдун ушул сыяктуу күн тартибин орнотуу жоопкерчилигин өз мойнуна алуусуна өбөлгө түзүп бере алмак. Ошондой эле, бул Планды учурдагы президент өзүнүн сынчыларын жана аны менен макул болбогондорду өзү же өзүнүн тарапташтары аларга басым жасоо максатында президенттик “бейбаштардын кафедрасын” (Президенттин Администрациясы) кыянаттык менен колдонбооруна ынандыруу аракеттерине негиз катары колдонууга мүмкүн болмок. Адам укуктары жаатында кайсыл гана “жол көрсөтүүчү карта” же иш-аракеттердин планы болбосун, ар бириси эл аралык коомчулуктун көңүлүн алаксыткан, дагы бир маанисиз кагаз барагы болбоого тийиш. Мындай документ өкмөт тарабынан жазылып, ага таандык болуусу керек. Ал документ адам укуктарынын, өнөктөштүк тууралуу жаңы макулдашууларына кол коюлушу, карыз жүгүн жеңилдетүү, өкмөткө көрсөтүлүүчү жаңы жардам, экономикалык өнүгүүгө жана инфратүзүмдөргө келечекте тартылчу инвестициялардын шарттары менен негизделүүсү абзел.

Жыйынга салым кошкон бир нече авторлор президент Жапаров ким экенин жана бийликке кандайча келип калганынан түшүнүүгө бираз жол ачканы аракет жасашууда. Жапаров коомчулуктун орчундуу бөлүгүндө колдоо таба алган жеке окуяга ээ болгон, же жок эле дегенде  мындай окуяны жаратууга жөндөмдүү болуп чыккан. Аксана Исмаилбекова “Жапаров мыйзам үстөмдүгүн бузганына карабастан аны эл эмне үчун колдогонун түшүнүү үчүн, өзбек ишкерлердин коопсуздук стратегияларына көңүл буруу маанилүү. Алар “карама-каршы” инсан болгон, бирок ошол эл убакта мыйзамдын адилетсиздигин жөн териси менен сезген жана башка күчтүү “мафияларга” туруштук көрсөтө билген бирөөгө ишенишет. Кыргызстандын мисалында мамлекеттин, бизнестин жана кылмыштуулуктун ортосунда болгон чектер билинбей калган” деп жазган. Демек, Кыргызстандагы саясатчылардын көпчүлүгү уурулар деген популярдуу ой чындыкка жатса (же жок деген жарымы туура келсе), анда эл карама-каршы далилдер бар болгонуна карабастан өздөрүн кынтыксыз таза кишилер катары көрсөткүсү келгендердин ордуна  өзүн “Робин Гуд” катары көрсөткөдөрдү колдоого жакын болгону түшүнүктүү болууда.  

Дүйнө жүзү боюнча популисттер колдонгон туруксуздук боюнча коомдук тынчсыздануунун булагын жана күчкө же эрдикке болгон умтулууну Жапаров дагы өз саясий жолунда пайдаланды.  Мындай динамика кыргыз мамлекетинде потенциалдын жок болгондугунун, коррупциянын жана жакын арада орун алган баш аламандыктын контекстинде өзгөчө актуалдуу болуп турат. Ошентип, Кыргызстандын ичинде жана анын сыртында жайгашкан байкоочулардын тынчсыздануусу толугу менен түшүнүктүү. Бирок, эркиндикке тиешелүү болгон укуктар таптакыр жоюлуп кете электе (же өлкөдө болгон байкоочулар үчүн жаңы альтернативалар пайда болуп баштамайынча) тынчсызданууну козгогон көйгөйлөрдү чечүү үчүн чогула калуу жана уюштуруу аткарылып жаткан маалда Жапаровдун күн тартибинде бир нече маселелерди бириктире алган тармактарды табууга аракет жасоо керек, мисалы  Жапаровдун коррупция менен күрөшүү боюнча маңызсыз кептерден.^[24]

2020-жылдын октябрь айына караганда саясий кырдаал кыйла эле өзгөргөндөй көрүнүп турганына карабастан, башка маанилүү тармактарда  абал ошол бойдон калганы жана бул кырдаалды түзүүдө мурункудай эле ошол эле кубулуштар менен күчтөр орун алып жатканы  бул жыйында көрсөтүлүүдө. Келечек күңүрт болуп сезилиши мүмкүн, бирок кара булуттар Кыргызстандын саясий системасын көп убакыт бою каптап келе жаткан. Кыргызстандын эли туруктуу, бирок эркиндик укуктары аярлуу, ошондуктан өлкөдөгү адам укуктарынын алсыроосун алдын алуу үчүн тиешелүү чараларды көрүү зарыл.  Жапаровдун президенттиги коррупция, жазасыздык жана жек көрүүчүлүк менен күрөшүүнү көздөгөн эл аралык коомчулуктун Кыргызстан менен болгон өз ара аракеттешүүсүн жандандырууга, башка көз караштан карап  жана текшерип чыгууга түрткү берүүчү фактордун ролун ойношу керек.

Ошентип, бул жыйын Кыргызстандын өкмөтүнө жана эл-аралык институттарга төмөнкүдөй бир нече потенциалдуу сунуштамаларды бермекчи.

Кыргызстандын өкмөтүнө, эл-аралык институттарга жана батыш донорлорго берилүүчү сунуштамалар:

• Жазасыздык, жек көрүү жана коррупция маселелерине олуттуу көңүл буруу;
• Кыргызстанда эл-аралык донорлордун тарабынан каржыланып жаткан долбоорлор системалык түрдө текшерилип турушу керек. Мындай долбоорлорго бюджеттик колдоо, консультация кызматтарын колдонуу жана бейөкмөт уюмдар менен иш алпаруулар кирет. Алардын текшерилиши фактылар менен ар тараптуу катышуунун негизинде жүргүзүлүп, долбоорлордун максаттарына жана алардын ишке ашырылгандыгына көңүл бурулуусу зарыл.
• Өнөктөштөрдү жергиликтүү баалуулуктар менен тааныштырып, аларга көнүп кетүү үчүн мейкиндик жана керектүү каражаттары менен камсыздап, жаңычыл ой жүгүртүүгө жана жаңы добуштарга болгон мүмкүнчүлүктөрүнүн кеңейтүү жолдорун табуу;
• Жапаровдун өкмөтүнө Адам Укуктар боюнча жаңы Улуттук Иштер Планын иштеп чыгууга талап коюу;
• Европа биримдиги менен Улуу Британиянын ортосундагы туюкка кептелип калган өнөктөштүк макулдаштыктарды жөнгө салуу максатында башкаруу жана адам укуктары жаатындагы шарттарды жогорулатуу; карыз жүгүн жеңилдетүү; мамлекеттик жардамды жакшыртуу менен жаңы инвестицияларды тартып келүү;
• Кыргызстанда Магнитский санкцияларын жана башка коррупцияга каршы механизмдерин кененирээк колдонуу;
• Социалдык тармактарда кыргыз тилин жайылтуу жана чыгымдарды төлөө механизмдерин бекемдөө;
• Жаңы Конституциянын мыйзам долбооруна бейөкмөт уюмдарды, профсоюздарды, сөз эркиндигин жана азчылыктардын укуктарын коргоого багытталган өзгөртүүлөрдүн киргизилишине басым жасоо; Башкы прокурордун ыйгарым укуктарын кеңейтилишинен баш тартуу;
• Жарандык консультациялар үчүн жаңы механизмдерди изилдеп чыгуу, Кыргызстандагы жергиликтүү практикалардан жана башка өнүгүп жаткан өлкөлөрдөгү консультативдик мекемелеринен үйрөнүү, жана жарандык чогулуштарды колдонуу.

Сүрөт by Dan Lundberg under (CC).

^[1] Кытай Коммунистик партиясына шилтеме жасабастан,  доктор Мартин Лютер Кинг-кичүүсүнүн рухуна көңүл буруу.

^[2] Ана-Мариа Ангелеску, Европанын Кыргызстан боюнча сарсанаа болуусу керекпи?, The Diplomat, январь 2021, https://thediplomat.com/2021/01/should-europe-worry-about-kyrgyzstan/; Европа Тышкы иштер Кызматы(EEAS), Кыргыз Республикасы жана Европа Биримдиги, октябрь 2020, https://eeas.europa.eu/delegations/kyrgyz-republic/1397/kyrgyz-republic-and-eu_en; Европа Коммиссиясы, Кыргызстан,  https://ec.europa.eu/international-partnerships/where-we-work/kyrgyzstan_en#:~:text=EU%20bilateral%20development%20cooperation%20with,education%2C%20rural%20development%20and%20investments

^[3] Донорлор колдогон мыйзам үстөмдүгүн камсыздаган программалардын алкагында алдыга жылыш жок болгонун баса белгилөө максатында Eurasianet Аскаровдун ишин колдонууда: Eurasianet, Кыргызстан: Аскаровдун өлүмү боюнча элдин жини ошол бойдон маанисиз болуп калабы?,июль 2020, https://eurasianet.org/kyrgyzstan-will-fury-around-askarov-death-end-up-signifying-nothing

^[4] Автор менен болгон маегинен.

^[5] Бул эссе отчеттордун англис тилинде жазылуусунун маанилүүлүгүн белгилөөдө: Ана-Мариа Ангелеску, Европанын Кыргызстан боюнча сарсанаа болуусу керекпи?, The Diplomat, январь 2021, https://thediplomat.com/2021/01/should-europe-worry-about-kyrgyzstan/; Киришүү бөлүгүндө айтылып кеткендей, ЮСАИД (USAID) уюмунун каржылоо өнөктөштөрү катары өнүктүрүү боюнча АКШнын консультациялоо кызматтары, ири бейөкмөт уюмдар же башка АКШ агенттиктери болгон: ЮСАИД (USAID), Америка Кошмо Штаттарын өлкөлөргө тышкы жардамы: Кыргызстан, 2018, https://explorer.usaid.gov/cd/KGZ?fiscal_year=2018&measure=Obligations

^[6] Дүйнө жүзү боюнча ушундай тажрыйбаны эске алуу менен, үйрөнө алчу нерселеринин көпчүлүгү донорлордун мурунку жана учурдагы ишмердүүулүгү тууралуу маалыматтын деталдары боюнча ойлор канчалык деңгээлде тамырлап кеткенин (кээ бирлери абдан тереңдеп кеткен) көрсөтөт.

^[7]Донорлор каржылаган кызматтарын мурунку жана азыркы колдонуучулар менен бирге аракеттешүүсү менен катарда айыл жергелерине басым жасап, кеңири коомчулук менен маалыматтык-пропагандалоо иштерди жүргүзүү керек.

^[8] Татьяна Кудрявцева,  Германия Кыргызстан менен болгон кызматташтыгын кыскартканы тууралуу билдирүү жасады, 24.kg, май 2020, https://24.kg/english/152054_Germany_announces_reduction_in_cooperation_with_Kyrgyzstan/

^[9] Трэнспэренси Интернешинал (Transparency International), Transparency International Уганда, https://www.transparency.org/en/countries/uganda

^[10]  COVID пандемиясынын ыктымалдуу баш аламандыктан ишкерликти (бизнести) сактап калган элдик кошуундарга, акыркы айларда Баш мыйзамдын жаңы долбоорунда сунушталган кээ бир бөлүктөрүнө каршы жаратман кампанияларын уюштурган “Баштан Башта” аттуу протесттик кыймылына, ыктыярдуу кыймылдарга катышкан жаштарга, диний кайрымдуулук ишмердүүлүгүнө, тилектештиктин кыз-келиндердин топторуна, бизнес-түзүмдөргө жана мигранттарды коргоо системаларына тийгизген таасири.

^[11] Дирк ван дер Клей, COVID жана Кыргызстан менен Таджикистандын карыздарынын жаңы динамикасы, Eurasianet, октябрь 2020, https://eurasianet.org/covid-and-the-new-debt-dynamics-of-kyrgyzstan-and-tajikistan

^[12] Орусия, Казакстан жана Азербайджан өлкөлөрүндөй Кыргызстан олигархиянын чет жакка карай экспансиясын камсыдай турган ири көлөмдөгү байлыктарга ээ болбосо да, уюшкан кылмыштуулук менен болгон байланыштарды эске алганда, кээ бир байлыктын булактарына ээ болуп турат. Басымдын мындай потенциалдуу точкалары эл аралык коомчулуктун байкоосунда болуп туруусу зарыл

^[13]  АКШнын Казына департаменти, Глобалдык Магнитский санкциялары, сентябрь 2020, https://home.treasury.gov/policy-issues/financial-sanctions/recent-actions/20201209

^[14] Улуу Британиянын Тышкы иштер, англис калктардын шериктештиги жана эл аралык өнүктүрүү боюнча офиси, Колдонмо: Адам укуктары жаатындагы глобалдык санкциялар: бейөкмөт уюмдар менен жарандык коом үчүн маалымат, Government.uk, июль 2020, https://www.gov.uk/government/publications/global-human-rights-sanctions-information-note-for-non-government-organisations-and-others-interested-in-human-rights/global-human-rights-sanctions-information-note-for-ngos-and-civil-society; Улуу Британиянын Тышкы иштер, англис калктардын шериктештиги жана эл аралык өнүктүрүү боюнча офиси, Саясий документ: Адам укуктары жаатындагы глобалдык санкциялар: cанкциянын тизмесине кирүүчү адамдарды карап чыгуу, Government.uk, июль 2020, https://www.gov.uk/government/publications/global-human-rights-sanctions-factors-in-designating-people-involved-in-human-rights-violations/global-human-rights-sanctions-consideration-of-targets;

Европа Биримдигинин Кеңеши, Европа Биримдиги адам укуктары жаатында санкциялардын глобалдык режимин кабыл алды, декабрь 2020, https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/12/07/eu-adopts-a-global-human-rights-sanctions-regime/

^[15] Мисалы: FPC, Өзгөрмө дүйнөдө Британиянын ролун аныктоо: Чет өлкөлөрдөгү Биргелишкен Королдуктун баалуулуктарынын долбоору, декабрь 2020, https://fpc.org.uk/publications/projecting-the-uks-values-abroad/; Сьюзен Катри,  Кылдат изилдөө үчүн кооптуу: дүйнө жүзү боюнча коррупция менен каржы кылмыштардын жүзүн ачкан журналисттердин дуушар болгон басымды изилдөө, FPC, ноябрь 2020, https://fpc.org.uk/publications/unsafe-for-scrutiny/; FPC, Кылдат изилдөө үчүн кооптуу: Коррупцияны колдоо максатында Улуу Британиядагы каржы жана укуктук системаларынан кыянаттык менен колдонулуштун дүйнө боюнча иликтөө-журналисттердин эркиндигине жана коопсуздугуна тийгизген терс таасири, декабрь 2020, https://fpc.org.uk/publications/unsafe-for-scrutiny-12-2020-publication/

^[16]Парламенттик добуштардын көпчүлүгүнө жетүү кепилдигинин шарты менен дээрлик бүткүл демократиялык мезгилдин ичинде шайлоодон биринчи жолу өткөн Улуу Британиянын шайлоо системасы көпчүлүктүн өкмөттөрдүн түзүлүшүнө алып келди. Акыркы убакта мындай кубулуш орун албаганда да, мисалы 2010-15 жылдардын консервативдик-либералдуу демократтардын коалициясында жана 2017-19 жылдардын Парламентинде да, премьер-минист менен министрлердин кабинети парламентке шилтеме бербестен, өздөрү туура көргөндөй ыкчам негизде мамлекетти башкаруу үчүн учурда деле эбегейсиз бийликке ээ болуп турат.

^[17] Бул терминдин түп-тамыры жайгашкан АКШ системасында текшерүүлөр тең салмактуулукту камсыздаган институттар тарабынан жүргүзүлөт.

^[18] Жарандык Ассамблея (The Citizen’s Assembly), https://www.citizensassembly.ie/en/

^[19] Human Rights Watch,  Колдоолонбойт: “Гей пропаганда жөнүндө” орусиялык мыйзамы ЛГБТ жаштарды коркутуу-үркүтүүгө тушуктурууда, декабрь 2018, https://www.hrw.org/report/2018/12/11/no-support/russias-gay-propaganda-law-imperils-lgbt-youth

^[20] Конституция, Кыргызстандын 2010-жылкы Консституциясы,  constituteproject.org, https://www.constituteproject.org/constitution/Kyrgyz_Republic_2010.pdf

^[21] Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши, Кыргыз Республикасынын Конституциясы жөнүндө”Кыргыз Республикасынын мыйзам долбоору боюнча референдумду (бүткүл элдик добуш берүүнү) дайындоо тууралуу”  Кыргыз Республикасынын мыйзам долбоору 2020-жылдын 17-ноябрынан тарта коомдук талкууга коюлат, ноябрь 2020, http://www.kenesh.kg/ru/article/show/7324/na-obshtestvennoe-obsuzhdenie-s-17-noyabrya-2020-goda-vinositsya-proekt-zakona-kirgizskoy-respubliki-o-naznachenii-referenduma-vsenarodnogo-golosovaniya-po-proektu-zakona-kirgizskoy-respubliki-o-konstitutsii-kirgizskoy-respubliki (2021-жылдын февраль айында чыккан варианты 2021)

^[22] Ошол эле жерде (Ibid.)

^[23] Юридикалык клиника “Адилет”, Кыргыз Республикасынын Конституциянын жаңы мыйзам долбоорун талдоо, февраль 2021, https://adilet.kg/tpost/2i09a01nu1-analiz-proekta-konstitutsii-kirgizskoi-r

^[24]  Күн тартибин мурун орун алган тандалма куугунтуктоо менен жашыруун сөз байлашуулар үчүн колдонулгандын ордуна.