How open societies can save the planet: The environmental democracy approach

Article by Rafael Jiménez Aybar

October 19, 2021

How open societies can save the planet: The environmental democracy approach

London, United Kingdom, late 2020: six select committees of the House of Commons call a citizens’ assembly to understand public preferences on how the UK should reduce greenhouse gas emissions to net zero by 2050 because of the impact these decisions will have on people’s lives.[1] The assembly brings together people from all walks of life, shades of opinion, and from throughout the UK to form a representative sample of the UK’s population.[2] Its members have access to a range of sectoral experts providing accessible, actionable information on policy options. The outcomes of their discussions are presented to the six select committees. The committees will use them as a basis for further work on implementing the assembly’s recommendations.

Islamabad, Pakistan, early 2021: for the first time in the history of the Parliament of Pakistan, a Committee of the National Assembly – the one on climate change – adopts an annual work plan drafted in consultation with, and voted upon by, a broad platform of policy experts, academics, and civil society organisations. The Committee Chairwoman Hon. Munaza Hassan is praised by the Speaker for this democratic innovation as an example for the whole House.

Kampala, Uganda, mid-2021: a high-level roundtable on the Nationally Determined Contributions (NDCs) under the Paris Agreement in the run-up to COP26 is convened by Climate Change Committee Chairman Honourable Lawrence Biyika Songa. With the main public policy climate actors in one room, alongside civil society organisations, Hon. Songa can solicit support and build consensus among the committee Members around the national climate bill. The bill had been introduced in 2018, but it stalled since, as the key climate change stakeholders had been engaging in silos. A week later the bill is tabled for a second and third reading and is passed without opposition.

What do these developments have in common? They are examples of environmental democracy principles in action that resulted in tangible progress: people being given an opportunity to access actionable environmental and climate information and participate in decision-making – and, in doing so, creating the political space for ambitious climate policies, as well as providing vital momentum for implementation.

The latter two examples are also results of some of recent WFD’s efforts embedding an environmental democracy approach across its wide portfolio of democracy support programmes.[3] It has been encouraging to see that, far from questioning this innovation, parliamentary champions have welcomed it with open arms. As Hon. Songa closed the high-level roundtable, he thanked WFD ‘(…) for this engagement, because it has always been a challenge to mobilise all these stakeholders to discuss the bill (…)’. Indeed, environmental democracy practices do not undermine representative democracy – rather, they provide a solution-oriented toolbox strengthen it.

The environmental democracy lens: Bridging political, governance and scientific imperatives

WFD’s move to embed the environmental democracy approach in democracy support programming was inspired by a holistic understanding of the hybrid nature of global environmental challenges, and mindful of the constraints for solutions to be found.

Many of today’s environmental concerns are, at their core, political issues, and failures of governance. Environmental science is not disputed, but so far political systems worldwide have failed to produce the decisive action required to address adequately climate change and environmental degradation. Despite the ever-growing number of international environmental agreements and treaties, the Environmental Rule of Law report of UN Environment revealed that implementation at the national level is poor, and that many countries have neither the required capacity nor the political will to deliver on their commitments.[4]

Yet a failure to avoid dangerous warming and further degradation of earth’s life-support systems will destabilise societies and hit the most vulnerable peoples and countries first. A feedback loop between unbridled environmental degradation and the degradation of human rights and, ultimately, of the rule of law, seems inevitable. On September 13^th, the UN High Commissioner for Human Rights Michelle Bachelet warned that environmental threats are worsening conflicts worldwide: “The interlinked crises of pollution, climate change and biodiversity act as threat multipliers, amplifying conflicts, tensions and structural inequalities, and forcing people into increasingly vulnerable situations,” Bachelet said.[5] “As these environmental threats intensify, they will constitute the single greatest challenge to human rights of our era.”

The constraints for solutions are physical in the first place: the carbon budget available for humankind to keep global warming below the safer threshold of 1.5C recommended by science is small, so time is short. The shift to more sustainable production and consumption patterns and ecosystems management is just as urgent, having regard to planetary boundaries.

However, the constraints are political and financial as much as they are time-related and physical. The policies required to deliver the objectives of the Rio Conventions, from the post-2020 global biodiversity framework under the Convention on Biological Diversity (CBD) to the Paris Agreement require not just rapid but profound changes in our lifestyles, from the way that we eat, heat and cool our homes, and travel, to the way we invest our savings. Some of these changes will be unpopular.

In addition, some of the changes, as well as the unavoidable impacts of the climate change already locked in, will also be complex and costly in the short term, and decisions will need to be made on how bills and efforts are shared. Different climate policy options will place the financial burden and the effort on different social groups, and people will expect the sharing to be fair, or else they will object to the measures, even if they agree with the need for action on climate and sustainability. Compensations for losses and damages, even at local level, will ultimately need to be tackled. Unfair or ill-communicated policies will leave room for populists to question the need for action and undermine precious public support for the climate policy objectives.

In democratic countries, these changes will not occur without sustained and massive societal buy-in, or else democratic institutions will not be able to deliver them. No mainstream political party will campaign on an ambitious Paris-compatible platform unless it believes that will earn it enough votes, nor advance it inadvertently once in office. In addition, in most countries democratic institutions are being made fragile under the wave of populist authoritarianism that is sweeping the world. Younger democracies remain more vulnerable still to these threats.

In the meantime, the COVID-19 pandemic has put additional stress on the purse of donor countries, which were expected to live up to their commitments on multilateral climate finance, and to invest in accelerating the shift to a green economy at home.

Environmental democracy: Past and present

The foundations of environmental democracy were established in Principle 10 of the Rio Declaration on Environment and Development, which emerged from the 1992 UN Earth Summit:[6]

“Environmental issues are best handled with the participation of all concerned citizens, at the relevant level. At the national level, each individual shall have appropriate access to information concerning the environment that is held by public authorities, including information on hazardous materials and activities in their communities, and the opportunity to participate in decision-making processes. States shall facilitate and encourage public awareness and participation by making information widely available. Effective access to judicial and administrative proceedings, including redress and remedy, shall be provided.”

The Declaration defines the three critical rights that form the pillars of environmental democracy: transparency and openness, participation, and accountability and access to justice. They are mutually reinforcing.

Since 1992 the principles of environmental democracy have been embedded more comprehensively in other international and regional instruments. These include the 1998 Aarhus Convention, with 47 parties across Europe and Central Asia, and the 2018 Escazu Agreement with 22 signatories across Latin America and the Caribbean, and new provisions focused on protecting environmental human rights defenders. It appears that the flame of environmental democracy is slowly catching.

Unfortunately, the flame is not catching fast enough: environmental defenders were killed in record numbers in 2020, according to Global Witness’ report of September 13^th.[7] The number of such deaths last year was more than double the figure in 2013, but Global Witness believes its data represents an undercount because it depends on the level of transparency, press freedom and civil rights in the countries surveyed. Since 2012, when Global Witness started gathering data on killings of environmental defenders, the evidence suggests that as the climate crisis intensifies, violence against those protecting their land and our planet also increases.

In order to catalyse and accelerate action implementing Principle 10, the 11th Special Session of the UN Environment Programme (UNEP) Governing Council/ Global Ministerial Environmental Forum adopted a set of guidelines ‘for the development of national legislation on access to information, public participation and access to justice in environmental matters’ in Bali, Indonesia, in 2010.[8]

However, in relative terms, over the last decades bilateral and multilateral donors have not prioritised investing in enhancing the environmental rule of law in recipient countries, even as an insurance policy for the durability of their investment on flagship pilot projects. Accordingly, national and multilateral agencies targeting environmental problems often had neither the mandate, the budget lines nor the in-house expertise to ‘do politics’, which is how the policy and governance agendas are often perceived. Similarly, international democracy support actors lacked the mandate, expertise, and resources to address environmental governance matters in their programming. This has impaired the effectiveness of both sets of actors to tackle issues that straddle the traditional environmental protection and governance spheres, such as corruption and policy capture, which in most resource-rich younger democracies are inextricable from environmental decision-making.

Open data on the environment, open societies – or the reverse

Environmental openness, the right to freely access information on the environment, is required to help citizens, civil society, media, businesses, the courts, and the international community understand what is happening in relation to the environment and how their governments are responding. Environmental openness is a precondition for effective environmental rule of law.

Open data has a transformative potential because it allows the release of data into the public domain that can be freely used, reused, and redistributed by anyone. If this information is in open data formats, then it enables a raft of digital tools to be built by civil society watchdogs using the information.

Environmental openness, so that environmental information is available proactively or upon request, has been legislated upon all around the world, beyond the countries which are Parties to the Aarhus Convention and the Escazu Agreement. Most countries have regulated access to information in a legal act. However, some countries, which have regulations and laws to access information even if not designed exclusively for environmental issues, encounter enormous socio-cultural, institutional, and political barriers for their adequate and timely application.

Despite the importance of this principle and regardless of provisions in force, many countries are still reluctant to opening up critical climate- and environment-related data. Moreover, many countries are hesitant to invest in the necessary infrastructure that would allow for information to be published in open data standards, which means that governments’ data remains locked away or in unusable formats.

A lack of environmental openness entails significant risk for sound environmental governance, and for the rule of law more broadly. The most significant of these risks is the fostering of an enabling environment for corruption and policy capture, which will lead to unfettered environmental degradation and related impacts on the lives of people, often the most vulnerable in society.

At the same time, corruption and policy capture undermine access to information on the state of the environment and access to participation. Research shows that gaps between the legal provisions and the implementation of these provisions are frequent and affect major activity areas (e.g. fisheries management, land use and deforestation) in resource-rich countries. Despite the growing number of initiatives that seek to improve access to information and transparency of data around natural resources and environmental projects, opacity around environmental issues and natural resource-based economic development is still the rule in many resource-rich countries, including most of those in Global Britain’s foreign policy priority countries in Africa and the Indo-Pacific region.

This makes it much harder to ensure appropriate policies on the environment. Critically, it also needs to be viewed in light of recent trends towards de-democratisation and rising authoritarianism, and of the impact of corruption on economic development of countries.[9]

Democracy that delivers: New synergies for invigorating open societies

There is a clear link between a well-functioning democracy and addressing environmental crises. The foreign policy goals of Global Britain of open societies and strong democracies on one hand, and of protecting our planet on the other, are mutually dependent. As such, actions to strengthen environmental governance also strengthen democracy and open societies. Therefore, working on the nexus of sustainable environmental governance and the democratic process is bound to deliver benefits on both fronts, and to maximise the effectiveness of investment on multilateral climate technology cooperation as well as on open governance.

However, scaling up this approach will require unprecedented synergies between environmental civil society organisations and policy experts and governance practitioners, as well as across government departments.

Global Britain post-COP26: Environmental democracy, climate openness

Some of the fundamental concepts related to environmental democracy outlined in the Rio Declaration were codified in Article 6 on Action for Climate Empowerment (ACE) of the United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) in 1992, and subsequently incorporated into the Paris Agreement. ACE encompasses actions to promote climate awareness, education and training, access to information, public participation, and international cooperation.

Although pledges concerning ACE are non-binding, they are in fact the political lifeblood of the Paris Agreement and the 1.5°C to 2°C target, particularly for democratic countries.

This is so because a failure by these Parties to promote climate awareness, education and training, access to information, and public participation will surely result in said democratic governments running out of steam, political space, and democratic legitimacy to ratchet up climate action at an accelerated pace every five years, as they have committed to do under the Paris Agreement. The lack of global ambition evidenced in the updated NDCs submitted in the run-up to COP26 suggests that, at present, some Parties already seem to lack the requisite short-term political space to take the concrete, immediate measures that will make the difference for the 1.5°C target and find it more feasible to send high climate ambition into the long grass for now, with net zero commitments by 2050, that is, safely beyond the next electoral cycle. On the other hand, not even the most climate-active totalitarian regimes, such as China, have a better record than most democracies, and otherwise most of them have a far worse score than democracies, which suggests that scarcity of political space for sufficient climate action is not a constraint exclusive to democracy.[10]

In July Members of Parliament from five countries – Canada, Georgia, Indonesia, Kenya, and Pakistan – added their names to a statement titled ‘Why the empowerment agenda at COP26 matters for the success of the Paris Agreement’ that calls for public empowerment to be a top priority at the conference.[11] The publication of the statement follows the announcement on July 7^th that the COP26 presidency programme will include a focus on public empowerment. The statement suggests UNFCCC Parties ought to adopt a more ambitious work programme for climate empowerment at Glasgow next November, place it at the heart of their national climate planning, and count on parliaments – the institutions representing people and making decisions on climate change – as delivery partners. This will make life easier for the parties going forward, and ‘(…) In doing so, the Parties will also be providing a much-needed shot in the arm to democracy’.

In conclusion, Global Britain, with its democratic tradition, its experience testing climate democracy innovation, and the name of one of its main and best-known cities, Glasgow, as the COP26 host, embedded in the name of the next multi-annual agreement on ACE, has a unique opportunity to mainstream the environmental democracy approach in foreign and development policy to enhance effectiveness and maximise the impact of available resources. This will provide it with tools to turbo-charge climate action with democratic innovation, empower civil society champions and their elected representatives, and help Global Britain attain its global climate and open societies objectives.

Global Britain’s embrace of this environmental democracy approach would require the Foreign, Commonwealth & Development & Office to:[12]

Adopt a set of principles and multi-annual frameworks for action aligned to the principles of climate and environmental democracy, informed by its strong skills in political analysis, with the aim of bringing environmental actors together in a coherent long-term effort to influence decision-making on climate and environmental governance.
This includes supporting institutions that hold governments accountable, strengthening civil society and climate and environmental coalitions, increasing awareness of climate risks and opportunities, environmental rights and environmental justice, and encouraging the free flow of accurate and up-to-date climate and environmental information.
In the aftermath of COP26, priority should be given to supporting actions at country level in key nations focused on the democratic scrutiny of government action to deliver on the commitments under the updated NDCs, including parliaments’ progress in adopting the required legislation and reviewing its enforcement, and the implementation of ACE programmes.
Put in place grant and contracting arrangements allowing medium-sized grants to be awarded to the specialist not-for-profit sector for climate and environmental democracy support activities.

Rafael is WFD’s Environmental Democracy Adviser. He has over 15 years of experience strengthening national parliamentary capacity on climate and environmental governance worldwide from the Secretariat of GLOBE International, the world’s oldest independent parliamentary network on the environment.

[1] Climate Assembly UK, see website: https://www.climateassembly.uk/

[2] Climate Assembly UK, Who took part?, https://www.climateassembly.uk/detail/recruitment/index.html

[3] WFD, Global environmental crises – a democratic response, https://www.wfd.org/approach/environmental-democracy/; WFD, Our approach, https://www.wfd.org/approach/

[4] UNEP, Environmental Rule of Law: First Global Report, January 2019, https://www.unep.org/resources/assessment/environmental-rule-law-first-global-report

[5] UNHR Office of the High Commissioner, Environmental crisis: High Commissioner calls for leadership by Human Rights Council member states, September 2021, https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=27443&LangID=E

[6] Environment Commission for Latin America and the Caribbean, Principle 10 of the Rio Declaration on Environment and Development, 1992, https://www.cepal.org/en/infografias/principio-10-la-declaracion-rio-medio-ambiente-desarrollo#:~:text=Principle%2010%20seeks%20to%20ensure,for%20present%20and%20future%20generations

[7] Global Witness, Last line of defence, September 2021, https://www.globalwitness.org/en/campaigns/environmental-activists/last-line-defence/

[8] UNEP, Guidelines for the development of national legislation on access to information, public participation and Access to justice in environmental matters, February 2010, https://wedocs.unep.org/bitstream/handle/20.500.11822/11182/Guidelines%20for%20the%20Development%20of%20National%20Legislation%20on%20Access%20to%20information%2c%20Public%20Participation%20and%20Access%20to%20Justice%20in%20Environmental%20Matters.pdf?sequence=1&isAllowed=y

[9] UNODC, UNODC’s Action against Corruption and Economic Crime, June 2021, https://www.unodc.org/unodc/en/corruption/index.html

[10] Climate Action Tracker by Climate Analytics, New Climate Institute, Potsdam Institute for Climate Impact Research (PIK). It currently rates China’s ambition as Highly Insufficient, while the USA, the US and the UK’s are rated as ‘Insufficient’. The Gambia is one of the few countries currently rated as ‘Paris-compatible’, see: https://climateactiontracker.org/countries/china/

[11] WFD, Why the empowerment agenda at COP26 matters for the success of the Paris Agreement, July 2021, https://www.wfd.org/wp-content/uploads/2021/07/Climate-Empowerment-Agenda-Statement-1.pdf

[12] WFD’s approach to Environmental Democracy, June 2020, https://www.wfd.org/wp-content/uploads/2020/11/Global-environmental-crises-a-democratic-response_WFD_2020-updated.pdf

Topics

Civil Society

Democracy and Elections

Energy, Environment and Resources

International Relations and Geopolitics

Regions

Europe

United Kingdom

Global Britain for an open world? – Conclusions and Recommendations

Article by Adam Hug and Devin O'Shaughnessy

This publication has set out in detail the scale of the global threat to open societies and put forward practical ideas for how the UK can play an active role in the defence of democracy, good governance and human rights. The UK needs to develop bold and integrated strategies for its own future use and a package of measures that can be proposed as its contribution to the Summit for Democracy (S4D). The essay contributions in this collection provide a rich set of proposals and ideas that go far beyond what can be wrapped into a simple conclusion but this endeavours to capture some of the key points for action raised by our experts.

First things first, the UK must get its own house in order to be consistent in its principles both at home and abroad. The recent Pandora Papers highlight yet again the central role played by the UK and its overseas territories in the financial networks that support autocratic regimes and closed societies around the world. The UK Government needs to deliver on the long-promised beneficial ownership register for property; it should transform or abolish Scottish limited partnerships; reform Companies House and increase both its staffing levels and those of the National Economic Crime Centre constituent partners (such as the National Crime Agency, Serious Fraud Office and HMRC) to give them the capacity to check registry information and undertake enforcement action. It should do more to tackle libel tourism and Strategic Lawsuits Against Public Participation (SLAPPs) to stop international autocrats using the UK courts as a tool to muzzle dissent. The UK needs to take further action to improve transparency and protect against foreign influence of the political process. The Government’s approach to immigration also needs to leave space for the emergency protection of those most at risk of being targeted by authoritarian regimes.

The Government should reconsider some of its current approach to respected UK institutions such as the BBC, universities, and civil society groups if it is to maintain its position as a ‘soft power superpower’. A culture war could lead to collateral damage to Britain’s international standing and risks giving the green light to authoritarians seeking to undermine their own independent institutions in a more expansive fashion. Furthermore, the Government should rethink and revise measures in new legislation currently under debate such as the Police, Crime, Courts and Sentencing Bill and the Elections Bill that restrict the right to protest or to vote in ways which have attracted international opprobrium. The UK’s ability to lead positive change internationally will be influenced by how other countries perceive the way it practices the principles of an open society at home, as well as what it preaches through its foreign policy.

When looking at how to make its case internationally the UK should be clear that the occurrence of open societies and open economies are clearly correlated but that causation is rooted in the institutions of open governance, rule of law and a pluralistic political environment that underpin them both. In these economically challenging times the cause of open societies and liberal democracy needs to be married with economic justice, greater opportunities and ensuring ordinary people have a stake in the economy and political life. UK foreign assistance needs to help rebuild trust in both open economies and societies by working towards a position where market institutions fairly apply the same rules to everyone, corruption is under control, inequality is reduced, businesses operate ethically and there is dialogue and collaboration between economic forces, civil society and democratic institutions.

The UK needs to protect and nurture its soft power strength from the risk of being hollowed out at times of budget cuts and political pressures. The mix of different soft power strengths should give the UK a unique ability to serve as a ‘Library of Democracy’, a globally connected soft power hub and resource centre to support the cause of open societies around the world. As a middle power, albeit with a number of important international assets, the UK needs to work effectively and in new ways with like-minded partners amongst donor countries, in the global south and in civil society to maximise its impact on behalf of the cause of open societies.

This publication sets out a number of ways in which the UK could seek to rethink and reform its approach to foreign policy and international aid to support open societies and human rights. It argues that the UK should seek to be ‘Doing Development Democratically’ (DDD), a long-term integrated cross-governmental approach that includes investing directly in democracy assistance programmes.

This DDD approach argues that the UK should act with ‘democratic sensitivity’, as any UK initiative conducted in or with a country will interact with its political systems and the Government should understand the positive or negative effects this may have for its democratic health. As Graham Teskey and Tom Wingfield argue, the FCDO should assess country strategy and individual programmes for unintended consequences and commit to a time-bound, measurable realignment if required. The UK should try to ensure at a minimum, that its actions do no harm to a country’s democracy, and ideally strengthens it by reinforcing local ownership, good governance, transparency, accountability, inclusion, and respect for human and democratic rights.

Working with partners, the UK should create a ‘Democracy Premium’ of clear and visible incentives for governments that show a demonstrated commitment to democracy and human rights, by offering a package that could include: additional foreign aid; trade preferences on more beneficial terms; enhanced access to international development finance; security guarantees; debt relief; technical support; and diplomatic engagement and participation in sought after international and regional agreements. Disincentives for backsliding should also be considered.

The important role that women’s political leadership can play in making government more accountable and democratic, while curbing issues like corruption, is evidenced by a number of authors including Rt Hon Maria Miller and in the introduction. It is vital that UK expertise in this area is not lost as the result of the perceived reprioritisation in the Integrated Review and that women’s rights and political leadership should be fully integrated into the wider Open Societies Agenda, learning from feminist foreign policy approaches in Sweden and Canada.

Similarly both the UK and the international community need to be able to respond quickly and decisively to bolster democratic opportunities when they present themselves. Taking an entrepreneurial approach to embedding open societies and in partnership with others, the UK could help deliver a ‘democratic surge’ of political, practical and financial support to buttress democratic openings and sustain them until change becomes embedded over the long term.

Which countries are chosen as key partners will be likely guided by UK strategic priorities but should not be bound by them. Decision-making must also be informed by where the UK can most effectively be a ‘force for good’ and to seize opportunities that arise. However, as set out in the introduction, there is an argument that investment in democratic development in regional leaders (i.e. ‘swing states’), often likely to be of wider strategic interest to the UK, can have an important role in diffusing open society principles across their wider regions.

This flexibility needs to be built into a strategic approach that reflects the long-term nature of change that is being supported in order to promote open societies and an open international system. The FCDO should explore extending its planning and delivery horizons to reflect this. Phil Mason argues that the FCDO should explore restoring the ten-year programming frameworks previously used by DFID, not an unreasonable approach given the Integrated Review is currently framed around the Prime Minister and Government’s 2030 Vision.

The publication recognises that the UK will continue to work with and provide support to countries that are not democracies and whose governments have no intentions to become one. However, it is important not to mislabel such governance work and other projects in autocracies as supporting democratic development or to pretend (‘democracy washing’) that such partners are ‘emerging democracies’ despite all the evidence to the contrary. Such work needs to be constantly reviewed to ensure it is delivering tangible outcomes, particularly in relation to security sector support.

Irrespective of the political situation of a country UK engagement should seek to build on a core platform of tacking corruption, promoting the rule of law and protecting freedom of expression (with a UK focus on media freedom). These are areas that are mutually reinforcing and can underpin wider progress towards other open societies goals. Phil Mason makes clear that technocratic box-ticking procedures are not enough to root out corruption and that there is a need for wider reform to the political and social culture, improving the quality of governance to greatly reduce graft. As a number of authors make clear, political will is key to effective implementation and delivering long-term change to governance standards, corruption and political pluralism. As Graham Teskey and Tom Wingfield also explain local context in institutional design is key, as more established Western institutions can potentially be sources of inspiration and support but should not be models for uncritical emulation, unmoored from local experiences.

Given the substantial cuts to Official Development Assistance (ODA), the UK will need to compensate by more effectively using all the other tools available to it in an integrated manner to move the Open Societies Agenda forwards. Many of these key tools have been outlined in the mechanisms for a ‘Democracy Premium’ outlined above, but it also means that ambassadors and ministers will need to spend greater political capital by speaking out more regularly on cases involving activists at risk, the unjustly imprisoned and to protect civic space bilaterally and multilaterally, both in private and in public. It should use its non-ODA funding mechanisms strategically in countries not eligible for aid but where impact could be important (including places like Poland, Hungary, Kuwait and Oman). The UK also needs to use and expand its new ‘Magnitsky-style’ sanctions regime to ensure rapid, coordinated and targeted sanctions are imposed against high level officials involved in orchestrating gross human rights violations along with the other measures to protect civic space that Iva Dobichina, Poonam Joshi, Sarah Green and James Savage argue for in their essay.

Graham Teskey and Tom Wingfield rightly argue for the need for some humility, understanding that in many cases the influence of external actors, such as the UK, will be more marginal to the cause of open societies than might be desired. They are right that diplomacy and aid cannot ‘deliver’ an open society by themselves and that supporting local actors who want to live in open societies are crucial to the success of any endeavour, what Stephen Twigg calls ‘the vital role of citizens, civil society organisations and other stakeholders in maximising the impact of any strategy’. Twigg also makes clear the ‘importance of multilateral action to bring together an alliance of countries, institutions and networks to take an issue forward’. Ideas for new international cooperation mechanisms include the Global Partnership for the Rule of Law suggested by Murray Hunt, which would bring together global collaborators under the leadership of a former world leader. The existing UK-Canada cooperation on the Media Freedom Coalition, provides a model to be built on for other bilateral and ‘minilateral’ initiatives to support open societies. James Deane and Murray Hunt respectively set out a persuasive argument for the development of an International Fund for Public Interest Media and a Global Fund for the Rule of Law, pooling resources from governments around the world as well as NGOs and (where appropriate) private sector partners.

However, the international partnership approach should fit alongside the understandable desire to strengthen UK based open society and democracy assistance capacity. Again using a pooled approach an Open Societies Fund could be created – potentially ring-fenced from the Conflict Security and Stability Fund (CSSF) – and be delivered by a consortium of British organisations (‘Team UK’), particularly from the not-for-profit sector and including appropriate arms-length bodies. These ‘best of British’ organisations would be capable not only of delivering impactful programming and generating soft power dividends, but could also be increasing competitive in securing EU, other European, and US-funding, further stimulating their growth and capabilities.

As hosts of COP26 – the most important climate conference since the 2015 Paris Accords – the UK has an unmissable opportunity to link combatting climate change and wider environmental degradation to the Open Societies Agenda. As Rafael Jimenez Aybar writes, if democracies are to thrive, they need to be better at solving ‘wicked problems’ like combatting global warming, protecting biodiversity, and speeding up the green energy transition. If solved through democratic means – realised through the three pillars of environmental democracy, namely environmental openness, participation, and access to justice – the result should be more just, widely accepted solutions that meet the incredible challenge humanity is facing. The UK could throw considerable weight behind WFD’s Environmental Democracy Conference, planned for 2022, making it an officially UK sanctioned Summit for Democracy side event, and kickstarting a global push to advance environmental democracy via multilateral and bilateral channels.

The challenge facing the UK and other countries seeking to reverse the retreat of democracy and open societies around the world is substantial but with the right approach and the necessary political will it is a far from insurmountable one. This publication has set a wide range of ideas that, if absorbed and acted upon, can certainly help the UK show a ‘renewed commitment to (being) a force for good in the world – defending openness, democracy and human rights’ that will be necessary for ‘shaping the open international order of the future’.

Recommendations

The individual essays make a wide range of important suggestions for reform and action in their respective areas of policy. They include that:

The UK must get its own house in order. A programme of domestic reform should include:
- Delivering a beneficial ownership register for property; reforming and better resourcing Companies House, the National Crime Agency, Serious Fraud Office and HMRC; and transforming or abolishing Scottish limited partnerships;
- Rethinking and revising restrictions to the right to protest and vote in the Police, Crime, Courts and Sentencing Bill and the Elections Bill; and
- Protecting the UK’s soft power strength and avoiding undermining UK institutions so that the UK can act as a ‘Library of Democracy’, a democratic resource for the world.
The UK should commit to ‘Doing Development Democratically. This should include:
- Acting with ‘Democratic Sensitivity’ by understanding the impact of UK decisions on a country’s democracy, seeking to do no harm and instead supporting openness;
- Creating a ‘Democracy Premium’ of incentives for governments committed to democracy and human rights. Offering additional foreign aid, trade preferences, international development finance, security guarantees, debt relief, technical support, diplomatic engagement and access to international agreements;
- Responding to emerging opportunities for reform by delivering a ‘Democratic Surge’ of political, practical and financial support to buttress democratic openings; and
- Ensuring women’s political leadership plays a central role in the upcoming International Development Strategy and other FCDO policies.
The FCDO should invest in UK election observation capacity including a rapid response fund and push countries harder to deliver reforms on the basis of observation reports.
Ambassadors and Ministers should speak out more on human rights abuses and use Magnitsky sanctions to go after abusers.
The UK should support open data by creating ‘Digital Open Champions’ to drive reform at home and making it a key plank of its approach to aid and international regulatory bodies.
Support the development, funding and mobilisation of the International Fund for Public Interest Media and the establishment of a Global Fund for the Rule of Law.
Invest in UK democracy building capacity through a new Open Societies Fund, which could be delivered by a consortium of British NGOs and organisations (Team UK).
Ensuring the UK has clear commitments to show leadership at the Summit for Democracy.

Adam Hug became the Director of the Foreign Policy Centre in November 2017, overseeing the FPC’s operations and strategic direction. He had previously been the Policy Director at the Foreign Policy Centre from 2008-2017. His research focuses on human rights and governance issues particularly in the former Soviet Union. He also writes on UK foreign policy and EU issues. He studied at Geography at the University of Edinburgh as an undergraduate and Development Studies with Special Reference to Central Asia as a post-grad.

Devin O’Shaughnessy is the Director of Strategy and Policy for the Westminster Foundation for Democracy (WFD), responsible for advancing WFD’s strategic direction and providing technical leadership to its programmes and policy work. He has over 20 years’ experience in the field of international development, with expertise in democracy and governance, legislative assistance, civil society strengthening; electoral processes and observation; citizen participation; state building in fragile contexts; and inclusive politics. Before joining WFD, he worked for the National Democratic Institute (NDI) for nearly six years in Washington, DC, Indonesia, and Afghanistan. He has a Master’s degree in International Relations from Johns Hopkins University School of Advanced International Studies (SAIS).

Image by Number 10 under (CC).

Topics

Brexit

Civil Society

Covid-19

Democracy and Elections

Energy, Environment and Resources

Good Governance and Institutional Reform

Human Rights

International Relations and Geopolitics

SLAPPs

Regions

Europe

United Kingdom

Responding to retreating rights in Kyrgyzstan, Tajikistan and Kazakhstan

Article by Adam Hug

September 30, 2021

Responding to retreating rights in Kyrgyzstan, Tajikistan and Kazakhstan

Over the course of 2021 the Foreign Policy Centre’s Retreating Rights project has mapped the scale of the human rights challenges in three of the five Central Asian states through publications on Kyrgyzstan, Tajikistan and Kazakhstan. The Retreating Rights project has mapped the rapidly declining picture for political pluralism and civic space in Kyrgyzstan since the October 2020 overthrow of President Jeenbekov and the vertiginous rise of President Japarov, while being frank about the situation that preceded and precipitated it – a political culture blighted by corruption, hatred and impunity. It documented how President Rahmon has steadily consolidated political and economic power firmly in the hands of his family and their associates in Tajikistan, following a ruthless strategy that has either suppressed, acquiesced or incorporated opposition voices. The project has also mapped the incomplete transfer of power from First President Nazarbayev to President Tokayev, who has promised change and introduction of a ‘listening state’ but so far failed to make a substantive difference to the human rights situation. Though opportunities for dialogue have opened in some areas, Kazakhstan’s powerful ruling elite remains broadly the same.

In all three countries the COVID-19 pandemic exposed significant failings in governance and state capacity, as well as the importance of civic movements in helping respond to the crisis. COVID has provided further opportunities for governments to expand the powers and surveillance reach of their security apparatuses. The crisis has come on top of a period of existing economic uncertainty, with Tajikistan and Kyrgyzstan continuing to struggle as the poorest countries in the post-Soviet space and when the shine has come off the Kazakh economic miracle, with the cost of living being squeezed and the future for its energy wealth increasingly uncertain.

The project documented how across the three countries the resources of the state are used to pursue political opponents to entrench the position (and wealth) of the elites currently in power. In Kyrgyzstan, the arrests of opposition politicians has become a repeated feature of post-election and revolution cycles but there are clear signs that this time the net may be being spread more widely. In Kazakhstan and Tajikistan, the Governments have been ruthless in using anti-extremism powers to completely clear the political landscape of opponents, including cracking down on low-level activists with punitive force. The use of Freedom Restrictions (parole type restrictions against political and civic activism in lieu of prison) in Kazakhstan and other insidious pressures such as arrests and intimidation of family members are among the tools used to make the cost of challenging the ruling elites extremely high. Democracy and political pluralism have never been allowed to flourish in Tajikistan and Kazakhstan with the punitive approach above combined with onerous registration requirements which would be hard to meet even without the risk of arbitrary arrest and other punitive measures. While the research clearly shows that democracy in Kyrgyzstan has always been more fragile than some Western observers might wish it to have been, and following the country’s third revolution in 15 years, the warning signs are flashing brighter than ever.

Across the three countries political elites have positioned themselves to take full advantage of economic opportunities, capturing resources and squeezing out competitors to creating local monopolies in the private sector, dominating state owned enterprises and in some cases benefiting from customs monopolies and smuggling rings. The publications have documented the extent to which such money seeps into Western jurisdictions, not least in the United Kingdom and its overseas territory tax havens.

The picture on civic space has made for grim reading across the three publications. In Tajikistan a few resilient civil society organisations are able to continue to operate and make a meaningful difference on issues that do not directly challenge the ruling power structure. However, they are walking on egg-shells over what they can say and do in an environment where one misstep could lead to imprisonment and brutal repression. The international community can find itself toning down criticisms of the regime in order to try to maintain this remaining toe-hold of civic space but it has an ever growing resemblance to a hostage situation. In Kazakhstan pressure waxes and wanes on the core of independent civil society still able to operate depending on the current political climate, with any link to the opposition ruthlessly pursued and cracked down on, particularly if there is any connection to fugitive oligarch and implacable Nazarbayev opponent Mukhtar Ablyazov. For many years independent civil society in Kyrgyzstan has faced delegitimisation by those in society seeking to undermine them for their links to the West and for their involvement in pushing for liberal social values. The tools used to apply pressure in all three countries include harassment of individual activists (from pressure by the security services through to trolling campaigns), onerous registration and financial reporting requirements and other forms of bureaucratic pressure. The publications examine in detail how the international community could work with local civil society partners to push back against harassment, delegitimising narratives and strengthen their support on the ground. Many of the problems facing NGOs are also faced by independent trade unions who in Kazakhstan and Kyrgyzstan have been under persistent pressure.

One of the major challenges facing international support for human rights in the region and Western engagement more broadly is the way in which issues around women’s rights and LGBTQ rights are facing increasing push back from conservative social groups and politicians. This has seen everything from action on domestic violence and bride kidnapping through to protections for harassed and ostracised LGBTQ groups framed as a Western attack on traditional, local values. This culture war, with local conservative activists bolstered by Russian and other international illiberal and anti-Western narratives, has been relatively successful in helping the delegitimisation of Western backed civil society in Kyrgyzstan and the debate is now heating up in Kazakhstan, with issues of LGBTQ rights already off limits for campaigners in Tajikistan due to the level of repression. The publications also highlighted the impact of ongoing ethnic tensions, particularly for the Uzbek minority in Kyrgyzstan, but also how Kazakhstan, which has comparatively successfully navigated issues of ethnic identity since independence, is facing emerging tensions (notably around the upsurge of violence against the Dungan community in 2020) as sense of Kazakh identity has become stronger. The practice of religion is actively managed by the state across the region with Tajikistan and Kazakhstan seeing tight control of religious observance and actives measures against proselytisation, with some greater freedoms and open religiosity found in Kyrgyzstan though some restrictions on hijab wearing are to be found in all three states.

The project showed the growing economic and political power of China in all three countries, a presence that has not been without its tensions, particularly in Kyrgyzstan and Kazakhstan as concerns over resources, jobs, the treatment of fellow Muslims (including ethnic Kazakhs) in Xingjian and the extent of the power imbalance have fuelled tensions. Russia remains a key regional player acting as the lead security partner, recipient of labour migrants from Tajikistan and Kyrgyzstan (with remittances a major source of income for both countries), and with Kazakhstan and Kyrgyzstan both members of the Russian-led Eurasian Economic Union. These connections help it maintain security service cooperation and cultural ties, which include continuing local engagement with Russian media and social media that can strengthen local conservative and anti-Western attitudes.

The recent events in Afghanistan have clearly demonstrated the limits of Western power in the wider region but also triggered an increasing realisation of the need to work with the Central Asian states to manage the fallout. There is a real risk that the humanitarian crisis and security concerns that flow from the Taliban’s return may simultaneously boost UK, EU and US political engagement with Central Asian states but simultaneously deprioritise official advocacy for domestic reform and human rights still further. With Overseas Development Aid budgets to the region being trimmed in a number of donor countries the scope for influence in Kyrgyzstan and Tajikistan may be further curtailed.

The outlook for progress on human rights, governance and democracy in Tajikistan, Kyrgyzstan and Kazakhstan may seem pretty bleak but this is not the time to give up hope. The publications map the different tools available to support reform, acting both inside and outside the countries in question and with different players taking cooperative and confrontation approaches to the ruling elites. The reports show that dialogue with the Governments of the region, particularly when bolstering local civil society activism, can help deliver modest gains on issues that do not directly impact local power dynamics but greater pressure will be required to achieve progress on more key human rights issues, particularly around the targeting of civil society and opposition activists.

All three publications show how important corruption is to maintaining the repressive status quo so it should be prioritised by international partners and acted upon. This should mean rethinking and potentially reducing the provision direct budget support to Kyrgyzstan and Tajikistan, strengthening due diligence over internationally backed contracts, increasing conditionality on international lending and exploring ways to offer debt relief directly linked to political and human rights reform. The publications give ideas for how aid and international support can be re-evaluated and strengthened at this time of constrained budgets in donor nations.

Across all three countries diplomatic pressure can be leveraged to make a difference in specific cases of abuse with local diplomats encouraged to speak out quickly and loudly. The impact of the European Parliament Resolution on human Rights in Kazakhstan has been clear, pushing the Government of Kazakhstan into a burst of legislative and diplomatic activity around these issues (albeit the jury remains clearly out on the extent to which it will lead to change in practice).[1] Such public measures to call out the Governments for their human rights record should be replicated, including by adding Tajikistan to the UK Government’s list of human rights priority countries. The three publications make the case for the use of personal ‘Magnitsky’ sanctions and anti-corruption tools more actively to help add to the pressure for reform. For example, the Kyrgyzstan publication suggested opportunities to take action against the officials involved in the torture and imprisonment of Azimjan Askarov and for other countries to follow the example of the United States in sanctioning Raimbek Matraimov on grounds of corruption.

Western asylum systems need to become better attuned to the human rights challenges present in all three of these countries, particularly around the need to provide refuge to the family members of activists that are targeted, most notably by Tajikistan, as punishment for their relatives’ work. Global tech giants need to improve their content moderation and management to prevent organised trolling and abuse by political actors and the states themselves, with a clear lack of capacity in local languages (Tajik, Kyrgyz and Kazakh) identified as a key problem.

There is a lot of work to be done in order to make meaningful progress to reverse the retreat of rights across Tajikistan, Kyrgyzstan and Kazakhstan. However, as the publications clearly showed in their essay contributions, there are some hugely impressive voices both in those countries and amongst their diasporas in both civil society and academia who should be supported to help deliver the change their countries need.

Key recommendations for Tajikistan, Kyrgyzstan and Kazakhstan

Each publication provided a detailed list of locally focused recommendations but there are a number of recommendations that apply to all three countries. They should:

Address widespread corruption at the heart of their states and take steps to reduce conflict of interest for state officials;
End the use of anti-extremism legislation powers to target peaceful protestors, activists and opposition groups both at home and abroad and the use of torture in their penal and criminal justice systems;
Stop targeting NGOs with punitive tax inspections and burdensome reporting requirements;
Make it easier for independent and opposition parties to register and protect political activists from state harassment;
Stop the continued harassment of independent trade unions and striking workers;
Protect the ability of independent media, journalists and bloggers to operate. Measures to achieve this across the three countries should include: ending police and security service harassment, stopping the blocking of independent news websites, and further reforming libel laws and provisions on insulting the ‘honour and dignity’ of public officials;
Improve data protection and privacy regulation and enforcement; and
Tackle domestic violence, sexual harassment and abuse of the LGBTQ community.

Recommendations for international institutions, Western partners and donors:

Ensure a focus on issues of corruption, hatred and impunity;
Undertake a systemic review of international donor and IFI funded projects, including budget support, the use of consultancies and working with NGOs. It should look at both objectives and implementation, based on evidence and widespread local engagement;
Find ways to empower fresh thinking and new voices, while giving partners the space and resources to adapt to local priorities;
Increase human rights and governance conditionality in current and future EU and UK partnership agreements, debt relief, aid and new investment;
Expand local language moderation by social media companies and strengthen reporting and redress mechanisms;
Raise systemic problems and individual cases of abuse both in private and in public diplomacy, including parliamentary resolutions on human rights in the region and adding countries to international human rights watch lists;
Deploy ‘Magnitsky’ personal Sanctions against those responsible for human rights abuses
Use international mechanisms for tacking corruption and kleptocracy, including improved transparency requirements in Western jurisdictions, reform of ‘golden visas’, corruption focused ‘Magnitsky’ sanctions and other anti-corruption tools such as Unexplained Wealth Orders where appropriate; and
Improve access to asylum and temporary refuge for activists at risk, including measures to assist family reunification where their relatives have been targeted for abuse.

The publications:

Retreating Rights: Examining the pressure on human rights in Kazakhstan: Launched on 22^nd July 2021 and edited by Adam Hug (Foreign Policy Centre) the publication contains essay contributions from: Colleen Wood (Columbia University); Aina Shormanbaeva and Amangeldy Shormanbayev (International Legal Foundation- ILI); Tatiana Chernobil (formerly Amnesty International); Mihra Rittmann (Human Rights Watch); Galiya Azhenova (Adilsoz Foundation for the Protection of Freedom of Speech); Anna Gussarova (Director, CAISS – Central Asia Institute for Strategic Studies); Dr Khalida Azhigulova (Associate Professor, Eurasian Technological University); and Aigerim Kamidola (Independent consultant in international human rights law). A video of the launch event can be viewed here and the audio recording can be accessed here.

Retreating Rights: Examining the pressure on human rights in Tajikistan: Launched on May 17^th and edited by Foreign Policy Centre Director Adam Hug. It contains essay contributions from: Dr Sebastien Peyrouse (George Washington University); Dr Parviz Mullojanov (School for Advanced Studies in the Social Sciences Paris); Shoira Olimova (International Accountability Project); Xeniya Mironova (Independent scholar); Anne Sunder-Plassmann and Rachel Gasowski (International Partnership for Human Rights); Dr Oleg Antonov (Malmö University), Dr Edward Lemon (Texas A&M University) and Dr Parviz Mullojonov (School for Advanced Studies in the Social Sciences Paris); Favziya Nazarova and Nigina Bakhrieva (Public Foundation Notabene); Dilbar Turakhanova (Independent consultant); and Larisa Alexandrova (Independent expert). A video of the launch event can be viewed here and the audio recording can be accessed here.

Retreating Rights: Examining the pressure on human rights in Kyrgyzstan: Launched on March 1^st 2021 and edited by Adam Hug (Foreign Policy Centre) the publication contains essay contributions from: Dr. Asel Doolotkeldieva (OSCE Academy); Dr. Aijan Sharshenova (OSCE Academy); Gulzat Baialieva and Dr. Joldon Kutmanaliev (University of Tubingen); Professor Eric McGlinchey (George Mason University); Sardorbek Abdukhalilov (Spravedlivost); Dr. Aksana Ismailbekova (Leibniz-Zentrum Moderner Orient); Ryskeldi Satke (Third Pole); Shirin Aitmatova (UMUT 2020); Ernest Zhanaev (Human Rights writer and consultant); Dr. Elira Turdubaeva (University of Central Asia); Begaim Usenova (Media Policy Institute) and ARTICLE 19; and Jasmine Cameron (Human Rights lawyer). A video of the launch event can be viewed here and the audio recording can be accessed here.

Photo by David Mulder, published under Creative Commons with no changes made.

[1] European Parliament, RC-B9-0144/2021, https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/RC-9-2021-0144_EN.html

Topics

Civil Society

Covid-19

Democracy and Elections

Diaspora

Energy, Environment and Resources

Good Governance and Institutional Reform

Human Rights

International Relations and Geopolitics

Regions

Former Soviet Union

Central Asia

Құқықтық шегініс – Қазақстанд: Талдамалы жазба

Article by Adam Hug

Қазақстан тәуелсіздігінің 30 жылдық мерейтойы қарсаңында жарияланып отырған бұл басылымда елдегі осы кезең аралығында болған өзгерістер талқыланады. Қазақстанда тұңғыш Президент Н.Назарбаев билігінің біртіндеп Президент Тоқаевқа өтуі және халықтың басым көпшілігінде өмір сүру деңгейінің төмендеуі себебінен әлеуметтік наразылықтардың артуына байланысты, сонымен қоса, қазба байлықтарды пайдаланудан ғаламдық бас тарту болашаққа деген сенімді азайтқан тұста, елдегі билік пен адам құқының қазіргі ахуалы туралы қорытынды жасау маңызды.

Соңғы 30 жыл ішінде Қазақстандағы билік өкілдері қол жеткізген қарқынды экономикалық даму негізінен биліктің пайдасына және елдегі түрлі этникалық топтар арасындағы тұрақтылықты сақтауға қызмет етті. Шын мәнінде, бұның барлығы саяси тәуелсіздік пен көптеген азаматтардың бас бостандығы есебінен жүргізілді. Үкімет пен оның жақтастары бұрынғысынша Қазақстанның демократияға бет бұруы мен елдегі саяси мәдениетті «дамытуға» біртіндеп қадам жасау арқылы қол жеткізуге болады деп есептесе, оларды сынаушылар соңғы 30 жылда саяси жүйеде ешбір өзгерістің болмағанын айтады. Елдегі реформалар халықтың өмір сүру деңгейі мен мемлекеттік қызмет көрсетуді жақсартқанымен, саяси күш элитадан азаматтық қоғамға ауысқан жоқ. Мәселен, Қазақстандағы жалғыз саяси таңдау – Тоқаевтың президенттік таққа отыруын билік басындағылар жасады.

Президент Тоқаев «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» құруға және еркіндік пен Үкіметтің жауапкершілігін арттыратын реформалар жүргізуге уәде берді, алайда қазірше бұл саладағы өзгерістер шектеулі сипатқа ие. Оның ұстанымы негізінен қазіргі авторитарлық билік құрылымдарын сақтай отырып, мемлекеттің ықпалдылығы мен нәтижелерін жақсартатын «демократиясыз модернизация» немесе «жүйе ішіндегі реформалар» жолын жалғастыру сипатына ие. Қоғам белсенділерінің жұмысын жалғастыруға кедергі келтіретін «бостандық шектеулерін» кеңінен қолдану арқылы сынға тосқауыл қою және келіспеушілікті ауыздықтау мақсаты байқалды.

Жергілікті белсенділер мен халықаралық қауымдастықта адам құқықтарының бұзылуына жол бермеуге және реформа жасауға көмектесу мақсатында, әсіресе күштердің тепе-теңдігін толығымен сақтауға әсер етпейтін басқару салаларына қысым жасау мүмкіндігі бар. Жүйелі өзгерістерге қол жеткізу – бұл сыбайлас жемқорлықты әшкерелеу үшін халықаралық деңгейде іс-қимылдарды ары қарай жалғастыруды талап ететін күрделі міндет.

Негізгі ұсыныстар

Осы жарияланымның зерттеу нәтижелеріне сәйкес Қазақстан Үкіметі:

Үкіметтік емес ұйымдарды салықтық тексерумен және есептіліктің күрделі талаптарымен қудалауды тоқтату;
Партияларды тіркеуді жеңілдету және саяси белсенділерді үкіметтің қудалауынан қорғау;
Қылмыстық кодекстің 405 және 174-баптарына сәйкес экстремизмге қарсы заңнамалық өкілеттіктерді наразылық білдірушілерге немесе әлеуметтік желілерде оппозициялық тұрғыдағы ақпараттарға қолдау білдірушілер немесе таратушыларды қудалау үшін пайдалануды тоқтату;
Тіркелмеген топтарға қойылатын шектеулерді алып тастау үшін қоғамдық шерулер туралы заңды одан ары қарай реформалау;
Бейбіт шеруге қатысушыларға кеттлингті (қоршауға алу) полицейлік әдіс ретінде қолдануды тоқтату;
Үкіметті жауапкершілікке шақыратын белсенділер мен блоггерлерге қатысты шешім шығаруда олардың болашақта жұмысын жалғастыруға кедергі келтіретін «бостандығын шектеу» жазасын қолдануды тоқтату;
Тәуелсіз кәсіби ұйымдар мен ереуілге шығушы жұмысшыларға қатысты қудалауларды тоқтату;
Сынау фактілерін азайту үшін қоғамдық ресми тұлғаларға жала жабатын және қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін заңдарды қолданыстан шығару;
Деректерді қорғау мен реттеуді және құпиялылықты сақтауды жақсарту; және
Гендерлік теңдік құқығын қорғауды сақтай отырып, отбасылық зорлық-зомбылық пен жыныстық қысым көрсету туралы жаңа заңдарды дайындау туралы міндеттемелерді орындау.

Халықаралық қауымдастық міндетті:

Жеке өмірде және қоғамдық өмірде де кездесетін жүйелі проблемалар мен жекелеген қиянат көрсету жағдайларын көтеру; және
Сыбайлас жемқорлық пен клептократияға қарсы күрестің халықаралық тетіктерін, соның ішінде ашықтық талаптарын жақсарту, ‘golden visas’ («алтын виза») реформасын, Магнитский санкцияларын және қажет болған жағдайда иесі белгісіз байлықты анықтау сияқты сыбайлас жемқорлыққа қарсы құралдарды қолдануды зерттеу.

Image by Jussi Toivanen under (CC).

Topics

Civil Society

Covid-19

Democracy and Elections

Good Governance and Institutional Reform

Human Rights

International Relations and Geopolitics

Regions

Former Soviet Union

Central Asia

Кіріспе: Қазақстандағы адам құқықтарына қысым көрсету туралы зерттеу

Article by Adam Hug

Қазақстан – бұл өз халқы мен бүкіл әлемге өзін Орталық Азияны мол жетістіктерімен танытқан мемлекет ретінде көрсету үшін аянбай тер төккен ел. Кейбір маңызды көрсеткіштер бойынша оған лайықты болып та көрінеді, әсіресе тәуелсіздік алғаннан бергі жылдардағы экономикалық қарқынды даму мен оның осы аймақтағы көршілерімен салыстырғанда тұрақтылығы. Алайда, бұған басқарушы элитаның билігіне нақты және күтілетін қауіптердің үнемі алдын алу арқылы қол жеткізілді. Бұл басылымда Қазақстандағы қазіргі ахуал мен сол саяси реттеулер кезінде көрсетілген қысымға баға беріледі. Бұл тек COVID-19 пандемиясынан кейін ғана емес, сонымен қатар 2019 жылы елдің негізін қалаушы президент Нұрсұлтан Назарбаев билігі оның ізбасары президент Қасым-Жомарт Тоқаевқа ресми түрде (толық емес болса да) ауысқаннан кейін болды.

Қазақстанның қысқаша тарихы

Қазіргі Қазақстан орналасқан кең аумақтың (2 724 900 шаршы шақырым – жер көлемі бойынша әлемде 9-шы ел) көне тарихында мұнда әр түрлі тайпалар мекендеген. Аймақтағы саяси келісім XIII ғасырдың ортасында Моңғол империясы мен оның мұрагері Алтын Орданың келуінен басталды деп саналады. 1465 жылы Алтын Орданың бөлінуінен кейін, оның мұрагері ретінде Қазақ хандығы құрылды, бұл негізінен Қазақстан жерінде қазақ бірегейлігінің біртіндеп қалыптасуын білдірді. Хандық шеңберінде тайпа немесе орданың (жүз / жүз) үш құрамдас бөлігі пайда болады: Ақсақал немесе Ұлы Орда (Ұлы жүз), Орта Орда (Орта жүз) және Кіші Орда (Кіші жүз). Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан кейінгі ұлттық бірегейлігі ретінде 2015 жылы мемлекет хандықтың құрылғанына 550 жыл толуын кең көлемде атап өтті.[1]

Ресейдің қазіргі Қазақстан аумағына экспансиясы 1584 жылы Батыс Қазақстанда Орал (Уральск) бойында казак әскери поселкесін құрудан басталды (Қазақстанның Орал өзенінің батыс жағалауындағы географиялық орналасуы бойынша Еуропаға саналатын бөлігі), ол 1613 жылы Яицкий Городок атты орыс елді мекеніне айналды. Жоңғар хандығы қарсыласының (Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама немесе ұлы жұт деп аталады) қысымымен қазақ ордасының басшылары біртіндеп орыстарға ант берді, осылайша қазақ жеріндегі орыс территориясы кеңейе берді. 1820 жылдың соңына дейін Ресей Кіші жүз бен Орта жүзге тікелей бақылауды қолына алды, ал әр түрлі жүзден құралған хандық 1841 жылдан 1847 жылға дейін орыс билігіне қарсылық ретінде қайта бас көтерді, бірақ, 1847 жылғы шайқастағы ханның өлімі Қазақ хандығының саяси құрылым ретінде аяқталуын білдірді. 1864 жылға қарай қазіргі Қазақстан территориясын орыстардың басып алуы аяқталып, қазақтарды империяға толықтай бағындырды.

Қазақ жеріндегі орыс билігі негізінен 1916 жылға дейін үздіксіз жалғасты. Этникалық қазақтар мен қырғыздарды орыс әскері қатарына Шығыс майданға соғысқа тарту әрекеттері 1916 жылғы Орталық Азиядағы (Жетісу) көтеріліске әкелді, нәтижесінде репрессиядан кейін патша әскерлерінің қолынан 150-250 мыңға жуық адам қаза тапты. Орыс төңкерісінен кейін орталықтандырылған үкіметтің күйреуіне байланысты жергілікті қазақ басшылары қазіргі Қазақстаннның шамамен 2017 жылдағы көлеміндей аумақта Алаш автономиясын құрылатыны туралы жариялады. Тәуелсіздіктің алғашқы гүлденген кезеңі 1920 жылы большевиктердің аймақты жаулап алған кезеңіне дейін созылды. 1920 жылдың тамызында Кеңес Одағының орнына Қырғыз Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасын құрды, кейін 1925 жылы ол Қазақстан Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы болып өзгертілді, ал 1936 жылы толығымен Кеңестік Социалистік Республикасы (КСР) болды.

Кеңестер одағының алғашқы кезеңі осы аймақтағы этникалық қазақтар үшін үлкен сілкініс кезеңі болды. Өткен ғасырдың 30-жылдарының басындағы Сталиннің күштеп ұжымдастыру науқаны 1931-1933 жылдардағы бұрынғы көшпелі халық қазақтардың ашаршылығына әкеліп соқты, яғни 1932-33 жылдардағы кеңестік жұтта 1,5 миллион адам аштықтан қырылды (олардың 1,3 миллионы этникалық қазақтар, яғни жалпы қазақ халқының 38 пайызын құрады).

1950 жылдары этникалық орыстарды «Тың игеру» науқаны аясында кеңестік ауылшаруашылық өнімдерін көбейту қажет деген желеумен Қазақ КСР – на жаппай қоныс аударту басталды, 1980 -ші жылдарға қарай қазақ жеріне қоныстанушылар саны жергілікті этникалық қазақтардың санынан басым болды. 1949-1963 жылдар аралығында Қазақ КСР-інің жері Кеңес Одағының ядролық бағдарламасын сынау полигоны ретінде де пайдаланылды, яғни 110-нан астам жерде қару-жарақ сынақтары жүргізілді, нәтижесінде Семей өңірінде (қазіргі Семей) 1,5 миллион адам осы сынақтың құрбаны болды және осы аймақтың экологиялық ахуалына айтарлықтай залал келді.)[2]

Қазақстанды 1960-62 және 1964-1986 жылдары аралығында Қазақстан Коммунистік партиясының бірінші хатшысы (және 1971 жылдан-Саяси бюроның толық мүшесі) және Леонид Брежневтің жақын досы Дінмұхамед Қонаев басқарды. 1984 жылы Қонаевтың өлімі оның орнына өршіл, жас (Кеңестер одағының стандарттарына сәйкес) реформатор Нұрсұлтан Назарбаевтың Министрлер Кеңесінің Төрағасы (КСРО Премьер -Министріне балама) болып тағайындалуына байланысты болды. Екеуінің билік үшін таласы 1986 жылдың қаңтарында Назарбаевтың бірінші хатшының ағасы Асқар Қонаевты Қазақстан Ғылым академиясын басқарғаны үшін жария түрде сынға алған кезде басталды, бұл шиеленіскен саяси дағдарысқа әкелді, нәтижесінде Қонаевтардың екеуі де қызметтерінен алынды. Алайда, бұл оқиға бірден Назарбаевтың пайдасына шешілген жоқ. Ел басшылығына бұған дейін Қазақстанда өмір сүрмеген ресейлік саясаткер Геннадий Колбин аяқасты тағайындалды. Бұл шешім этникалық қазақтар арасындағы наразылықтың күшеюіне әкелді. Алма-Атада (қазіргі Алматы) болған Желтоксан көтерілісі кезінде (Желтоқсан оқиғасы) наразылық шегіне жетті, шерушілер аяусыз жазаланды және 200 демонстрант осы оқиға кезінде көз жұмды.

Сонымен, 1989 жылдың маусымында Назарбаев өзі қалаған жоғары лауазымға қол жеткізіп, Қазақстан Коммунистік партиясының бірінші хатшысы болып тағайындалды. Ол 1990 жылдың көктемінде қысқа мерзімге Жоғарғы Кеңестің төрағасы, содан көп ұзамай 1990 жылдың сәуірінде президент болды. Кеңестер Одағы ыдырағаннан кейін Қазақстан 1991 жылы 16 желтоқсанда тәуелсіздігін ресми түрде жариялаған соңғы республика болды және ТМД-ға ресми түрде қосылды. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы 21 желтоқсанда Алматы хаттамасымен құрылды.

Тәуелсіз Қазақстан

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін өзге тәуелсіз республикалар сияқты көптеген проблемалармен күресті: кеңестік жоспарлы жүйеден еркін нарықтық жүйеге көшу барысында құлдырап бара жатқан экономиканы тұрақтандыруға; жаңадан құрылған елде ұлттық бірегейлік пен ынтымақтастықты қалыптастыруға; бүкіл аймақта туындауы мүмкін ұлтаралық шиеленісті болдырмауға тырысты. Соңғы екі мәселені тең деңгейде ұстау Қазақстандағы ең маңызды мәселе еді, әсіресе этникалық қазақтың саны соңғы деректер бойынша (1989 жылғы Кеңестер Одағының халық санағы бойынша) этникалық Ресей азаматтарының санымен шамалас болды (сәйкесінше 6 534 616 және 6,227,549). Ал, Қазақстанның солтүстік облыстарының көп бөлігінде этникалық Ресей тұрғындарының саны этникалық қазақтардан едәуір көп болды.[3]

1992 жылы және 1999-2000 жылдары тағы да солтүстіктің кейбір өңірлеріндегі орыс қауымдастықтары әртүрлі дәрежеде Ресеймен бірігуге тырысты, бірақ олардың барлығы Қазақстан үкіметінің ықтимал алаңдаушылықты жою үшін алдын алу жұмыстарын жүргізуі арқылы сәтсіздікке ұшырады.[4] Дегенмен, тәуелсіздік алғаннан бергі жылдар ішінде этникалық орыстардың Ресейге біртіндеп қоныс аударуы, этникалық қазақтардың Шығыс Азиядан оралуы және қазақ халқының арасында туу көрсеткішінің артуы нәтижесінде халықтың теңдік дәрежесі жағынан этникалық қазақ халқына ауысып, қазіргі таңда олардың саны 68 пайыздан асады деп болжануда[5]. Бұл өзгеріс «орыс мәселесінің» жиі көтерілуіне кедергі келтірмеді, ресейлік ұлтшыл саясаткерлер қазақтарға қарағанда әлі де этникалық орыстар жиі қоныстанған Солтүстік Қазақстан өңірін Ресейге қайта қосу туралы мәселені жиі көтереді.[6]

1990 жылдардағы орыс халқының қоныс аударуының басты себебінің бірі – 1991-1995 жылдар аралығында жылына орта есеппен тоғыз пайыздан артық қысқарып отырған Қазақстан экономикасының алғашқы кездегі күрделі ахуалы болды.[7] Алайда, 1990-шы жылдардың соңында табиғи ресурстар байлығы Қазақстан экономикасын тұрақтандыруға мүмкіндік берді (1998 жылғы ресейлік қаржылық дағдарыстың аймаққа әсеріне қарамастан), содан кейінгі жылдары ЖІӨ-нің күрт өсуі байқалды, 2002 жылдан бастап жан басына шаққандағы ішкі өнім (ЖІӨ) 6 есеге өсті. Қазақстан анықталған мұнай қоры бойынша әлемде 12 -ші орында және 2018 жылға қарай көмір мен шикі мұнай экспорты бойынша әлемде тоғызыншы, сондай -ақ табиғи газ экспорты бойынша 12 -ші орынға шықты.[8]

Бұл қазба байлық ресурстары Қазақстанға Орталық Азиядағы көршілес елдермен салыстырғанда жалпы өмір сүру деңгейін айтарлықтай жақсартуға мүмкіндік берді. Бұл елдің физикалық трансформациясына елеулі инвестиция тартты, ол ұлт құрудың тікелей және метафоралық оқиғасы ретінде әрекет етті. Бұл жоба 1994 жылы жарияланған ел астанасын халық жиі қоныстанған, бірақ жер сілкінісі қаупі бар Алматыдан (бір жыл бұрын Алма-Атадан Алматыға өзгертілген) елдің солтүстігіндегі шағын қала – Ақмолаға көшіру жоспарына негізделген болатын. Астана қаласы (бұл қазақ тілінде астана ұғымын білдіреді) Назарбаевтың қазіргі Қазақстан туралы көзқарасын бейнелейді және оның дизайны өзі насихаттауға ұмтылған қазақ халқының тарихы мен болмысының көрінісі.

Қазақстан 30 жыл бойы толығымен Назарбаевтың саяси бақылауында болды. Кез келген президенттік сайлауда ол 1991 жылғы желтоқсандағы алғашқы сайлау кезіндегідей ешбір кедергісіз сайлауға қатысып отырды, сайлауға түскен кандидаттардан ол 91% -дан 99% -ға дейінгі дауыс жинай алатын жалғыз кандидат болды. Тек бір ғана күтпеген жағдай ол 1995 жылғы референдумнан кейін Назарбаев сайлауы кейінге шегеріліп, шектеулер алынып тасталды, ал Коммунистік партияның кандидаты Серікболсын Әбділдин (қатаң шектеулермен және бұл процесті кеңінен қолдана отырып) президенттікке үміткер ретінде түскен кезде Назарбаев тек 81 пайыз дауысқа ие болды. Төменде толығырақ сипатталғандай, бюрократиялық кедергілер мен жиі күш қолданатын репрессиялар азаматтық қоғамда немесе билеуші элитаның бұрынғы мүшелерінің оппозициялық қозғалыстар құруға деген шынайы талпынысына кедергі келтірді. Назарбаев пен оның отбасы және ең жақын серіктерінің саяси үстемдігі осы элитаның экономикалық мүмкіндіктерінің артуымен тығыз байланысты болды. Бұл олардың билігін одан әрі нығайтты және қазіргі жүйеге қандай да бір қауіп төну қаупін арттырды.

Қазақстан көршілес Қырғызстанда болып жатқан саяси дүрбелеңдерді елде болдырмас үшін сақтық шараларын қолданғанымен, 2008 жылғы қаржылық дағдарыс пен 2014 жылғы мұнай бағасының төмендеуі (әлі күнге мұнай бағасының төмендеуі жалғасуда) және 2014 -2015 жылдардағы Ресейдегі қаржылық дағдарыс жағдайы, яғни осының барлығы елдің экономикасына айтарлықтай әсер етіп, әлеуметтік ахуалды біршама тұрақсыздандырды. Жұмысшылардың толқулары жиіледі, әсіресе 2011 жылғы Жаңаөзендегі ереуіл мен одан кейінгі текетірес кем дегенде 14 демонстранттың өмірін алып кетті және кәсіподақ ұйымдарының тәуелсіз әрекеттерін басып тастады. Десек те, бұл жұмысшылардың еңбекақысына қатысты оларды жұмыстан шығаруға және нашар еңбек жағдайлары мен тиімсіз еңбекшарттары негізінде жұмысқа қайтадан қабылдауға байланысты наразылықтардың туындауына кедергі бола алмады. Себебі, үкімет мұнай секторын жекеменшік компанияларға берді.[9]

2016 жылы Қазақстанға Қытайдың басып кіру қорқынышымен байланысты экономикалық мәселе (халықтың аз қоныстанған ауылдық жерлері бұрын Ресейде шоғырланған шетелдіктердің қолына өтеді деген терең қорқынышты пайдалану) яғни шетелдіктерге ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді 25 жылға дейін жалға беруге рұқсат еткен Жер кодексіне сәйкес жүргізілетін реформаларға жауап ретіндегі жер наразылығы болды.

Наразылық акциялары 2016 жылдың сәуірінде заңның шілдеде күшіне енуіне дейін бүкіл ел аумағына таралды, бұл құқықтық шектеулі жағдайға қарамастан халықтың наразылық білдіруге деген іс-әрекетін өзгертті[10]. Сәуірдің аяғы мен мамырдың басында үкімет тарапынан шаралар күшейе түсті. 2016 жылдың 17 мамырында наразылық акциясына қатысқаны және оны ұйымдастыруға көмектескені үшін қоршаған ортаны қорғаушы Макс Боқаев пен Талғат Аянов қамауға алынды. Ақырында оларды тұтқындау «әлеуметтік өшпенділік тудырды», «әдейі жалған ақпарат таратты» және «шеруге шығу тәртібін бұзды» деген айып тағу арқылы бес жылға бас бостандығынан айыруға және одан кейінгі үш жылға дейін саяси қызметке араласуға тыйым салу, яғни олардың «бас бостандықтарын шектеумен» аяқталды[11]. 21 мамырда бірнеше қалада болған наразылық акциясында полиция жүздеген адамды тұтқындады және оларға «бұзақылық жасады» деген бап бойынша айып тағылды[12]. Президент Н.Назарбаев өршіп келе жатқан тәртіпсіздіктерді басу үшін жер сатуға бес жылдық мораторий жариялады – бұл тыйым 2021 жылдың мамырында мерзімі аяқталғанға дейін үзіліс ретінде көрсетілді.[13]

Соңғы жылдары Қытай мәселесі еңбек дауларынан бастап Байкал көліндегі суды пайдалануға және Шыңжаңдағы этникалық қазақтарға қатысты адам құқығының бұзылуына қарсы наразылықтарға дейінгі көптеген басқа наразылықтардың өлшемі болды.[14]

2019 жылдың ақпанында Астанада ата -анасының екеуі де түнгі ауысымдағы жұмысына кеткен кезде үйдегі өрттен болған бес қыздың (үш айдан 13 жасқа дейінгі) қайғылы қазасы бүкіл Қазақстандағы мүмкіндігі шектеулі бірнеше баласы бар аналарға әлеуметтік көмек көрсетуді, тұрғын үй жағдайы мен денсаулық сақтау қызметін жақсартуды талап еткен наразылық толқынын туғызды. Бұл «аналар наразылығы» Коллин Вудтың эссесінде егжей -тегжейлі түсіндірілгендей, елдегі теңсіздіктің айқындалуына әсер етті және жыл бойы бұрын-соңды болмаған саяси өзгерістерді көбейтті.

15 ақпандағы үлкен наразылықтан кейін президент Назарбаев премьер-министр Бақытжан Сағынтаевтың үкіметін әлеуметтік мәселелерді шешу жөніндегі нұсқауларын орындамағаны үшін отставкаға жіберді. Президент наразылық білдірушілердің талабына жауап беру үшін бұл жаңа қаржыландыруды әлеуметтік төлемдерді ұлғайтуға және әлеуметтік мәселелерді шешуге және басқа шараларды қолдауға бағыттауды тапсырды.

Алайда, арада бір ай өткенде, яғни 19 наурызда Назарбаев аяқасты президенттіктен кететінін және өзінің орнына Сенат төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаев болатынын (бұрын премьер-министр және сыртқы істер министрі болған) жариялады және ол бастапқыда белгіленген 2019 жылдың шілдесіндегі сайлауға дейін президент міндетін атқарды.

Назарбаевтың президенттіктен кетуге тырысуы күтпеген жағдай емес еді, әсіресе оған «Тұңғыш Президент» және «Елбасы» (ұлт көшбасшысы) ретінде берілген бірегей өкілеттіктер ол Президенттіктен кеткеннен кейін де сақталды.

Бұл өмірлік өкілеттіктерге Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы қызметін (халықаралық істерде, құқық қорғау және қауіпсіздік мәселелерінде, саяси тағайындауларда ерекше маңызды рөл атқарады) атқару және биліктегі «Нұр Отан» партиясының көшбасшысы және Конституциялық Кеңеске мүшелік сияқты басқа да лауазымдары сақталды.[15]

Бұл ерекше мәртебе Назарбаевқа өзінің және отбасының саяси және экономикалық мүдделерін қорғап қана қоймай, күнделікті атқаратын қызметін Президент Тоқаевқа берумен қатар, елдің дамуын қалыптастыруда маңызды рөл атқаруға мүмкіндік берді. Елде ішкі және сыртқы жүйеде биліктің нақты кімде екендігіне қатысты белгісіздік тудырды. Сонымен бірге Тоқаевтың жеке күн тәртібін айқындау қабілетіне нұқсан келтірді. Сондықтан көптеген бақылаушылар саяси жүйеде абсолютті билікті нақты тәуелсіз саяси базасы жоқ оның мұрагеріне емес, “Бірінші президентке” тиесілі деп санайды.

Президенттің міндеттерін өткізу Назарбаев пен оның мұрасын ұлттық баяндауларда негізгі блок ретінде одан әрі дамытуға айтарлықтай кедергі келтірмеді. Мәселен, қызметінен кеткеніне үш күн толмастан, Тоқаев Елбасының құрметіне Астананың атауын Нұр-Сұлтан деп өзгерту туралы Жарлыққа қол қойды (1997 жылы Астана атауы Ақмола деген атаудан өзгертілген). Сонымен қатар, біз Назарбаевтың тағы екі үлкен мүсінінің ашылғанын және ұлттық және халықаралық аудиторияға арналған режиссер Оливер Стоунның Назарбаев мұрасын көркемдеуге бағытталған “Қазақ: Алтын адамның тарихы” атты сегіз сағаттық деректі фильмінің түсірілімін көрдік.^[16]

Өтпелі кезең мен мерзімінен бұрын өткен сайлау елде саяси наразылықтар санын арттырды, олар қатаң түрде басылып отырғанымен, салыстырмалы түрде алғанда тұрақты авторитарлық жүйе саналатын биліктің болашағына сызат түсірді. Президент Тоқаев өз қызметіне кіріскен алғашқы айларында Назарбаевтың мұрасын сабақтастыруды да, өзгерістерге деген артып келе жатқан сұраныстарға да жауап беру үшін де жүйелік реформаны ұсынатын адам ретінде өзіндік ұстаным жасауға тырысты. Ол өзінің көзқарасын «тыңдайтын мемлекет» деп сипаттағанымен, Назарбаевтың билігі мен ықпалы жағдайында ресми және бейресми түрде де оның тәуелсіз әрекет ету мүмкіндігі шектеулі болды. Салыстырмалы түрде алғанда Тоқаевтың Қазақстан президенті лауазымына кіріскеннен кейін бір жылдан кейін Қазақстан мен әлемді шарпыған дағдарысқа дейінгі мемлекеттік бюрократияға әсері әлсіз болған еді.[17]

COVID-19

COVID-19 дағдарысы бүкіл әлемдегі саяси жүйелердің күшті және әлсіз тұстарын айқын танытты және Қазақстан бұл ережеден тыс қалған жоқ.

Қазақстанда вирустың алғашқы тіркелген жағдайы 2020 жылдың 13 наурызында анықталды және 15 наурызда президент Тоқаев мамырға дейін төтенше жағдай жариялап, Наурыз мерекесі (Тәжікстандағы әріптесінен айырмашылығы) мен Жеңіс күніне орай арнайы жоспарланған шараларды болдырмады.

19 наурыздан бастап Астана мен Алматы қалаларында карантин енгізілді, бұл тұрғындардың тұрғылықты жерлерінен басқа жаққа кетуіне мүмкіндік бермеді. 26 наурыздан бастап халықтың азық-түлік алу немесе жұмысқа барудан басқа себепппен үйінен шығуына, үш адамнан артық жиналуға тыйым салынды және қоғамдық көлікте шектеулер болды, көп ұзамай айтарлықтай маңызы жоқ жұмыстарға шектеу қойылды.[18]

Мұндай шаралар вирустың алғашқы кезеңде таралмауына ықпал еткенімен, Орта Азияның басқа аймақтарындағыдай мамырда жоспарлы түрде қайта ашылуы жағдайды күрделендіріп, ауырғандар саны бастапқы кезеңнен айтарлықтай артты және бұл жаз айларында бірқатар шектеулерді енгізуге себеп болды.

2021 жылы сәуірде Қазақстандағы короновирус індетінің саны күрт өсті және осы жазбаны жазу барысында анықталғаны 2020 жылдың сәйкес кезеңіндегі жағдайдан да артқан және маусымның ортасынан бастап Delta жұқпалы нұсқасының қосылуы індеттің одан ары таралуына әкелді.

Бұл жазбаны жазу кезіндегі (14 шілдедегі жағдай бойынша) деректер бойынша Қазақстанда 520,336 расталған COVID-19 жағдайы тіркелген, 8173 адам қайтыс болған, бірақ індеттің соңғы мәліметтеріне сай бұл көрсеткіштердің артуы әлі де жалғасады деп күтілуде[19]. COVID індетінің қазіргі жағдайы мемлекеттік бұқаралық ақпарат құралдарын жұртшылықты сендіру үшін және мінез -құлқын өзгерту үшін ауруханалардағы адамның көптігі туралы ашық айтуға мәжбүр етуде^[20]. Шілденің ортасына қарай Қазақстанда аралас ресейлік Sputnik, қытайлық Sinopharm және қазақстандық QazVac вакцинасының жеті миллиондай жеке дозасы (18,5 миллион халық үшін) салынды.

Қазақстанда COVID-19-дың көптеген елдердегідей саяси және экономикалық салдары ауыр болды. Пандемия мен алғашқы карантиннің әсері Қазақстан үкіметі мен Ұлттық Қорының (елдің мұнай қоры) ақшалай инъекциясына қарамастан, 1998 жылғы Ресей экономикалық дағдарысынан кейін бірінші рет экономиканы 2020 жылы рецессияға (-2,6 пайыз) мәжбүр етті.

2021 жылы ел экономикасы қайта қалпына келеді деп күтілгенімен, COVID жағдайының соңғы толқындарының әсері дамуды баяулатуда.

OpenDemocracy және Vlast.kz пен Mediazona-ның жергілікті журналистерінің таяуда жасаған баяндамасы пандемия көптеген қазақстандықтарда жалақының жоқтығынан отбасылық қаржының жетіспеушілігін жабу үшін олардың несиеге тәуелділігінің қалай артқанын көрсетті және 2020 жылы халықтың жеке несиелерінің көлемі 1,7 млрд. долларға жетті.[21]

Дағдарыс тудырған саяси қиындықтар әр түрлі формада байқалды. Денсаулық сақтау министрлігінің аурухана жүйесі ресурстарының шамадан тыс жүктелуі мен бастапқы емдеуде жіберілген кемшіліктер, соның ішінде дәрі-дәрмектер мен тесттердің жетіспеушілігі туралы алғашқы жауабы қатты сынға ұшырады. Денсаулық сақтау министрі Елжан Біртанов маусым айында вирусты жұқтырғаннан кейін қызметінен кетті, содан кейін денсаулық сақтауды цифрландыру бойынша Дамумед (Damumed) жобасына қатысты ұзақ уақытқа созылған айыптаулар негізінде сыбайлас жемқорлықпен айыпталып, тұтқындалды.[22]

Орталық Азияның басқа өңірлеріндегідей, үкіметтің дағдарысқа қарсы әрекеті мен оның кең ауқымды қызметін онлайн-сынаушыларға қарсы дезинформацияның таралуын шектеу шаралары қолданылды[23]. Мысалы, қоғам белсендісі Әлнұр Ілияшев жалған ақпарат таратқаны үшін бас бостандығын 3 жыл шектеу кезеңінде жыл сайын 100 сағат қоғамдық жұмысқа тарту және бес жылға бас бостандығын шектеу арқылы қоғамдық-саяси қызметке қатысуға тыйым салу жазасына кесілді. Бұл оның Facebook-тегі «Нұр Отан» партиясысының көшбасшылары Нұрсұлтан Назарбаев пен Президент Қасым Жомарт-Тоқаевты сынаған екі жазбасы үшін «Қоғамдық қауіпсіздікке қауіп төндірген» деп айып тағылған және оның осыған дейінгі жаңа тәуелсіз саяси партия құруға жасаған әрекеттері де қатты сынға алынған.[24] Сонымен бірге, COVID келесі тарауларда көрсетілгендей, мемлекетке өзінің саяси қарсыластарына қысымды күшейтуге мүмкіндік берді.[25]

Пандемияны саяси мақсатта пайдаланудың басқа мысалдарына 2021 жылғы Мәжіліс (парламент) сайлауы қарсаңында ресми өкілдердің COVID-19 тестілеу хаттамаларын бұзып, тәуелсіз байқаушылардың жұмысына кедергі жасауы туралы айыптауларды жатқызуға болады[26]. Сонымен қатар, 2021 жылы 28 ақпанда өткен үкіметке қарсы шерудің қарсаңында Нұр-Сұлтан қаласының шенеуніктері пандемия қаупінің деңгейін сарыдан қызылға дейін көтерді, бұл шерудің алдын алуға бағытталып, бір күн ішінде қозғалыс еркіндігіне қатаң шектеулер енгізілді.[27]

Бүгінгі таңдағы жағдай: саясат және наразылық

Қазақстанның басқарушы элитасы әлі де өтпелі кезеңде: Назарбаев президент Тоқаевқа ресми өкілеттіктерді біртіндеп тапсыруда және көпшілік алдына көп шыға бермейді, десек те, ұлттық және жергілікті деңгейде Тоқаев әкімшілігі мен басқа да билік тармақтарындағы тағайындауларға ықпалы әлі де сақталуда. Президент Тоқаевтың алғашқы реформалары өлім жазасын ресми түрде жоюды (мораторий 2003 жылдан бастап күшіне енгенімен) және ауылдық жерлерде жергілікті әкімдерді (әкімдерді) сайлауды қамтыды. Бұл соңғы бастама бойынша жанама сайлауды мәслихаттармен (жергілікті кеңестер) алмастыратын ауыл әкімдерінің тікелей жергілікті сайлауына тәуелсіз кандидаттарды ұсыну мүмкіндігімен 2021 жылы шілдеде өтті.[28]

Бұл алдағы жылдары жергілікті басқарудың басқа деңгейлеріне тікелей сайлау моделін кеңінен енгізу қарсаңында жергілікті әкімдердің халық алдындағы жауапкершілігін арттыруға көмектеседі деп үміттенуге болады. Алайда, үміткерлер үшін мемлекеттік қызметте немесе жеке сектордағы басшылық қызметте жұмыс өтілінің болуын басты шарт ретінде енгізу әлеуетті сыншыларды іріктеу үшін қолданылатын түсініксіз критерий болып табылады.[29]

Мемлекеттің кейбір салалары үкіметтік емес ұйымдармен (ҮЕҰ) және басқа сарапшылармен ұсынылған заңнамалық өзгерістер туралы кеңесу үшін жұмыс істеуге дайын болса, ал басқа саласы оларға қатысты салықтық тергеулерді жалғастыруда және Тоқаевтың жүргізіп отырған реформасы жүйені либеризациялаудан да ықпалды болып отыр. Оның «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасы бұрынғы басшының қарапайым азаматтардың шағымдарын басқару мақсатын көздеген көзқарасын жалғастыруға арналған (жүйеге қарсы шыққандармен күресті жалғастыра отырып), дегенмен бұл Назарбаевтың президенттік аппарат арқылы тұлғалық басқаруға қарағанда институционализм мен сақтықпен басқару (министрлік деңгейінде) тәсілі арқылы жүргізілуде. Бұл тенденция министрліктерге, әсіресе Ішкі істер министрлігі мен Ұлттық қауіпсіздік комитетіне реформа жүргізу немесе әрекет етуге қатысты өз бетімен таңдау жасауда барынша еркіндік берді.

Әдетте Үкіметтің жалпы қолданатын тәсілі транзакциялық болып қала береді, себебі мемлекет тұрақтылық пен экономикалық өсуді қамтамасыз етуге ұмтылғанымен, азаматтар билеуші элита тарапынан бақылауды тұрақсыздандыруға ұмтылмайды (және оларға рұқсат етілмейді). Посткеңестік кезеңнің көп бөлігінде халықтың көпшілігі тәуекелге бейім емес, ал орта тап өзінің жағдайы үшін алаңдайды және саяси өзгерістердің белгісіз қаупінен қорқады.

Мұның басты себебі – Айна Шорманбаева мен Амангелді Шорманбаев өз очерктерінде көрсеткендей, мемлекет пен билік құрылымындағы элитаның қоғам өмірінде барлық салаға араласуы, билікке қарсы шыққысы келетіндер немесе жауапкершілікке тартуды көздеушілерге үлкен кедергі болды. Алайда, егер әлі де саяси мобилизацияның кеңінен таралмауы болмаса, соңғы жылдары қоғамдағы теңсіздік пен дамудың баяулауынан наразылықтың арту тенденциясы байқалды.

Қазақстанда 2010 жылы партиялық жүйе реформаланды деп болжануы мен 2017 жылы конституциялық реформа жасау барысында өкілеттіктердің парламентке ресми түрде берілуіне қарамастан, Қазақстан саясатында шынайы плюрализм қалыптасқан жоқ. 2016 жылы өткен парламенттік сайлаудан бері тоғыз рет талпыныс жасалғанымен, 2013 жылдан бері бірде-бір жаңа партия тіркелген жоқ[30]. Сонымен қатар, партияларға тіркеу талаптарының, атап айтқанда партияға қажетті мүше адам санын 40 000-нан 20 000-ға дейін қысқарту сияқты формальды өзгерістер енгізгеніне қарамастан, шын мәнінде мәселе сол қалпында сақталуда.

Мысалы, ЕҚЫҰ атап өткендей партиялар 1000 -нан астам адам қатысатын конгресс өткізуі тиіс және партияның құрылтай комитеті үшін де соншалықты мүше талап етіледі. Сонымен қоса, олардың барлығы жеке басын растау арқылы толығымен тексеріледі және жоғарыда аталғандай оған қатысушыларға қысым жасау қаупі бар.

Қазіргі кезде жаңа партиялар бюрократиялық кедергілерден өткенімен, оларды сәтті тіркелуге рұқсат етілетіні белгісіз, себебі жаңа партияның құрылуына кедергі жасау үшін шексіз бюрократиялық мүмкіндіктер берілген. Қазіргі уақытта ішінара партиялық тізім жүйесін қолданудың нәтижесінде тәуелсіз кандидаттардың Мәжіліске сайлауға қатысуына рұқсат етілмейді.

ЕҚЫҰ -ның Демократиялық институттар мен Адам құқықтары жөніндегі бюросы (ДИАҚБ) кең аймақтағы сайлауды бақылау миссиясының алтын стандартын басқарады, саяси процесті ашық бағалайды. Олар соңғы есебінде «Қазақстанда 10 қаңтарда өткен парламенттік сайлауда нағыз бәсекелестіктің болмағынын және саяси реформаларды жариялау қажеттілігін» атап өтті. Олар COVID-19 пандемиясы кезінде туындаған қиындықтарға қарамастан, техникалық тұрғыдан тиімді дайындалған. Сайлау үдерісіне бес партия қатысып және олардың кандидаттары бірдей еркін үгіт-насихат жұмыстарын жүргізгеніне қарамастан, оларға конституциямен кепілдендірілген негізгі бостандықтарын пайдалануға шектеулер саяси кеңістік тарапынан жасалды[31]. Бұл бес партия президентті және қазіргі саяси жүйені толығымен қолдайтын «конструктивті оппозиция» болғандықтан, оларға кандидат ретінде тіркелуге рұқсат берілген.

Төменде айтылғандай, соңғы кезде танымал ҮЕҰ-ға қатысты салықтық тергеулердің парламенттік сайлау қарсаңында жүргізілуі ешбір таңқаларлық жайт емес[32]. Сонымен қатар, билік сайлауды бақылау мақсатында арнайы құрылмаған ҮЕҰ -ның сайлау процесін мұқият бақылауына алып, алдыңғы тәжірибеден алшақ болуға жол бермес үшін фотоға түсіруге және бақылауға рұқсат етілгендерге шектеу қоюға арнайы шаралар қабылдады.[33]

Нәтижесінде билік басындағы «Нұр Отан» партиясының жинаған дауыс саны аздап төмендеді, ал аз ғана дауыс «Ақ жол» партиясы мен «Қазақстан халық» партиясына тиесілі болды, ал елдегі пандемия жағдайына және дауыс берушілердің енжарлығына байланысты сайлауға қатысушылар саны (63,3%) 1999 жылдан бергі уақыт ішінде алғаш рет ең төменгі көрсеткішті көрсетті. Тоқаевтың алғашында берген саяси бәсекелестік туралы уәделеріне қарамастан, сайлауды мұқият тексеруге тырысатындарға көрсетілген қысым деңгейі, сайлаудағы бәсекенің төмендігі, барлық партияның үкіметті жақтауы, бұл жуырда болған ашық саяси оппозицияны қолдаушы экономикалық және әлеуметтік наразылықтардың артуына негіз болды.[34]

Қазақстанда Парламенттен тыс оппозициялық топтар бар, олар, кем дегенде, теориялық тұрғыдан болса да, осы әлеуетті вакуумды толтыруға тырысады. Жалпыұлттық социал-демократиялық партиясы (ЖҰСДП) 2000 жылдардың ортасынан бастап Назарбаевқа, соңғы кездері Тоқаевқа ашық түрде қарсы шығушы тіркелген жалғыз партия еді, алайда Eurasianet.org сайтында оларға «өте ұстамды және бейімделген» партия деген сипаттама береді[35]. Бұл партия ақыр соңында ішкі алауыздықтың, әділетсіз сайлау жүйесінің жалғасуы мен өз жақтастарын «Нұр-Отан» партиясындағы (оларды жалған оппозициялық топ ретінде мазақ қылса да) келіспеушіліктерді тіркеу құралы ретінде пайдалану үшін социал-демократтарға дауыс беруге шақырған Мұхтар Әблязовтың араласуына байланысты (төменде толығырақ талқыланады) және партияға екі жақтан да қысым жасалуының белгісі ретінде 2021 жылғы сайлауға қатысудан бас тартуға шешім қабылдады[36]. ЖСДП партиясынан шықаннан кейін Әблязов Ресейдегі Алексей Навальныйдың «ақылды дауыс беру схемасын» қайталай отырып, үкіметке қарсылық көрсетудің әдісі ретінде («Ақ жолдың» Тоқаевты қолдауына қарамастан) «Ақ жолға» тактикалық дауыс беруге шақыруға назар аударды. Қалай болғанда да, саяси оппозицияның шуы мен белсенділігінің негізі басқаларға қатысты болды. Соңғы жиырма жылдың ішінде Мұхтар Әблязов Қазақстанның саяси өміріндегі ең атақты және даулы оппозиция қайраткері ретінде танылды[37]. Алғашында Әблязов 1990 жылдары Қазақстан электр желілерін басқару компаниясының басшысы ретінде белгілі болды, содан кейін 18 ай яғни 1999 жылдың қазанына дейін Энергетика, индустрия және сауда министрі қызметін атқарды. 2001 жылы Әблязов пен басқарушы элитаның кең спектрі, соның ішінде вице-премьер Ораз Жандосов, Еңбек министрі Әлихан Байменов және Павлодар облысының әкімі Ғалымжан Жақиянов парламенттік өкілеттіктерді кеңейтуді және өңірлік әкімдерді (басшыларды) сайлауды қоса алғанда, болашақта экономикалық және саяси либерализацияға шақыру платформасы ретінде «Қазақстанның демократиялық таңдауы» (қазақша QDT немесе орыс тілінде DVK деп аталады) атты саяси партияны құрды.[38]

Содан кейін премьер-министр Тоқаев барлық биліктегі шенеуніктерді «қастандық жасаушылар» деп тез арада жұмыстан шығарды, ал үкімет топ мүшелеріне саяси қысымды күшейтті, сондықтан топтың қатардағы қарапайым мүшелері тыныштықпен қайта орындарына оралды. Кейіннен бұл топ «Ақ жол» партиясын құрды (қазіргі уақытта ол жоғарыда айтылған үкіметті қолдайтын саяси партия), кейінірек олардың кейбіреулері «Ақ жолдан» кетіп, ақыры Ұлттық социал-демократтармен бірігетін бөлек партия құрды. Дегенмен, Әблязов өз партиясын талап етуді жалғастырды және көп ұзамай 2002 жылы наурызда басталған, бірақ осыдан кейін үш жыл бұрын жүргізілмеген сыбайлас жемқорлық тергеуі аясында тұтқындалды. Алғашында алты жылға бас бостандығынан айырылған Әблязов көп ұзамай Назарбаевтан кешірім сұрап, болашақта саясатқа араласудан бас тартқан соң босатылды. Сонымен Қазақстанның демократиялық таңдауының бірінші нұсқасы 2005 жылы аяқталды.

Босатылғаннан кейін Әблязов өзінің қаржы саласындағы қызметіне қайта оралып, БТА банкінің басқарма төрағасының міндетін атқарды және банк қаржылық дағдарысқа дейін қарқынды дамып, Қазақстанның ірі коммерциялық банкіне айналды. Алайда, банктің 2009 жылдың басында 10 миллиард доллар қарызы жария болғаннан кейін, ол мемлекет меншігіне өтіп жағдайы күрт төмендеді және Әблязов Лондонға қашып кетті.

Кейінгі жылдары жоғалған ақшаны халықаралық деңгейде іздестіру және Ұлыбритания мен Америка Құрама Штаттарының соттарында оффшорлық холдингтердің күрделі желісі туралы ақпараттың ашылуы, солар арқылы қазіргі уақытта мемлекет меншігіне тиесілі БТА банк Әблязов ауқымды алаяқтық жасады деп мәлімдеді, алайда оның айтуынша қаржылық мәселені саяси қызметі үшін қудалау ретінде пайдалануда.

Ұзақ жылдар бойы, негізінен Ұлыбритания соттарындағы даулардан кейін, БТА банкінің заңгерлері Әблязовке тиесілі деп саналатын активтер, соның ішінде Суррейдегі және Лондондағы Бишоп даңғылында («Миллиардерлер қатары» деген атпен танымал) орналасқан сәнді жылжымайтын мүлік пен әлемнің әр түкпірінде әлі күнге дейін жұмыс істеп тұрған бизнес-холдингтер бойынша 4,8 миллиард доллар қайтаруды талап еткен сот шешімін шығаруға қол жеткізді.[39] 2012 жылы Әблязов Лондонның Жоғарғы Сотында өзінің мүлкі туралы мәліметтерді айтудан бас тартқаннан кейін, оған сотты құрметтемеді деген кінә тағылды және ол Францияға бас сауғалап, ақыр соңында сол жерден баспана алды[40]. Алайда оның әйелі мен балалары Италиядан Қазақстанға қысқа мерзімге келді, себебі, Италия полициясы оны адам ұрлауға қатысқаны үшін түрмеге қамады, ал отбасы саяси қысымның күшеюінен кейін Италияға қайта оралады.[41]

2009 жылы Әблязов өзі мойындамағанымен Қазақстаннан кеткеннен кейін, алғашқы тұтқындалғаннан жылдардан бастап оппозициялық партиялар мен бұқаралық ақпарат құралдарына айтарлықтай қаржылық қолдау көрсетуін жалғастырғаны белгілі болды.

Олардың құрамында 2005 жылы бұрынғы демократиялық таңдау мүшелері құрған тіркелмеген «Алға» партиясы бар деп есептелді, ол өзінің жетекшісі Владимир Козлов тұтқындалып, 2012 жылы экстремистік негізде тыйым салынғанға дейін ең үлкен оппозициялық топ болды.[42]

Козлов Жаңаөзендегі наразылық шарасынан кейін жазалау шаралары аясында түрмеге жабылады, дегенмен оның жазасына байланысты ұзақ жылдар бойы халықаралық қысымнан кейін 2016 жылы бостандыққа шыққан.[43]

2017 жылға қарай Әблязов «Қазақстанның демократиялық таңдауы» партиясын саяси қозғалыс ретінде қайта қалпына келтіру арқылы Қазақстандағы саяси күресте өзін ашық жариялай бастады. 2018 жылғы наурызға дейін QDT/DVK саяси қозғалысының белсенділігін экстремистік деп ресми түрде тыйым салды және Қазақстандағы барлық әлеуметтік желілер Әблязов Facebook арқылы тікелей хабар таратқан кезде оны жылдам тоқтату үшін әртүрлі кедергілер жасады және шектеулер қойды[44]. Әблязов партиясына тыйым салынғаннан кейін жаңа «Көше» партиясы құрылып, белсенділік таныта бастады. Бірақ оған да QDT-мен байланысы бар деген күдікпен 2020 жылдың маусымында экстремизмге байланысты тыйым салды.^[45]

QDT мен «Көше» партиясын қолдаушылардың қоғамдық наразылықтары саяси ландшафтың маңызды бөлігіне айналды, өйткені олар Қытайдың осы өңірдегі рөліне, 2019 жылғы президенттік сайлауға (осы сайлау кезінде жүзден астам наразылық білдірушілер қамауға алынған) және соңғы уақытта туындаған әлеуметтік мәселелерге қатысты болған наразылықтарға белсене қатысқан.[46]

Оларды үкімет тарапынан экстремистік қозғалыс деп тануы қатаң шара болды, себебі, бұл терроризм мен «экстремизмге» қарсы бағытталған заңдарды қозғалыстың бір бөлігі деп есептелетін демонстранттарға қарсы қолдануға мүмкіндік берді. Қылмыстық кодекстің 174 -бабы «Әлеуметтік, этникалық, рулық, нәсілдік, таптық немесе діни араздықты қоздыру» адамдарды тұтқындаудың қарапайым құралы ретінде қолданылса, соңғы кезде тыйым салынған экстремистік ұйымдарға мүшелік туралы 405-бап жиі қолданыла бастады және Адам құқығын қорғау (Human Rights Watch) 130 -дан астам осындай жағдайды тіркеген.[47] Бұл заңдар тек наразылық білдірушілерге ғана емес, сонымен қатар, «бас бостандығын» шектеу наразылық туралы немесе QDT мен Көше партиясына қатысты тыйым салынған кез келген ақпаратпен бөліскен барлық белсенділерге де қолданылды.

Қазақстан Үкіметі тарапынан Әблязовтың әрекетіне ең жоғары деңгейде өшпенділік туғанын ескермеу мүмкін емес, ал Адам құқығы жөніндегі халықаралық бақылаушылар мен батыс мемлекеттері Қазақстан үкіметі бейбіт шеруге шығушыларға тыйым салуға тырысуда деген негізде QDT және Kөше партиясына қатысты тыйым салған бұйрықтарға қарсы шықты.

Бұл топтар Қазақстанда билікті өзгертуге нақты ұмтылғанымен, қазіргі уақытта QDT мен Көше бұл мақсатқа қоғамдық қысымнан гөрі зорлық-зомбылық арқылы қол жеткізуге тырысатыны туралы ешқандай дәлел жоқ. Сонымен қоса, тәуелсіз тексеру үшін экстремизм туралы мәліметтермен Қазақстан Үкіметі бөліспейді.[48]

Әблязовтың халық наразылығы мәселелеріне қатысудың ашық саяси тактикасын ескерсек, оның үкіметке қатысты кейбір сын-пікірлерімен бөлісушілер мен оны белсенді қолдайтын халықтың үлесін анықтау қиын. Десек те, QDT және Көше наразылық акциясына белсенді түрде қатысушылар саны үкіметтің мұндай әрекетке баратындарға қысымын ескерсек, салыстырмалы түрде аз көрінеді. Тіпті партияны ашық қолдайтындардың өзі жай ғана қарапайым белсенділер – бұл билікті күшпен құлатуға тырысушылар емес, қалыптасқан жүйеге наразылықтарын білдірушілер екені айқын. Халықты Қазақстанның демократиялық партиясы (ҚДП немесе ДДТ) QDT-тен аулақ болуға шақыруға тырысқанымен әрқашан табысқа жете бермейді (халықтың қоғамдағы негізгі мәселелеріне қатысты тұрақты түрде жыл сайын бір уақытта үнемі наразылық білдіруге тырысатынын ескере отырып)[49]. Қазақстанның демократиялық партиясы QDP 2019 жылдың қазанында оппозицияның аға буын қайраткерлері (Төлеген Жүкеев сияқты) және «Трибуна» газетінде кампания ұйымдастырғаны үшін үш жылға журналистік қызметіне тыйым салған, 2017 жылы Әблязовпен байланыста ақшаны жымқырды деген айыптау бойынша үкімет «бостандығын шектеген» 33 жастағы Жанболат Мамай бастаған жас белсенділердің қатысуымен құрылған.[50]

Партия әлеуметтік наразылықтан туындаған өзгерістердің көңіл-күйі мен президент Тоқаев билікке келгеннен кейін биліктің ауысуы шын мәнінде үлкен саяси өзгерістер жасайды деп күтті және оны пайдалануға тырысты. Бүгінгі күнге дейін оған ресми партия ретінде тіркеуге тыйым салынды, бірақ 2020 жылдың қарашасында ол наразылық білдіруге ресми рұқсат алды, бұл өте сирек кездесетін жағдай.[51]

Жастарға негізделген «Оян Қазақстан» қоғамдық қозғалысы саяси партия болмаса да, алғаш 2019 жылдың маусымында құрылғаннан бері қарай үнемі бейбіт шеруге шығып отырды, олардың бұл наразылықтарына үкімет тарапынан репрессияға ұшырауына себеп болдыі.[52] Жасөспірімдер мен 20 жасқа дейінгі жастар платформаны саяси қуғын-сүргінді тоқтату, билік тармақтары арасындағы билік бөлінісін реформалау, халықаралық стандарттарға сәйкес еркін сайлау мен өзін-өзі басқару жүйесі, яғни жергілікті деңгейде басқару сияқты идеяларды қолдау үшіна наразылық білдіреді.[53]

Қазіргі кезде билікке өз үнін жеткізуге тырысушылар тек оппозициялық тіркелмеген топтар мен реформаны жақтайтын қоғамдық қозғалыстар ғана емес. Жоғарыда айтылғандай, соңғы жылдары Қытайға қарсы ұлтшылдық көңіл-күй саяси наразылықтар мен алаңдаушылықтардың басты сипаты болды. Бірақ Қазақстан батысқа қарсы ұлтшылдықпен байланысты әлеуметтік консервативті белсенділігі жағынан Орталық Азияның басқа аймақтарынан кем түспейді. 2015 және 2018-19 жылдары LGBTQ + қарсы «үгіт-насихат» заң жобаларын қабылдауға күш салу халықаралық қысымның әсерінен кейінге шегерілді, бірақ парламентарийлер тарапынан соған ұқсас заңды қабылдауға жасалған тағы бір әрекетке наразылық білдірді.

Осы жинақта берілген Әйгерім Камидоланың эссесінде аймақтық және ұлттық деңгейде «антигендерлік» пікірталастардың артқаны туралы деректерді ұсынады.

Сонымен қоса, соңғы кездері тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы заң жобасын қабылдауға талпыну төңірегіндегі пікірталастар Саналы KZ Бірлігі (Unity of Conscious KZ) және MOD халық бірлігі (MOD People’s Unity) (мысалы, вакцинаға қарсы ақпараттар мен отбасы мәселелері бойынша әлеуметік консеративті құндылықтарды насихаттаушы азамат Go сияқты аймақтық және өңірлік желілермен байланысты) секілді онлайн-топтар тарапынан ұлтшылдық пен қастандық реакциясын тудырды.[54]

2019 жылғы бейбіт шеруге шығушыларды тұтқындауға қатысты жазбалар президент Тоқаевтың халықтың наразылық шеруі мәселелерін жеңілдету туралы уәдесін әлі орындамағанын аңғартады. Коллин Вуд өз эссесінде атап өткендей, 2020 жылдың мамырында қабылданған бейбіт шерулер туралы заңға енгізілген үкімет тарапынан ерекше маңызға ие деп бағалаған реформаларды жергілікті белсенділер жай ғана көзбояушылық және оның қоғамда айтарлықтай маңызы жоқ деп қабылдады.

Шеру өткізу үшін өтініш беру процесінде бұрын рұқсат алу қажет болса, қазір ол алдын ала хабарлап, ескертуге өзгертілген. Десек те, іс жүзінде билік заңды түрде өткізілетін шерулерге рұқсат алу жолдарын күрделендіруде. Биліктің шеру өткізу орынын таңдау, сонымен қатар, шеру өткізуге алдын ала берілген ұсыныстарды өзгерту немесе кері қайтаруға өкілеттілігі зор[55]. Алайда, тіпті жоғарыда аталған кейбір тыйым салынған топтарды айтпағанның өзінде, егер ұйым Үкіметте ресми тіркелмеген болса, ол наразылық акциясын ұйымдастыра алмайды.[56]

Белсенділер бейбіт шеруге шығу кезінде үнемі қиындықтарға кездескеннен кейін, өздерінің мәселелеріне назар аударту үшін жеке бір ғана адамның наразылық шарасын өткізуге мәжбүр болды[57]. БҰҰ -ның бейбіт шерулер мен қауымдастықтардың еркіндік құқықтары жөніндегі арнайы баяндамашысының анықтағанындай, Қылмыстық кодекстің заңсыз наразылық акциясына «көмек көрсетуге» қатысты шектеулері әлеуметтік желілерде осындай оқиғалар туралы пікір білдірген немесе бөліскен қолданушыларға да бағытталған[58]. Қолданыстағы заң бойынша да неғұрлым терең реформалардың қажеттілігі өзекті болып қала бергенімен, жергілікті билік бейбіт шеру шараларын күшейту үшін орындауы тиіс міндеттер тізімі бар нақты нұсқаулық құру үшін талаптардың тізімін берумен шектелмей, көп шараны атқаруға болады. Сонымен қатар, Қазақстан үкіметі де, халықаралық қоғамдастық та заңмен рұқсат етілген наразылықтар санын тіркеуі тиіс. Халықаралық қауымдастық тек белсенділердің тұтқындалуына ғана емес, сонымен қатар наразылық акциялары кезінде оларға полицейлер тарапынан болған әрекеттерге де алаңдаушылық білдіруде. Осы жинақта берілген Татьяна Чернобыльдің эссесінде ертеректе 1999 жылғы ДСҰ-ға наразылық кезінде Ұлыбритания митрополит полициясы шеруге қатысушыларды қоршауға алуда қолданған форманың бірі – кетлинг деп аталатын даулы полициялық тәсілдің мұнда кеңінен қолданылуына назар аударады[59]. Чернобыль атап көрсеткендей бұл тәсіл принципті түрде заңды деп танылғанымен, мысалы, Еуропалық адам құқықтары жөніндегі Сотта мойындалған, десек те наразылық білдірушілерді «қоршау» («kettle»), оны әсіресе ЕҚЫҰ нұсқауларында көрсетілген бейбіт шеруге қатысушыларға қатысты қолдану әлі шешімі табылмаған нәзік тақырып болып қала береді.[60]

Мәселенің түйіні – мемлекет кез келген рұқсат етілмеген наразылықты өз бақылауына ықтимал қауіп ретінде қабылдайды, сондықтан, өте қауіпті жағдайларда жиі қолданылатын тәсілді қолдануды заңдастыруға ұмтылуда.

Адам құқықтары мен азаматтық қоғамдағы жағдайға кеңінен шолу

Оппозициялық белсенділер мен көше шерулеріне қарсы қатал репрессиялаудан басқа, жалпы алғанда азаматтық қоғамның жағдайы біршама түсініксіз. Қазақстан Freedom House әлемдік рейтингісінде Ресей мен Орталық Азиядағы үш көршісінен біршама алда (ал Қырғызстан одан жоғары тұр), бұл оның саяси бостандық рейтингісіне қарағанда, азаматтық бостандықтарды жоғары бағалауына байланысты.^[61]

Қазақстандық жетекші Үкіметтік емес ұйымның (ҮЕҰ) белсендісі Қазақстанды қалыптастыратын үш бәсекелес күшке сипаттама берді: Тұлға (бірінші кезекте Назарбаев, сонымен қатар үкіметте, парламентте, сондай-ақ мемлекеттік жоғары деңгейлі кәсіпорындарда, министрліктер мен басқарушы элитаның басқа бөлімдерінің басшылары немесе белгілі бір салада кімнің ықпалы басым екеніне байланысты); Протекционизм (билеуші элитаның байлығы мен билігін қорғауға және қалыптасқан жүйеге төнген қатерді жоюға ұмтылу); және Модернизация (мемлекет пен қоғамның саяси кво-статус жағдайында модернизациялауға және толық реформалауға ұмтылатын басқарушы элитаның технократиялық, көп жағдайда батыстық ұйымдасқан әрекеттер).

Кейінгі бірнеше айда соңғы екі тенденция арасындағы қарама-қайшылық айқын аңғарылды. Біріншіден, өткен жылы саяси оппозицияға қысым күшейіп қана қоймай, 2021 жылдың қаңтарындағы сайлауға дейін де, одан кейін де дауыс беруге қатысты Қазақстандағы кейбір жетекші ҮЕҰ-ның қоғамдық белсенділігін шектеуге бағытталған мақсатты түрде қысым көрсету науқаны басталды. Соның ішінде адам құқықтары жөніндегі 13 жетекші ҮЕҰ (соның ішінде осы жинаққа үлес қосқан «Қадыр-Қасиет» және «Халықаралық құқықтық бастама» қоғамдық қоры бар) салық органдары тарапынан халықаралық грант есебінен қаржыландырылатын ұйым ретінде айыппұл салу қаупі мен олардың қызметін уақытша тоқтату талабымен тексерілді.[62] Бұл мәселеге халықаралық деңгейде назар аударылғанның арқасында қаңтарда өткен сайлаудан кейін 2021 жылдың ақпан мен сәуір аралығында салықтың көпшілігі қысқартылды.[63] Жоғарыда аталған және басқа да көптеген ҮЕҰ жылдар бойы есептіліктің қатаң талаптарына сәйкес қысымға ұшырап отырды.[64] 2015 және 2016 жылдары ҮЕҰ-ды реттейтін заңның өзгеруіне байланысты олардың құқықтық база талаптары күшейе түсті, олардан өз қызметі туралы толық ақпарат беру талап етілді. Сонымен қатар, олардың қаржылық кірісі мен шығысы туралы егжей -тегжейлі ақпарат беру, соның ішінде шетелдік қаржыландырудан (жоғарыда айтылған кейбір соңғы жағдайлардағы валютаның айырбас бағамы өзгерісінің ықпалы туралы талқылаумен) қанша табыс тапқаны және оны қалай жұмсағаны туралы ақпарат талап етілді.[65]

Алайда, салық органдары тарапынан болған қысымға қарамастан, бұл ұйымдардың көпшілігі ресми жұмыс тобына қатысуға шақырылды және Үкіметке өз саласына қатысты саясатты қалыптастыруда кеңес берді, Президент Тоқаевтың адам құқықтары жөніндегі соңғы бастамасынан кейін осы мүдделі тараптармен өзара бірлесіп жұмыс істеуді жалғастырды.

2021 жылы 9 маусымда Президент Тоқаев қол қойған «Қазақстандағы адам құқықтары жөніндегі әрі қарайғы шаралар туралы» Жарлық үкіметке келесі негізгі міндеттерді жүзеге асыруды көздейтін Адам құқықтары саласындағы басым шаралар жоспарын (Іс-шаралар жоспары) бекітуді тапсырады:[66]

БҰҰ-ның шарт органдарымен өзара әрекеттесу механизмдерін және БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесінің арнайы рәсімдерін жетілдіру;
Адам саудасы құрбандарының құқықтарын қамтамасыз ету;
Мүмкіндігі шектеулі азаматтардың адам құқықтары;
Әйелдерге қатысты дискриминацияны жою;
Бірлестіктер бостандығы құқығы;
Сөз бостандығына құқық беру;
Адамның өмір сүруге және қоғамдық тәртіпке құқығы;
Үкіметтік емес ұйымдармен өзара ықпалдасу тиімділігін арттыру;
Қылмыстық сот төрелігі және мәжбүрлеп орындау, азаптау мен қатыгез қарым-қатынастың алдын алу саласындағы адам құқықтары.

Үкіметтің осы тізімдегі бірқатар тақырыптар бойынша соңғы жетістіктерін ескере отырып, көптеген бақылаушылар, бірлестіктер бостандығы құқығы мен сөз бостандығына құқық беру туралы саяси талас тудыратын мәселелер бойынша уәделерге, басқаша дәлелденбейінше оларға үлкен күмәнмен қарайды. Дегенмен, үкімет пен азаматтық қоғам арасындағы жалғасып жатқан диалогтың ауқымы, кем дегенде, биліктің іргелі құрылымын түбегейлі өзгертуге бағытталмаған басқа да салаларда аз да болса жетістікке жетуге болады деген үміт бар екенін көрсетеді. Өкінішке орай, осы шолуда және бірқатар эсседе айтылғандай, саяси тақырыптардың барлығы даусыз емес, әсіресе қазіргі кездегі тұрмыстық зорлық-зомбылықпен күресу шараларына қатысты ұлтшылдық реакцияны ескерген жөн.

Осылайша, азаматтық белсенділіктен оппозициялық саясатқа (әсіресе оппозициялық саясаттың элитаға bête noire байланысты сілтеме жасауы үшін) дейін мемлекет белгілеген межеден асып кетуден аулақ болғандар үшін, жүйенің шектеулері аясында үкіметті реформаның пайдасына оның жұмысын сынауға және онымен дауласуға көбірек мүмкіндік берілуі мүмкін.

Бұл белсенділерге қандай да бір дәрежеде ықпал етуге мүмкіндік беру үшін жасалған стратегия (болжам бойынша «алдағы он жылда институционалдық өзгерістерді қалыптастыруға» көмектесу үшін), яғни жүйені бұрмалай көрсетуге қарамастан, саяси басшылықты өзгертуді ашық талап ететін сынға жол бермес үшін ойластырылған шара.

Үкімет көзқарасы тұрғысынан алғанда, азаматтық қоғаммен серіктестік жүйені өзгертуге талпыну емес, азаматтарға арналған жүйенің жақсы нәтижелерге қол жеткізуге бағытталуы, әсіресе билік басындағы жаңартылған бөлігі үшін өте маңызды. «Модернизация» – бұл қоданыстағы дұрыс сөз («либерализация» немесе «демократияландыру» емес), себебі бұл кез келген «реформизмді» нақты бір саясат аясында шоғырландыра отырып, күш құрылымдарының статус-квосын сақтауға бағытталған тәсіл. Яғни белгілі бір ҮЕҰ-ға қызмет көрсету үшін ұсынылған қаржыландыруды ұлғайта көрсету әдісі, бұл туралы Коллин Вудтың осы жинақта берілген эссе тақырыптарының жиынтығында кеңінен айтылады.

Үкіметпен жұмыс істегісі келмейтіндердің жағдайы олардың саяси оппозицияға қатысы болуы немесе болмауына қарамастан өте күрделі, ал көптеген ҮЕҰ-ға билік тарапынан көрсетілген қысымның әсерінен саяси белсенділерге көмек көрсету қиынға соғады, бірақ кейбіреулері өз істері туралы ақпаратты кеңінен таратады және халықаралық стандарттарды сақтауға шақырады. Шенеуліктердің Қазақстанда саяси тұтқындар жоқ деп айтқан уәждеріне қарамастан, жергілікті адам құқын қорғаушылар олардың санын 20 -ға жуық деп есептейді (олардың көпшілігі тыйым салынған ұйымдарға қатысқаны үшін 405 -бап бойынша жауапқа тартылған), дегенмен Халықаралық Амнестиямен азаматтық белсенді Макс Боқаев 2021 жылы ақпанда босатылды.[67]

2018 жылы төрт жылға «саяси тұтқын» ретінде істі болған QDT (ҚДТ) белсендісі Әсет Әбішев 14 шілдеде, бұл есеп жарияланар алдында мерзімінен бұрын босатылды. Әбішев 2021 жылы сәуірде түрме күзетшілерінің оған қарым-қатынасына наразылығы ретінде білегін кескеннен кейін оған халықаралық деңгейде алаңдаушылық туды^[68]. Өкінішке орай, оның QDT партиясындағы серіктесі Дулат Ағаділдің ісі олай шешілмеді. Ағаділ 2020 жылдың ақпанында өзінің азаматтық белсенділігі үшін сотқа келу туралы өтінішке жауап бермегені үшін үйінде қамауға алынды. Ұзақ уақыт бойы азаматтық белсенді ретінде танылған ол түсініксіз жағдайда полицияның қарауында қайтыс болды, отбасының пікірінше, ол халықтың наразылығы мен қоғамдастықтың ашу-ызасын тудырды.^[69]

Қазақстанда тұтқындауға қатысты даулы істердің бәрі бірдей жаңа болған емес. Ақын және наразылық білдіруші Арон Атабек полиция қызметкерінің өліміне әкелген наразылық акциясын ұйымдастырғаны үшін 2007 жылы 18 жылға бас бостандығынан айырылды және әлі түрмеде отыр. Халықаралық құқық қорғау ұйымдары мен жергілікті мәдениет қайраткерлері Атабекті босатуды талап етуде, әсіресе, түрмеде Назарбаевқа қатысты сын жарияланғаннан кейін оған деген қатыгез қарым-қатынас (соның ішінде ұзақ уақыт бір адамдық камерада ұстауы және күзетшілердің оның аяғын сындыруымен қоса) оны бостандыққа шығару қажеттігінің дәлелі.^[70]

2021 жылы ақпанда Еуропалық парламент саяси тұтқындарды қудалауға және оппозициялық топтарды басуға баса назар аудара отырып, Қазақстандағы адам құқықтары жағдайының нашарлауын сынға алған қатаң қарар қабылдады^[71]. Бұл үкіметтің саяси оппозицияға деген қарым-қатынасына әсер етпеген сияқты, себебі, Демократиялық партияның көшбасшылары қазіргі уақытта, осы жазба дайындалу барысында әкімшілік кодексті бұзғаны үшін көптеген тұтқынға алу жағдайлары болды.[72]

Көптеген белсенділер «бостандықты шектеу» деп аталатын шартты түрде мерзімінен бұрын босату аясында бас бостандығынан айыру жазасына кесіледі немесе оның орнына саяси немесе журналистік қызметіне тыйым салынады[73]. Мысалы, 2020 жылдың маусымында азаматтық белсенді Ася Тулесова митингшілерді ұстауға қатысқан полиция қызметкерлерінің бірінің басынан фуражкасын қағып түсіргені үшін оны үш жылға дейін бас бостандығынан айырылады деп қорқытты. Халықаралық қауымдастық тарапынан туындаған наразылық пен екі айлық тергеу изоляторынан кейін, оның белсенділігіне «бостандығын шектеп», бір жарым жылға шартты түрде бас бостандығынан айырды[74]. Қазақстанда қызметіне тыйым салынған топтармен байланысы бар деп танылған белсенділерге қатысты ұзақ мерзімді жаза тағайындалады, мысалы, QDT-ның өңірлік белсендісі Марат Дүйсембиев үш жарым жылға бас бостандығынан айырылды[75]. «Бостандықты шектеудің» негізгі себебіне қарамастан, ол белгілі бір шектеулі уақыт ішінде айқындалcа да, саяси қызметтің кез келген түрі үшін бас бостандығынан айырылу қаупі жоғары. Оның мақсаты айқын, яғни азаматтық және саяси белсенділікке, әсіресе халықаралық қоғамдастық тарапынан теріс реакция тудырмас үшін, оны тезірек тоқтатуға тырысады, бұл белсенділерді түрмеге жабуға әкелуі мүмкін.

Құқық қорғаушылардың қауіпсіздік жағдайын бақылау

Қадыр-Қасиет қоғамдық бірлестігі

«Қадыр-Қасиет» қоғамдық бірлестігі ай сайын Қазақстандағы құқық қорғаушыларға жасалған қысымға мониторинг жүргізеді. Мониторинг құқық қорғаушылардың сегіз санатына қатысты жүргізіледі: құқық қорғаушылар, азаматтық белсенділер, заңгерлер, журналистер, кәсіподақ белсенділері, діни бірлестіктер, саяси партиялар мен қоғам қайраткерлері.

Белсенділердің сегіз санатының әрқайсысы бір немесе бірнеше негізгі адам құқықтары мен бостандықтарын қалай жүзеге асыруға болатынын қолдайды, қорғайды, насихаттайды немесе көрсетуге тырысады. Бұл өз кезегінде қандай құқықтар мен бостандықтарға қауіп төнетіні туралы түсінік қалыптастырады. 2020 жыл бойы және 2021 жылдың алғашқы бес айында тәуекелге ұшыраған құқықтар бірдей болды, олар: бейбіт шерулер, бірлестік бостандығы және сөз бостандығы.

Тек 2020 жылдың өзінде 684 адамға қатысты 1,414 іс тіркелді. Олардың ішінде ең көп қауіп азаматтық қоғам белсенділеріне (482), журналистерге (64), саяси белсенділерге (48), құқық қорғаушыларға (45), адвокаттарға (24), діни бірлестіктердің белсенділеріне (10), қоғам қайраткерлеріне (6), кәсіподақ белсенділеріне қатысты (5) болды. 2021 жылдың бес айында 475 адамға қатысты 400 -ден астам қауіп болды.

Кезеңді талдау нәтижесінде келесідей тенденциялар айқындалды:

Елде төтенше жағдайдың енгізілуіне байланысты қауіп-қатер саны азайды, ал журналистерге, медицина қызметкерлері мен белсенділерге қатысты шектеулер қолданылды. Сонымен қатар, COVID-19-ға байланысты оқиғаларды жариялайтын заңгерлер мен журналистерді қудалау басталды.
Төтенше жағдай тоқтатылды, бірақ карантиндік шаралар сақталды.
«Қазақстанның демократиялық таңдауы» мен «Көше» «партиясына» тыйым салынды, оларға қатысты қылмыстық істер қозғалып, олардың мүшелерін жауап алуға шақырды.
Коронавирустың өршуіне және бейбіт шерулер туралы заңға өзгерістер енгізілгеніне қарамастан, Нұр-Сұлтанда, Алматыда және елдің басқа қалаларында рұқсат етілмеген митингілер өтті және оған қатысушылар тұтқынға алынды.
Марқұм белсенді Дулат Ағаділдің отбасында болған еске алу рәсіміне қатысқаны үшін Қазақстанның әр түрлі қалаларынан азаматтар бес күннен екі айға дейінгі мерзімге қамауға алынды және оларға 70 АЕК (195 000 теңге) көлемінде айыппұл салынды.
Кредиттік рақымшылық, саяси тұтқындарды босату және жерді шетелдіктерге беруге қарсы митингтер өтті.
Парламенттік сайлау алдында бірқатар коммерциялық емес ұйымдарға салық органдары «шабуыл жасады».

Құқық қорғаушылар мен белсенділердің қауіпсіздік жағдайы елдегі оқиғалармен тығыз байланысты. Мысалы, 2020 жылы ең көп қауіп ақпан мен қазанда тіркелді. Ақпанда Дулат Ағаділ Нұр-Сұлтан қаласының тергеу изоляторында қайтыс болды. Оны еске алуға арнап өткізілген бейбіт шеруге қатысушыларды ұстап, айыппұл салынды және әкімшілік жауапкершілікке және / немесе қатысушылардың бостандығын шектеуге әкелді. Қазанда қауіпсіздік жағдайына саяси реформа мен қуғын -сүргінге қарсы билік рұқсат еткен митинг әсер етті. 2021 жылы ең көп саны қаңтардағы парламент сайлауына байланысты болды. Бүкіл ел бойынша сайлауды бақылаушылардың құқықтарын шектеу мен ұстау жағдайлары кездесті.

Негізгі және қосалқы қауіптер: Полиция; Сот; Уақытша қамау изоляторы; Әкімдік; Белгісіз тұлғалар; Азаматтар; Ұлттық қауіпсіздік комитеті; Жергілікті билік және салық органдары. Ай сайынғы мониторинг есептері туралы ақпарат алу үшін төмендегі сайтқа кіріңіз https://kkassiyet.wordpress.com/projects/projectsrt/msdef/.

Саяси салада және одан да тыс салада туындайтын адам құқығы мәселелерін шешуде полиция мен түрме жүйесін бақылауды жақсарту қажеттілігі туындауда. Полиция қызметінің мәдениетін өзгерту үшін Ішкі істер министрлігін реформалауды және полицияға қатысты шағымдарды жаңа тәуелсіз орган арқылы бақылауды жақсарту шаралары қажет. Тағы бір ықтимал мүмкіндік Тоқаевтың жергілікті әкімдерді біртіндеп сайлауы аясында басқарудың белгілі бір функцияларын жергілікті билікке беру болуы мүмкін, дегенмен елдің еркінен тыс орын алған құқық бұзушылықтарды шектеу үшін жалпыұлттық бақылау тетіктері сақталуы тиіс.

Азамат Оразалының мал ұрлады деген күдікпен ұсталып, полиция қолынан қаза табуы, полицейлер тарапынан ұсталғандарды азаптау мен қатыгездік көрсетуінің әлі күнге күрделі мәселе болып жалғасып келе жатқанын білдіреді[76]. Азаптаулардың алдын алудың ұлттық алдын алу тетігі (ҰАТ) арқылы хабарланған болжамды азаптау оқиғаларының санының көбеюі үнемі алаңдаушылық туғызады, дегенмен бұл механизм арқылы есептіліктің жақсаруын көрсетуі мүмкін, алайда қылмыскерлерді жазалау сирек және жеңіл болып қала береді[77]. Пандемияның әсері түрмелердің қатаң және антисанитарлық жағдайлары мен түрме қызметкерлерінің қатал қарым-қатынасы туралы бұрыннан келе жатқан қорқыныштарын күшейтті[78]. Осы аймақтағы басқа да елдердегідей, ҰАТ басқару жауапкершілігі жүктелген Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің үкіметтік кеңсесі үлкен мүмкіндіктерге ие, яғни мемлекеттің басқа субъектілерін жауапкершілікке тартуға өкілеттігін және саяси жүйеден тәуелсіз болуын арттырады.

Қазақстанның көршілес мемлекеттердің көпшілігімен бірқатар проблемалары ортақ, заңның үстемдігіне ықпал ету және ешкімге тәуелсіз прокуратура (Айна Шорманбаева мен Амангелді Шорманбаев өз очерктерінде атап өткендей) және мемлекеттен тәуелсіздігі мен мүддесі жоқ сот жүйесінің тиімділігін арттыруға жылдар бойы халықаралық қоғамдастық тарапынан қолдау көрсетуге бағытталған реформалар мен бағдарламаларға қарамастан кедергі келтіруде. USAID бұл жағдайға былайша сипаттама береді: «Қазақстанда білімді және білікті судьялардың болуына қарамастан, сот жүйесі тұтастай алғанда (i) сот тәуелсіздігінің жоқтығынан, (ii) судьялардың жеткіліксіз дайындығынан зардап шегуде, яғни бұл күмәнді шешімдерге, (iii) мемлекетпен туындаған келіспеушілік жағдайларда шетелдіктерге нұқсан келтіруге және (iv) сыбайлас жемқорлыққа» жол беруде[79].

Мемлекеттің басқа өңірлеріндегідей, жеке пікір маңызды, себебі наразылық білдірушілер жеке тұлғаның пикет ұйымдастыруы және басқа да назар аударту әрекеттері арқылы отбасы мүшелерінің істеріне (саяси сипаттағы емес қылмыстар) шолу жасай алады[80]. Құқықтық жүйенің алдында тұрған кейбір қиындықтарды мойындай отырып, Нұр-Сұлтан қаржы орталығының кәсіпкерлері Ұлыбританияның 88-жастағы бұрынғы судьясы Лорд Вульф пен Ұлыбританияның құқық саласында танылған басқа да өкілдері басқаратын жалпы құқықтың ағылшын тілінде сөйлейтін жүйесін қолдана отырып, ұлттық құқықтық жүйені толығымен айналып өте алады[81].

2021 жылдың шілдесінде алғаш рет Германия үкіметінің GIZ Даму агенттігі мен Германия Халықаралық құқықтық ынтымақтастық қорының (IRZ) [82] жетекшілігімен бірлесе дайындалған әкімшілік құқықты біріктіретін (азаматтық процесті қоса алғанда) жаңа Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс күшіне енді. Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекстің енгізілуіне байланысты елдегі жағдайдың, әсіресе саясаттан тыс мәселелер жақсарады деген үміт пайда болды. Сондай-ақ, Жоғарғы Соттың жаңа басшысы судьялардың неғұрлым тәуелсіз әрекет етуін қалайды деген қауесеттер таралды, десек те, мұны тәжірибеде дәлелдеу үшін әлі де ұзақ уақыт керек.

Осы жинақта Анна Гусарова елдегі адам құқықтары мәселелерінің туындауына қатысты өз жазбасында жаңа цифрлық технологияға көшу барысында құрылған жаңа дербес деректер базасының қауіпсіздігін сақтауға байланысты үкіметтің мүмкіндіктері мен іс-шараларына алаңдаушылық білдіреді. Бұл мәселенің шешімін табу мақсатында Гусарова жаңа заңдар қабылдауды, шенеуніктер мен құқық қорғау органдарының біліктілігін жоғарылатуды және COVID кезеңінде қытайлық модельде бақылаудың интрузивті жүйесіне әкеліп соқпас үшін ашықтықты жақтайды.

Қытайдың Қазақстан экономикасындағы рөлі мен күтілетін стратегиялық қаупі туралы мәселелер елді саяси және әлеуметтік тұрғыдан біріктіруде маңызды күшке айналды, бұл жоғарыда айтылғандай, Қазақстан үкіметі тарапынан қатты алаңдаушылық тудырды. Алайда, Қытайдағы бұл ішкі мәселелер жергілікті халықтың алаңдаушылық әрекеттеріне әкелген жалғыз тақырып емес. Қазақстандағы кейбір отбасылардың Қытайда туыстары болғандықтан Шыңжаң аймағындағы 1,5 миллион этникалық қазақтарды (сондай -ақ ұйғырларды) қудалау, саяси шиеленістің негізгі көзі болды. 2018 жылы осы мәселе төңірегінде наразылық қозғалыстары күшейе түсті, ал «Атажұрт Еріктілері» (Отан еріктілері) Шыңжаңдағы жағдайды заңдық негізде анықтауға бағытталған ғаламдық күш-жігерге қатысатын негізгі ҮЕҰ болды[83].

Қазақстан үкіметі жергілікті халықтың көңіл-күйі мен экономикалық және саяси ықпалы артып келе жатқан Бейжің тарапынан қатты қысымның арасында қалып қойды (және бірнеше бағыт бойынша қытайлықтарға қарсы наразылық артты). 2018 жылы бұл жағдайды жеңілдету үшін Қытайдағы 2500 этникалық қазақтың Қазақстанға кетуіне рұқсат берілді.

Алайда, 2019 жылдың наурызында қазақстандық шенеуніктер «Атажұрт Еріктілері» ұйымының кеңсесіне тексеру жүргізіп, оның негізін қалаушы, этникалық қазақ Серікжан Біләшті Қытай үкіметін сынға алды, ұлтаралық араздықты қоздырып, алауыздық тудыруға бағытталған әрекеттер жасады деген күдікпен қамауға алды[84].

БҰҰ-ның ерікті ұстау жөніндегі жұмыс тобы Біләштің қудалануы адам құқықтары саласындағы халықаралық заңның бұзылуы деп мәлімдеп, Қылмыстық Кодекстің 174-бабын (әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, таптық немесе діни өшпенділікті қоздыру туралы) тым жалпылама, заңдық негізі жоқ деп сынға алғанына қарамастан, Біләш жеті жылға бас бостандығынан айырылып, түрмеге қамалмас үшін «бостандық, бостандық» бұйрығын қабылдап, өз қызметін тоқтатуға келісім берді[85]. Мемлекет тарапынан қысым, жаңа қылмыстық істер мен оның YouTube-тегі арнасын тартып алуға тырысқан адамдардың әсерінен Қазақстанда жұмысын жалғастыра алмаған ол 2020 жылдың жазында Түркияға, содан кейін АҚШ -қа қашып кетті.[86] Әйелдерден құралған шағын топтың Алматыдағы Қытай консулдығының алдында наразылық акцияларын жалғастыруы болмаса, бұл мәселе бойынша Қазақстанда жергілікті деңгейде белсенділік бәсеңдеген, полиция Байболат Күнболат (Біләштің тіркелмеген «Атажұрт» ұйымын басқаруды жалғастырушы) сияқты Қытайдағы туыстарын босату үшін наразылық акцияларын жалғастырған белсенділерді қудалауда[87].

Ұлтаралық қақтығыстар тек Қытайға немесе Ресейге ғана қатысты емес, сонымен қатар 2020 жылдың ақпанында жол-көлік оқиғасы салдарынан болған қанды зорлық -зомбылық жергілікті этникалық қазақтар мен дүнген ұлты өкілдері шағын тобының мүшелері арасындағы шиеленісті көрсетті. Масанчи ауылында болған осы ұлтаралық қақтығыстың салдарынан тоғыз дүнген мен бір қазақ қаза тапты, көптеген адамдар жарақаттанды, көптеген үйлер мен сауда орындары өртенді немесе қиратылды[88]. Қазақ ұлты арасындағы ұлтшылдықтың ұлғаюы Назарбаев саяси жобасының негізі деп санаған ұлтаралық тұрақтылыққа нұқсан келтіруі мүмкін қауіп туғызды.

Еңбек құқығы

Осыған дейін сөз болғандай және Михра Риттманның мақаласында айтылғандай, еңбек нарығындағы ахуал онжылдық үй шаруашылығының табысына қысым мен экономикадағы құрылымдық өзгерістерден кейін де күрделі мәселе болып қала беруде. Жаңаөзен оқиғасынан кейінгі жылдарда үкімет тарапынан болған күрес пен қуғын-сүргін мұнайшыларға өз құқықтарын қорғау үшін ірі шаралар ұйымдастыруға мүмкіндікті бұрынғыдан да қиындатты. Михра Риттманның эссесінде кәсіподақ жетекшілері Лариса Харькова, Амина Елеусінова мен Нұрбек Құшақбаевқа қатысты сот істері мен сотталулшылардың қайғылы оқиғаларының деректері берілген, оларға кәсіподақ қызметіне қатысуға «бостандықты шектеу» тыйымы салынған.

Бұрын Лариса Харькова басқарған тәуелсіз конфедерациялар, алғашында Қазақстан тәуелсіз кәсіподақтар конфедерациясы (ҚСПК), содан кейін Қазақстан Республикасы тәуелсіз кәсіподақтар конфедерациясы (КХДРК) халықаралық қысым мен жергілікті наразылықтарға, яғни 2017 жылы кәсіподақтың 400 мүшесінің аштық жариялауына қарамастан, бюрократиялық қысымға байланысты біртіндеп таратылды^[89]. Ең ірі, мемлекет мойындаған және мемлекет қолдаған кәсіподақтар конфедерациясы-Қазақстанның Кәсіподақтар федерациясы (ҚХРК) өзінің тәуелсіздікке қатысты стандарттарды сақтамағаны үшін Халықаралық кәсіподақтар конфедерациясының (ХАОК) мүшелігінен бас тартты^[90].

Отын және энергетика өнеркәсібі қызметкерлері кәсіподақ ұйымының жетекшісі Ерлан Балтабай (Харьков КНПРК құрамына кіреді) 2017 жылдан бері түрмеде отырды және көптеген күмәнді айыптармен түрмеден босатылады, соның ішінде 2019 жылғы алғашқы жеті жылдық түрмеге қамау жазасы бар. Оның кәсіподақтағы қызметіне де осындай ұзақ уақытқа тыйым салынғанмен, халықаралық қысымнан кейін оның алғашқы бас бостандығынан айыру жазасына президенттің кешірімімен босатылғанымен, қайтадан бес айлық жаңа үкім шығарылды[91]. Ол ақыры 2020 жылдың наурызында бостандыққа шықты, алайда оның қызметіне қатысты «бостандығын шектеу» 2026 жылға дейін созылады[92].

Еңбек белсендісі Ержан Елшібаев 2019 жылы Жаңаөзендегі жұмыссыздық наразылығын басқарғаны және онымен қоса Назарбаевқа айтқан сынының Интернетте таралуына байланысты аса күмәнді айыптар бойынша бес жылға бас бостандығынан айырылып, түрмеге жабылады. Бұл БҰҰ -ның Ерікті ұстау жөніндегі жұмыс тобының оны тез арада босатуға шақырған қаулысына және түрме күзетшілерінің оған қатыгездік көрсетуі мүмкін деген алаңдаушылығына қарамастан, ешқандай оң шешімін таппады[93].

Кәсіподақ басшыларына қарсы қолданылған қамау әдістермен қатар, үкімет жұмысшыларды мұнай секторын «оңтайландыру» және мұнай өндіруші компаниялардың функцияларын жекешелендіру жөніндегі үкіметтің жоспарларына келістіруге тырысу үшін «зейнеткерлікке уақытынан бұрын шығу» яғни, бес жылдық жалақысының 50 пайызы көлемінде біржолғы төлем жасау схемасын ойлап тапты.

Бұл көбінесе оларды басқа жұмыс түрлеріне немесе жеке кәсіп ашуға қайта даярлауға қолдау көрсетумен, сондай-ақ ірі саяси толқулардың алдын алу мақсатында ереуілдерді болдырмау немесе тоқтату секілді басқа да шараларымен қатар жүрді. Үкіметтің жүйені модернизациялау философиясына сәйкес, олар кәсіподақ қызметкерлеріне ереуілге бармай-ақ, еңбек кодексі арқылы өз шағымдарының шешімін қалай табуға болатынын үйретуді ұсынды.

2020 жылы кәсіподақ ұйымы туралы заңға енгізілген көптен күткен түзетулер дұрыс жүзеге асса, болашақтан үлкен үміт күтуге болады. Халықаралық еңбек ұйымының бірнеше рет сынынан кейін болған өзгерістер жергілікті немесе салалық кәсіподақтарды ұлттық федерацияның құрамына кіруге мәжбүрлемейді[94]. Алайда, отын-энергетика саласы қызметкерлерінің өнеркәсіптік кәсіподағы 2021 жылдың ақпанында 2014 жылғы ескі кәсіподақ заңының 2020 жылғы түзетулерде жойылған ережелерін сақтамағаны үшін алты айға тоқтатылғанын ескерсек, әзірше көңіл көншітерлік өзгеріс байқалмайды[95]. Алға жылжудың болмауы ХЕҰ 2021 жылдың маусымында Стандарттарды қолдану жөніндегі комитеттің отырысында Қазақстанның реформаларды жүзеге асыра алмауына қатысты сынды жалғастыруға мәжбүр етті[96].

Бүкіл әлемдегі серіктестері сияқты, соңғы жылдары Қазақстанның гиг-экономикасында айтарлықтай жақсару байқалды, соның ішінде пандемия кезінде жеткізіп беру қызметін арттыру секілді жұмысшылардың жалақылары мен еңбек жағдайларын жақсарту мақсатында басшылардың бірлесе қабылдаған жаңа шешімдері ерекше маңызға ие. Соңғы бірнеше айда Wolt және Glovo халықаралық компанияларында жұмыс істейтін курьерлер қоғамдық наразылықтар мен бейресми ереуілдерге қатысты, ал жергілікті Chocofood фирмасы мұндай наразылықтарға қатысудан аулақ болды[97]. Компаниялар мен үкімет тарапынан репрессия қаупіне қарамастан курьерлерді кәсіподақ ұйымдарына біріктіру әрекеттері жалғасуда.

БАҚ бостандығы

Жоғарыда сипатталған саяси шиеленісті ескере отырып, Қазақстанда бұқаралық ақпарат құралдары бостандығының бірқатар проблемалары бар. Қазақстан «Шекарасыз репортерлер» (RSF) ұйымының 2021 жылға арналған Әлемдік баспасөз бостандығы индексінде 180 елдің ішінде 155 -ші орында[98]. Басқалар сияқты, мемлекеттің оппозициямен байланысы бар бұқаралық ақпарат құралдарына және оны сынайтын басқа ұйымдарға қатысты қарым-қатынаста белгілі бір дәрежеде дифференциация бар. Vlast.kz және Mediazona сияқты тәуелсіз ақпараттық сайттар оқырмандар санын арттырып, Тоқаев дәуірінде салмақты журналистік зерттеулер жүргізе алды, ашық айта бастады және жүйенің рұқсат етілген сынау деңгейінің шегін тексерді. Қазақстанда Азат Еуропа/Азаттық радиосы (RFE / RL) елде жұмыс істей алды және АҚШ үкіметі олардың мүддесін қорғайтындықтан, белгілі бір қорғанысқа ие болды, бірақ журналистері наразылық акциялары мен басқа даулы мәселелерді жариялау кезінде қысымға ұшырайды. Instagram (елдегі ең көп қолданылатын әлеуметтік медиа платформасы) және YouTube сыншылар мекеніне айналуда, дегенмен олар көбінесе партиялық саяси мәселелерге емес, әлеуметтік -экономикалық мәселелерге назар аударады^[99].

Қазақстанда дәстүрлі БАҚ- тың мүмкіндігі айтарлықтай шектеулі: көптеген оппозициялық және тәуелсіз газеттер жабылуға мәжбүр болды. Тәуелсіз телеарналар 90 -шы жылдардың аяғында лицензиялық төлемақыларының қымбаттауы мен басшылықпен келіспейтіндерге бюрократиялық қысымның күшеюінен кейін эфирден қуылды[100]. 2002-2016 жылдардағы билікпен мысық-тышқан ойынынан кейін Қазақстанның ең көрнекті оппозициялық «Республика» газетінің соңғы нұсқасы мен қосымшасы жабылуға мәжбүр болды, оның бірқатар журналистері түрмеге жабылды. Баспадан әлі жарық көріп келе жатқан бірнеше тәуелсіз баспасөзге, мысалы, Оралдағы «Уральская Неделя» мен Алматыдағы «Дат» газетіне әлі де қатты қысым көрсетілуде. Мысалы, «Уральская неделя» газетінің редакторы Лұқпан Ахмедьяров осы жылдың басында жергілікті сыбайлас жемқорлыққа қатысты сот ісінің деректері туралы ақпаратты жариялады деген күдікке тап болды[101]. 2012 жылдың басында Ақмедьяров тағы бір сыбайлас жемқорлық дауын әшкерелеген жазбасы үшін зорлық -зомбылыққа ұшырады.

Шенеуніктер тәуелсіз журналистерді аккредитациядан өткізуден үнемі бас тартты, олардың үкіметтің ресми ақпараттарын жариялау мүмкіндігін шектеді, қазіргі таңда ережелер ресми түрде күрделенді, яғни олар журналистерді үкіметтік іс -шараларды жариялау кезінде оларды ресми сүйемелдеушілерден («қожайыннан») айыруды талап етеді. Осылайша, соңғы жылдары рұқсат етілмеген наразылық акциялары туралы хабарлау кезінде БАҚ қызметкерлері бірнеше рет тұтқынға алынды немесе қысымға ұшырады^[102]. Ғалия Әженованың мақаласында көптеген осындай оқиғаларға назар аударады.

Қазақстандық интернет-БАҚ-тардың болашағында ескеретін арнайы ережелері бар. COVID кезінде жалған ақпаратты тарату туралы заңдар репортажды және атап айтқанда, саясатқа қатысы бар онлайн-комментаторлардың қызметін шектеу үшін қолданылды[103]. Полиция тұтқындап, Назарбаевқа қатысты пародиялары үшін өзінің инстаграмдағы арнасын жабуға мәжбүр болған (жалған ақпарат таратты деген күдікпен) сатирик Темірлан Еңсебектің ісі жақында «жала жабу» (жала жабу) бойынша қылмыстық құқық бұзушылық жойылғанын еске салғанымен, Қылмыстық кодексте «қорлауға» («басқа адамның ар-намысы мен қадір -қасиетін қорлауға») және атап айтқанда, мемлекеттік қызметшілерді қорлауға қарсы заңдар сақталған (соның ішінде 373-баптың нақты ережелеріне сәйкес, ұлт көсемі Назарбаевқа және оның отбасына тіл тигізгені үшін Еңсебекті үш жылға дейін бас бостандығынан айыруға әкелуі мүмкін)[104]. Ғалия Әженова жала жабудың қылмыстық істер кодексінен әкімшілік кодекске ауысуы жергілікті полицияны сөз бостандығының күрделі мәселелерін шешуге тырысуға мәжбүрлегенін, сондықтан жергілікті билікті сынға алғаны үшін көптеген әкімшілік істер қозғауға мәжбүр еткенін атап өтеді. Ақпарат министрлігі цифрлық ақпарат құралдары (бұқаралық коммуникация) туралы жаңа заң жобасын дайындауда, оған «интернет-ресурстар» анықтамасы енуі мүмкін. Осылайша интернет БАҚ-тың қазіргі салыстырмалы түрдегі бостандығын шектеу әдісі ретінде баспасөз бен теледидарда қолданылатын түрлі шектеулерді онлайн -платформаларға таратады.

Таза пайда

Қазақстанның табиғи ресурстарға бай болуы саяси ықпалы бар кейбір адамдардың 90-жылдардың ортасы мен одан кейінгі даму жылдарындағы мұнай үшін күрес кезінде тұңғыш президент Назарбаевтың отбасынан да артық баюға мүмкіндік берді. Отбасы байлығының шынайы мөлшерін бағалау қиынға соғады, бірақ Азаттық радиосының (RFE / RL) жақында жүргізген журналистік зерттеуі Назарбаевтың отбасы мүшелері мен олардың туыстарының 20 жыл ішінде алты елде, Еуропа мен АҚШ-та кемінде 785 миллион долларға жылжымайтын мүлік сатып алғанын анықтады^[105].

2002-2003 жылдары қоғамның назарын аударған басқарушы элитаның сыбайлас жемқорлығы туралы алғашқы ірі қоғамдық пікірталастың бірі – «Қазақгейт» дауы болды, сол кезде АҚШ прокуратурасы Президент Назарбаев пен басқа да жоғары лауазымды тұлғалар Теңіз кеніштерінде келісімшарт жасауға көмектесу үшін пайдалануға америкалық мұнай компанияларының 80 миллион долларға жуық ақшасын Швейцарияның банк шоттарына аударды деп мәлімдеді.

Осы істің негізгі бел ортасында жүрген америкалық кәсіпкер (және Қазақстан президентінің кеңесшісі) Джеймс Гиффен іс барысында ОББ -мен (ЦРУ-мен) жұмыс істегеніне нақты негіз болуына байланысты, ол қаржылық аударылымдар жасағанына қарамастан, одан айыптаудың көп бөлігі алынып тасталып, нәтижесінде түрмеге қамалмады^[106]. Бұл оқиға туралы жазған қазақ журналистерінің жолы болмады, себебі бұл істің негізгі тергеушілерінің бірі Сергей Дуванов кейін қыз зорлады деген айыппен түрмеге жабылды, ал «Республика» сияқты газеттерге бұл оқиғаны жариялауға қысым көрсетілді^[107].

«Қазақгейт» сияқты, айыптаулар кейде Назарбаевтың өзіне тікелей қатысты болса да (соның ішінде жақында, америкалық дипломаттар өздерінің қаржылық көмекшісі деп санайтын кәсіпкер Болат Өтемұратов Британдық соттармен Әблязовтан 3 миллиард доллар активтері бар БТА активтерін өндіріп алу туралы оқиғаға қатысқан кезде), көбінесе отбасының әл -ауқаты туралы қоғамдық талқылаулар оның балаларына, әсіресе оның екі үлкен қызының күйеуіне қатысты болды^[108].

Динара Құлыбаева мен оның күйеуі Тимур Құлыбаев, мемлекеттік қызметте (Самұрық-Қазына ұлттық әл-ауқат қорын қосқанда) және энергетика саласында (соның ішінде ресейлік энергетикалық алпауыт Газпром директорлар кеңесінің мүшесі) көптеген жоғары лауазымды қызметтерді атқарған кәсіпкер Тимур Құлыбаев Қазақстандағы байлығы жағынан екінші ірі тұлға болды^[109]. Құлыбаевтар Ұлыбританияда қомақты активке ие, соның ішінде князь Эндрюдің бұрынғы үйінің (Саннингхилл-Парк) иесі екені белгілі және бұл байланыс яғни Құлыбаевтың Ұлыбританиядағы сауда палатасының өкілі болған кезде оған ханзаданың қолдауы мен оның бұрынғы сүйіктісі Гога Ашкеназимен жақындығы туралы ақпараттар жиі-жиі британдық баспасөзде жарияланып тұрады^[110]. Жақында, 2000 жылдың желтоқсанында Financial Times басылымы Құлыбаевтың қытайлық құбыр келісімшартынан миллиондаған долларды заңсыз пайдалану схемасына қатысы бар екенін жариялады^[111].

Назарбаевтың үлкен қызы Дариға Назарбаева ұзақ жылдар бойы Қазақстанның қоғамдық өмірінде ең жоғары беделге ие тұлға болды және оны әкесінің ықтимал мұрагері ретінде жиі атап жүрді. 1990 жылдары медиа мансаптан кейін, ол 2003 жылы өзінің «Асар» партиясымен саясатқа ресми түрде кірді, ал 2004 жылы Мәжіліске депутат болып сайланды. Оның партиясы ресми түрде әкесінің «Отан» партиясымен бірігіп, Қазақстанның осы күнге дейінгі басқарушы «Нұр Отан» партиясын құрды. Келесі парламентте белсенділік танытпай, 2012 жылы «Нұр-Отан» партиясының тізіміне қайта қосылды, 2014-2015 жылдары «Нұр-Отанның» парламенттік көшбасшысы және Мәжіліс төрағасының орынбасары, бір жыл премьер-министрдің орынбасары болды, содан кейін 2016 жылы сенатқа қосылды. Тоқаев президенттікке тағайындалғаннан кейін Дариға Сенат төрайымы және президенттікке ресми түрде келесі үміткер болды.

2007 жылға дейін ол аты-шулы олигарх Рахат Әлиевте тұрмыста болды, оның қылмыспен байланысы мен қаржылық операцияларға қатысты әйгілі болған беделінің арқасында жүйенің сенімділігін бірнеше рет арттырды. Соңында Әлиев Венаға Австрия мен ЕҚЫҰ -дағы елші ретінде жіберілді, себебі оның екі банкирді өлтіруге қатысы бар деген қауесет тарала бастады^[112]. Ақырында оған Қазақстанда осы қылмыстары үшін сырттай айып тағылып, үкім шығарылды, сонымен қатар оппозициялық саясаткер Алтынбек Сәрсенбаевтың өлтірілуі, оның бұрынғы сүйіктісі Анастасия Новикованың күдікті өлімі, азаптау, адам ұрлау айғақтары мен ақшаны заңсыз пайдалану туралы айыптаулар бар. Ақырында, Әлиев 2015 жылы банкирлер өліміне қатысты сот үкімін күту кезінде, Австрия түрмесінде дарға асылған күйінде табылды^[113].

Назарбаева мен оның отбасына тиесілі құны 80 миллион фунт стерлинг көлеміндегі британдық үш үйге меншікті тоқтату үшін анықталмаған табыс шешімін қолдануға тырысқан Ұлыбританияның Ұлттық қылмыс агенттігінің Әлиевке қатысты іс әрекеті сәтсіз аяқталды. Қылмыспен күрес жөніндегі ұлттық агенттік бұл мүлік Әлиевтің адал емес табысынан алынғанын алға тартты, бірақ сот бұл активтер өзінің ақшасына сатып алынды деген Назарбаеваның ұстанымын қолдады^[114]. Алайда, сот процесі аяқталғаннан кейін Дариғаны 2020 жылдың мамырында президент Тоқаев күтпеген жерден Сенат төрайымы лауазымынан (және президенттік мұрагерліктен) алып тастады және бұл оның байлығының ашылуына қоғамдық ықпал немесе оны алып тастауға әкелген ішкі билік күресі салдарынан болғаны екені әлі белгісіз. Кейінірек 2020 жылы Назарбаеваның Ұлыбританиядағы акцияларының мөлшері туралы жаңа мәліметтер, яғни ол Лондонның Орталық Бейкер көшесіндегі құны 140 миллион фунт стерлинг тұратын ғимарат иесі екені анықталған кезде белгілі болды. Жеке бас байлығының көлемі туралы жаңа деректердің айқындалуына қарамастан, ол 2021 жылы қаңтарда қазақ саясатына қайта оралып, Мәжіліске «Нұр Отан» партиясының депутаты болды^[115].

Жоғарыда Назарбаев пен Мұқтар Әблязовтың қыздарының жағдайы көрсеткендей, Ұлыбритания – қазақстандық элитаның инвестициясы көп тартылған негізгі елдің бірі. Жақында жүргізілген талдау көрсеткендей, Қазақстан 2008-2015 жылдар аралығында Ұлыбритания резиденті мәртебесін алған 205 қазақстандық Ұлыбританияның бірінші деңгейдегі инвесторлық визасының (немесе оларды Алтын Виза деп атайды) негізгі бенефициарларының бірі болды. (Халықтың саны жағынан бесінші және жан басына шаққандағы шағын мемлекетті есептемегенде ең үлкен ел). Элиталық жылжымайтын мүлік нарығы Қазақстан байлығының репозиторийі бола алғанымен, Ұлыбритания үкіметінің соңғы мәліметтері көрсеткендей, Қазақстаннан Ұлыбританияға шетелдік тікелей инвестиция 2019 жылы бір миллион фунт стерлингке жетпеді^[116].

Бұрынғы бірінші отбасы тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстанда байлыққа қол жеткізе алатын саяси байланысы бар адамдардан алыстады. Нақты мысал ретінде жақында «Азаттық» RFE/RL радиосы Білім министрлігінің бұрынғы жоғары лауазымды тұлғалары, атап айтқанда Бақытжан Жұмағұловтың отбасы Қазақстанның коммерциялық колледждері мен университеттерінің көпшілігіне қалай иелік ететінін ашты^[117]. Экономика секторындағы саяси ықпалға қол жеткізу шенеуніктерге, олардың отбасы мен серіктестерін байытуға мүмкіндік берді.

Дін

Қазақстандағы басқа да көптеген мәселелердегідей, мемлекеттің дінге көзқарасы оның азаматтар арасында да, тұтастай жүйе арасындағы тұрақтылықты қамтамасыз етуге ұмтылуына негізделген. Қазақстан – негізінен ислам дінін ұстанған ел (72%), бірақ елдегі орыс халқының өмір сүретінін ескерсек, православиялық христиандар басқа аз ғана топтармен байланысты дін өкілдерінің үлесімен салыстырғанда айтарлықтай үлеске (23%) ие[118]. Осылайша, Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін демографиялық өзгерістер мен Назарбаевтың ұлт туралы өзіндік көзқарасының нәтижесінде Орталық Азиядағы көршілерімен салыстырғанда исламдық бірегейлік қазақтың ұлттық болмысының құрылыс материалы ретінде ерекше рөлге ие болмады (сонымен қатар қазақтардың бірегейлігіне қатысты алғашында ұстамдылық танытты және этникалық қазақтың бірегейлігін танытудың өзіндік ерекшелігі ретінде Самұрық құсы сияқты қазақтың халықтық рәміздері арқылы сіңіруге тырысты). Осылайша, Қазақстан конституциясы өзінің зайырлы мәртебесін сақтай отырып, исламға немесе басқа да дінге ешқандай сілтеме жасамайды[119].

Қазақстан бұл тәсілді, яғни дінді отандық брендтің негізгі бөлігі ретінде отандық қана емес, әлемдік деңгейде қолданды. 2003 жылдан бастап Қазақстанда әлемдік және дәстүрлі дін көшбасшыларының съезі деп аталатын Назарбаевтың идеясына негізделген конфессияаралық бастама ұйымдастырылды, ол әлемдік діндердің ірі «негізгі» немесе «дәстүрлі» конфессияларының жоғары лауазымды тұлғаларын біріктіреді[120]. Ол Қазақстан үкіметінің көзқарасы бойынша, ұлттық деңгейде іс жүргізе алатын және оны толеранттылық пен бейбітшілік бейнесі ретінде халықаралық деңгейде танытушы өзара толеранттылық пен түсінікке құрылған негізгі институттарды, сондай-ақ Қазақстанның (және Назарбаевтың жеке рөлін) осы мақсаттарды жүзеге асырудағы ұйымдастырушы ретіндегі рөлін насихаттайды. Алайда, «дәстүрлі ағымға» кірмейтін діни топтар үшін бұл әлдеқайда қиын болуы мүмкін. Нәтижесінде Қазақстан діни толеранттылықты насихаттау үшін халықаралық актерлерден қолдау табады және сонымен бірге АҚШ Мемлекеттік Департаментінің Халықаралық діни бостандық жөніндегі комиссиясының Діни бостандық бойынша арнайы бақылау тізіміне енгізу үшін ұсынылады (бірақ Мемлекеттік департамент әлі де бұл шешімді қабылдаған жоқ)[121]. Қазақстанда басқа зайырлы әлемдегі сияқты негізгі мәселе тіркелмеген діни топтарға байланысты, мемлекет оларды тіркеуді қиындатады және оған қатаң шаралар қолданады. Қазақстанның 2011 жылғы «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» Заңында қандай топтарға және қалай тіркелуге болатыны жөнінде қатаң талаптар қойылған, жергілікті діни ұйымды құру үшін кемінде 50 қазақстандық азамат қажет, ал ұлттық ұйым құру үшін олардың саны 5000-нан кем емес (әр облыста және Алматы, Нұр-Сұлтан мен Шымкент қаласынан 300-ден) болу керек[122]. Сондай-ақ, діни материалдарды тек Иегова куәгерлері мен евангелистік протестанттық топтарға қатысты тек тіркелген діни топтардың оны таратуға рұқсат беру талаптары сияқты, конверсияға қатаң шектеулер бар. Алайда, жыл сайын осы заңға байланысты әкімшілік құқық бұзушылық санының төмендеу үрдісі байқалуда, мәселен, Forum 18 діни бостандық ұйымы мәліметтері бойынша, 2020 жылы 139 іс тіркелсе, бұл көрсеткіш 2017 жылы 284 болған[123].

Жаңа тәуелсіз мемлекет кеңестік діни басқару мен тіркеу мұрасына негізделіп, Қазақстан мұсылмандары діни бірлестігін құрды, оған барлық тіркелген мешіттер кірді. Мектептерде мектеп формасы саясатын кеңінен қолдану арқылы, хиджаб сияқты діни киімдерді киюге қатысты шектеу қойылды[124].

Басқа аймақтардағы сияқты, діни радикализация бойынша қауіп терроризм қаупі мен мемлекеттік бақылаудан тыс топтардың көбеюінен де туындайды. «Таблиғи жамағат» және «Хизб-ут-Тахрир» сияқты зорлық-зомбылықсыз экстремистік топтарға тыйым салынған және «экстремистік» термині зорлық-зомбылықпен байланысы жоқ үкіметке сын айтушыларды (діни және зайырлы) тұтқындауда кеңінен қолданылады.

Әйел және LGBTQ+ құқығы

Қазақстандағы әйелдердің саяси көшбасшылығына қатысты ЕҚЫҰ 2021 жылғы қаңтардағы парламенттік сайлау кезінде «әйелдер 17 (аймақтық) әкімнің тек біреуі және 22 министрлік лауазымның екеуін ғана атқарғанын» атап өтеді. 30 пайыздық квота енгізілгеніне қарамастан, жаңадан сайланған Мәжілістегі әйелдер саны іс жүзінде 29 орыннан 28 орынға қысқарды[125].

Жоғарыда және доктор Халида Әжіғұлованың эссесінде айтылғандай, әйелдердің құқықтарын жақсартуға арналған жаңа заңнаманы енгізу әрекеттері консервативті әлеуметтік күштердің қарсылығына тап болды. Қазіргі уақытта Қазақстанда тұрмыстық зорлық -зомбылыққа қарсы күрес туралы заңнамалар әлсіз және оған қатысты істер әдетте Қылмыстық кодекстің (бұл тек ауыр шабуыл кезінде қолданылады) емес, әкімшілік кодекстің (кішігірім құқық бұзушылықтар) негізінде қаралады, бұл тұрмыстық зорлық -зомбылық жағдайларына қарағанда көшеде темекі қалдығын тастағаны үшін айыппұл салудың (ұсақ бұзақылық ретінде жіктеледі) қатаң екенін көрсетеді[126]. 2020 жылы әкімшілік кодекспен 45 000 тұрмыстық зорлық-зомбылық істері қозғалды, бірақ бұл жағдай есепке алынбағандықтан шынайы жағдайдың деңгейінен әлдеқайда төмен, тіпті 60%-дан астам іс отбасылық татуластыру мақсатында қысыммен шешім шығарылғанға дейін тоқтатылды[127]. Президент Тоқаев өзінің адам құқықтары туралы соңғы Жарлығының бір бөлігі ретінде тұрмыстық зорлық -зомбылық туралы заңды қайта қабылдағаны дұрыс шешім деп бағалауға келеді, бірақ «жеңіл соққы» қылмыстық құқық бұзушылық ретінде қарастырылады ма, жоқ па, оның егжей-тегжейлі талқылануы мүмкін[128]. Сонымен қатар, әлеуметтік консервативті күштердің қысымымен жыныстық қудалауға қарсы заң шығару әрекеті тоқтап қалды.

Халықаралық әйелдер күні (8 наурыз) көбінесе Орталық Азиядағы әйелдер құқығын қорғаушылар мен әлеуметтік консервативті күштер үшін қызу уақыт болды. 2021 жылы Әйелдер шеруіне алғаш рет Алматы қаласы әкімшілігінің рұқсат беруін оң қадам деп бағалауға болады және 500 -ден 1000 -ға дейін әйелдер құқығын қорғаушылар Қазақстандағы ең үлкен әйелдер шеруі деп аталып кеткен наразылық акциясына шықты[129]. Алайда, мемлекет бұрынғысынша әйелдер мен LGBTQ + құқықтары үшін «радикалды» үгіт-насихат жүргізетін топтардың әрекетіне жол бермеуді жалғастыруда. «Фемината» тобына бірнеше рет ресми тіркеуден бас тартылды және жақында Шымкентте гендерлік теңдік мәселесі бойынша жабық кездесу кезінде полицияның «өз қауіпсіздігі үшін» ұстағанына дейін оның басшыларына белгісіз біреулер шабуыл жасаған[130].

Жалпылама мағынада LGBTQ+ қазақстандықтар үшін жағдай ауыр болып қала береді. 1998 жылы гомосексуализм декриминализацияланды (Өзбекстан мен Түркіменстаннан айырмашылығы), бірақ қоғамды қорғаудың құқықтық негізі бөлшектелген (Конституцияның кемсітушілікке қарсы жалпы ережелеріне негізделген) және қоғамның басым бөлігінде оларға деген мәдени қарым-қатынас терең дұшпандық күйінде қалып отыр[131].

2015 және 2018-19 жылдары үкімет LGBTQ + қоғамдастығы мүшелері мен құқық қорғаушылардың жыныстық бейімділігі туралы ашық сөйлеу мүмкіндігін шектейтін ресейлік үлгілегі «дәстүрлі емес жыныстық бейімделуді насихаттау» заңын қабылдауға тырысты^[132]. Бұған жергілікті кампаниялар мен Қазақстанның батыстық серіктестерінің қысымына байланысты кейінге шегерілді, бірақ жуық арада парламентте осыған қатысты әрекеттерді қайталауға тырысуы мүмкін деген қауіп бар. Әйгерім Камидоланың эссесінде кемсітушілікке қарсы қолданыстағы заңнан «гендерлік» терминді алып тастайтын және оны «гендерлік теңдікпен» алмастыратын «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне отбасы және гендерлік саясат мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасын қабылдау бойынша қолданыстағы шаралар көрсетілген.

Бұл қадам посткеңестік кеңістіктегі либералды емес немесе батыстық «гендерлікке қарсы» белсенділердің гендер ұғымын ЛГБТ + мен әйелдердің құқықтарына («гендерлік идеология») бекітілген жалпы белгі ретінде стигматизацияланған оқиғаны көрсетеді. Сонымен қоса, транссексуалдардың құқықтары мен оның қорғалуы туралы пікірталастарда тар мағынада қолданылады.

Халықаралық ықпал

Осы уақытқа дейін Қазақстан көп векторлы сыртқы саясатты сәтті жүргізді, бұл оған күрделі аймақтық қатынастар орнатуға және әлемдік аренада елдің оң имиджін қалыптастыруға мүмкіндік берді.

Қазақстан Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы, Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы, жақында Еуразиялық экономикалық одақ сияқты Мәскеуге бағдарланған посткеңестік аймақтық инфрақұрылымның бөлігі болып қала берді. Ішкі саяси мәселелердің шиеленісуіне қарамастан, Қытай өз ықпалын тұрақты түрде арттырып, Қазақстанның жалпы саудасының 18 пайызынан астамын және ішкі инвестицияларының жалпы көлемінің бес пайызын қамтамасыз етті, сонымен қатар Шанхай Ынтымақтастық Ұйымына мүше болумен қатар, қауіпсіздік қатынастарын тереңдете түсті[133]. Ұзақ уақыт бойы Президент Назарбаев билігі кезінде Қазақстан Орталық Азиядағы аймақтық көшбасшы рөлін белгілі бір дәрежеде өз мойнына алды, дегенмен соңғы жылдары Өзбекстан президенті Мирзиёев өз елінің оқшаулануын жойды. Соның нәтижесінде халқының саны жағынан ең көп ел (Өзбекстан) мен ең бай ел (Қазақстан) арасындағы аймақтық тепе-теңдік біршама төмендеді.

Сонымен қатар, Қазақстан жоғарыда талқыланғандай Батыспен экономикалық байланыстарын күрт тереңдетті. Еуропалық Одақ Қазақстанның сыртқы саудадағы ірі серіктесі ретінде сыртқы саудасының 30 пайызын құрайды және бұл ел Орталық Азияда бірінші болып 2020 жылы күшіне енген жаңа әріптестік пен ынтымақтастық туралы жаңа келісімді (EPCA) жасады. Еуропалық Одақ институттары адам құқықтары мен басқару мәселелерін өздерінің адам құқығы жөніндегі ресми диалог процестерінің бір бөлігі ретінде көтеруге бейім, дегенмен Еуропалық Парламент EPCA ратификациясына қарамастан бұл мәселелерде жиі белсенділік танытуда[134].

ЕҚЫҰ әрқашан Қазақстанның дипломатиялық бастамаларының маңызды бөлігі болды, мәселен 2010 жылы Қазақстан оған төрағалық етті және осы ұйымның үкімет басшыларының сирек кездесетін саммитін өткізу мүмкіндігін пайдаланды (мұндай шара соңғы рет 1999 жылы өткен, бұл содан кейінгі ЕҚЫҰ саммиті) [135]. Қазақстанның ЕҚЫҰ-ға қатысуын жалғастыру белгісі ретінде бұрынғы сыртқы істер министрі Қайрат Әбдірахманов 2020 жылы желтоқсанда ЕҚЫҰ-ның Аз ұлттар ісі жөніндегі Жоғарғы комиссары болды. Жоғарыда атап өткеніміздей, әлемдік және дәстүрлі діндер және «Астана процесі» аясында 2017 жылдан бері Қазақстанда Сирия дағдарысы бойынша бейбіт келіссөздер жүргізілуде.

Қазақстанның халықаралық қатынастардың кең базасымен жақсы байланысы бар салыстырмалы түрде дамыған мемлекет ретіндегі позициясы оның адам құқықтары траекториясына халықаралық әсер етудің белгілі бір ауқымы бар екенін білдіреді, бірақ оны асыра бағалауға болмайды. Оның билік басындағылары, әсіресе, бірқатар жас шенеуніктер мен көшбасшылары Қазақстанның беделі туралы ойлады және оны жақсы серіктес, қазіргі заманға сай ел ретінде халықаралық деңгейде таныту үшін көп еңбек етті. Қазақстан шетелдік инвестициялар мен қаржылық қолдауды алуға ынталы болып қала береді, әсіресе әлем қазба отыныннан бас тарту кезеңінде. Алайда, бұл пікірлер, әсіресе, мемлекеттің жоғары эшелоны мен қауіпсіздік аппаратында саяси және экономикалық кво-статусын сақтауға деген ұмтылыстан асып түсетіні белгісіз.

Image by Jussi Toivanen under (CC).

[1] Francisco Olmos, State-building myths in Central Asia, Foreign Policy Centre, October 2019, https://fpc.org.uk/state-building-myths-in-central-asia/

[2] Wudan Yan, The nuclear sins of the Soviet Union live on in Kazakhstan, Nature, April 2019, https://www.nature.com/articles/d41586-019-01034-8

[3] Institute of Demography named after A.G. Vishnevsk National Research University Higher School of Economics, 1989 All-Union Population Census National composition of the population in the republics of the USSR: Kazakh SSR, http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=5

[4] Alimana Zhanmukanova, Is Northern Kazakhstan at Risk to Russia?, The Diplomat, April 2021, https://thediplomat.com/2021/04/is-northern-kazakhstan-at-risk-to-russia/; RFE/RL, A Tale Of Russian Separatism In Kazakhstan, August 2014, https://www.rferl.org/a/qishloq-ovozi-kazakhstan-russian-separatism/25479571.html

[5] CIA World Factbook, Kazakhstan, https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kazakhstan/#people-and-society

[6] Alimana Zhanmukanova, Is Northern Kazakhstan at Risk to Russia?, The Diplomat, April 2021, https://thediplomat.com/2021/04/is-northern-kazakhstan-at-risk-to-russia/

[7] The World Bank, GDP growth (annual per cent) – Kazakhstan, https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=KZ

[8] IEA, Kazakhstan energy profile, April 2020, https://www.iea.org/reports/kazakhstan-energy-profile

[9] Maurizio Totaro, Collecting beetles in Zhanaozen: Kazakhstan’s hidden tragedy, openDemocracy, May 2021, https://www.opendemocracy.net/en/odr/yrysbek-dabei-zhanaozen-kazakhstans-hidden-tragedy/

[10] Abdujalil Abdurasulov, Kazakhstan’s land reform protests explained, April 2016, https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-36163103

[11] UN Human Rights, “Kazakhstan should release rights defenders Bokayev and Ayan” – UN experts, December 2016, https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=20990&LangID=E; Sarah McCloskey, Why Kazakh political prisoner Max Bokayev should be released, openDemocracy, April 2019, https://www.opendemocracy.net/en/odr/why-kazakh-political-prisoner-max-bokayev-should-be-released/

[12] Catherine Putz, Kazakhstan Cracks Down on Weekend Protests, The Diplomat, May 2016 https://thediplomat.com/2016/05/kazakhstan-cracks-down-on-weekend-protests/; Eurasianet, Kazakhstan Takes Autocratic Turn With Mass Detentions, May 2016, https://eurasianet.org/kazakhstan-takes-autocratic-turn-mass-detentions

[13] Catherine Putz, Kazakhstan Bans Sale of Agricultural Lands to Foreigners, The Diplomat, May 2021, https://thediplomat.com/2021/05/kazakhstan-bans-sale-of-agricultural-lands-to-foreigners/

[14] David Trilling, China’s water use threatens Kazakhstan’s other big lake, Eurasianet, March 2021, https://www.intellinews.com/china-s-water-use-threatens-kazakhstan-s-other-big-lake-207026/

[15] The move also came 30 years after his elevation to become First Secretary of the Communist party.

[16] Paolo Sorbello, Kazakhstan celebrates its leader with two more statues, Global Voices, July 2021, https://globalvoices.org/2021/07/06/kazakhstan-celebrates-its-leader-with-two-more-statues/; Andrew Roth, Oliver Stone derided for film about ‘modest’ former Kazakh president, The Guardian, July 2021, https://www.theguardian.com/world/2021/jul/11/oliver-stone-film-ex-kazakhstan-president-nursultan-nazabayev; Joanna Lillis, Kazakhstan’s golden man gets the Oliver Stone treatment, Eurasianet, July 2021, https://eurasianet.org/kazakhstans-golden-man-gets-the-oliver-stone-treatment

[17] Catherine Putz, Kazakhstan Remains Nazarbayev’s State, The Diplomat, October 2019, https://thediplomat.com/2019/10/kazakhstan-remains-nazarbayevs-state/

[18] Global Monitoring, COVID-19 pandemic – Kazakhstan, https://global-monitoring.com/gm/page/events/epidemic-0001994.sOJcVU487awH.html?lang=en

[19] World Health Organisation, COVID-19 Kazakhstan, https://covid19.who.int/region/euro/country/kz

[20] Qazaqstan TV News, Doctors of the capital showed the situation inside the hospital, July 2021, https://qazaqstan.tv/news/143209/

[21] William Tompson Twitter post, Twitter, April 2021, https://twitter.com/william_tompson/status/1385102759117180931?s=20; Dmitriy Mazorenko, Dariya Zheniskhan and Almas Kaisar, Kazakhstan is caught in a vicious cycle of debt. The pandemic has only made it worse, openDemocracy, June 2021, https://www.opendemocracy.net/en/odr/kazakhstan-caught-vicious-cycle-debt-pandemic-has-only-made-it-worse/

[22] Bagdat Asylbek, Diagnosis: “devastation”. Kazakhstani health care and pandemic, Radio Azattyq, August 2020, https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-coronavirus-national-health-system/30768857.html; Almaz Kumenov, Kazakhstan: Former health minister arrested, Eurasianet, November 2020, https://eurasianet.org/kazakhstan-former-health-minister-arrested

[23] Bakhytzhan Toregozhina, Pandemic and Human Rights: Only Repressive System is Functioning in Kazakhstan, Cabar Central Asia, July 2020, https://cabar.asia/en/pandemic-and-human-rights-only-repressive-system-is-functioning-in-kazakhstan?pdf=36177. Though Kazakhstan already had laws in place against ‘disinformation’ that were able to be used.

[24] Madina Aimbetova, Freedom of expression in Kazakhstan still a distant prospect, says prosecuted activist, Global Voices, July 2020, https://globalvoices.org/2020/07/15/freedom-of-expression-in-kazakhstan-still-a-distant-prospect-says-jailed-activist/

[25] IPHR, Kazakhstan: Massive restrictions on expression during Covid-19; sudden banning of peaceful opposition, August 2020, https://www.iphronline.org/kazakhstan-massive-restrictions-on-expression-during-covid-19-sudden-banning-of-peaceful-opposition.html;

Asim Kashgarian, Rights Groups: Kazakh Authorities Use Coronavirus to Smother Political Dissent, VOA News, November 2020, https://www.voanews.com/extremism-watch/rights-groups-kazakh-authorities-use-coronavirus-smother-political-dissent

[26] Jeff Bell, Twitter post, Twitter, January 2021, https://twitter.com/ImJeffBell/status/1347934173433106435?s=20

[27] Almaz Kumenov, Kazakhstan: Authorities use pandemic to quash protests, Eurasianet, March 2021, https://eurasianet.org/kazakhstan-authorities-use-pandemic-to-quash-protests

[28] DW, Kazakhstan abolishes death penalty, January 2021, https://www.dw.com/en/kazakhstan-abolishes-death-penalty/a-56117176

[29] Radio Azattyk, Direct elections of rural akims: the campaign has not started yet, but obstacles are already being raised, May 2021, https://rus.azattyq.org/a/31240547.html

[30]OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights, Parliamentary Elections, January 2021, https://www.osce.org/odihr/elections/kazakhstan/470850

[31] OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights, Parliamentary Elections, January 2021, https://www.osce.org/odihr/elections/kazakhstan/470850

[32] Joanna Lillis, Kazakhstan: Civil society complains of pre-election pressure, Eurasianet, December 2020, https://eurasianet.org/kazakhstan-civil-society-complains-of-pre-election-pressure

[33] Almaz Kumenov, Kazakhstan: Nervous authorities keep election observers at arm’s length, Eurasianet, January 2021, https://eurasianet.org/kazakhstan-nervous-authorities-keep-election-observers-at-arms-length

[34] The Economist, All the parties in Kazakhstan’s election support the government, January 2021, https://www.economist.com/asia/2021/01/09/all-the-parties-in-kazakhstans-election-support-the-government

[35] Almaz Kumenov, Kazakhstan: Nervous authorities keep election observers at arm’s length, Eurasianet, January 2021, https://eurasianet.org/kazakhstan-nervous-authorities-keep-election-observers-at-arms-length

[36] RFE/RL, Kazakh Opposition Figure Calls On Supporters To Vote To Expose ‘Opposition’ Party, November 2020, https://www.rferl.org/a/kazakh-opposition-figure-calls-on-supporters-to-vote-to-expose-opposition-party/30956477.html

[37] For a good summation of the history of the history of this case see the chapter in Joanna Lillis, Dark Shadows: Inside the Secret World of Kazakhstan, IB Taurus, October 2018.

[38] Ibid.

[39] Hogan Lovells, Hogan Lovells Secures Major High Court Victory for BTA Bank in US $6bn Fraud Case, August 2018, https://www.hoganlovells.com/en/news/hogan-lovells-secures-major-high-court-victory-for-bta-bank-in-us-6bn-fraud-case

[40] Rupert Neate, Arrest warrant for Kazakh billionaire accused of one of world’s biggest frauds, The Guardian, February 2012, https://www.theguardian.com/business/2012/feb/16/arrest-warrant-kazakh-billionaire-mukhtar-ablyazov

[41] RFE/RL Kazakh Servicem Italian Officials Imprisoned Over ‘Unlawful’ Deportation Of Former Kazakh Banker’s Wife, Daughter, October 2020, https://www.rferl.org/a/30895138.html

[42] Dmitry Solovyov and Robin Paxton, Kazakhstan in move to ban opposition parties and media, Reuters, November 2012, https://www.reuters.com/article/uk-kazakhstan-opposition-idUKBRE8AK0SE20121121; Human Rights House, Kazakhstan opposition leader sentenced in politically motivated trial, October 2012, https://humanrightshouse.org/articles/kazakhstan-opposition-leader-sentenced-in-politically-motivated-trial/

[43] Vladimir Kozlov, https://www.wikiwand.com/en/Vladimir_Kozlov_(politician)#

[44] Almaz Kumenov, Kazakhstan is throttling the internet when the president’s rival is online, Eurasianet, July 2018, https://eurasianet.org/kazakhstan-is-throttling-the-internet-when-the-presidents-rival-is-online

[45] Manshuk Asautay, Activists demanded the removal of the “Street Party” from the list of banned organisations, Radio Azattyq, https://www.azattyq.org/a/31318167.htm;l RFE/RL Kazakh Service, Kazakh Activists Start Hunger Strike To Protest Opposition Party Ban, June 2021, https://www.rferl.org/a/kazakh-hunger-strike-koshe-party/31318852.html

[46] RFE/RL Kazakh Service, Hundreds Rally In Kazakhstan To Protest Growing Chinese Influence, March 2021, https://www.rferl.org/a/kazakhstan-almaty-anti-china-rally-arrests/31172559.html; Joanna Lillis, Nazarbayev ally wins big in Kazakhstan election after hundreds arrested, The Guardian, June 2019, https://www.theguardian.com/world/2019/jun/09/hundreds-arrested-as-kazakhs-protest-against-rigged-election; See footage here via Maxim Eristavi’s Twitter feed: https://twitter.com/MaximEristavi/status/1348182003351511042?s=20

[47] Andrey Grishin, When Kazakhstan Will Stop Making “Extremists” of Ordinary People? CABAR Central Asia, March 2020, https://cabar.asia/en/when-kazakhstan-will-stop-making-extremists-of-ordinary-people; Legislationline, Criminal codes – Kazakhstan, https://www.legislationline.org/documents/section/criminal-codes/country/21/Kazakhstan/show; Article 405 of the Criminal Code states – ‘Organisation and participation in activity of public or religious association or other organisation after court decision on prohibition of their activity or liquidation in connection with carrying out by them the extremism or terrorism’; Human Rights Watch, Kazakhstan: Crackdown on Government Critics, July 2021, https://www.hrw.org/news/2021/07/07/kazakhstan-crackdown-government-critics; From Our Member Dignity – Kadyr-kassiyet (KK) from Kazakhstan and Bir Duino from Kyrgyzstan – Anti-Extremist Policies in Russia, Kazakhstan, the Kyrgyz Republic and Tajikistan. Comparative Review, Forum-Asia, April 2020 https://www.forum-asia.org/?p=31521

[48] Human Rights Watch, Kazakhstan: Crackdown on Government Critics, July 2021, https://www.hrw.org/news/2021/07/07/kazakhstan-crackdown-government-critics; European Parliament, RC-B9-0144/2021, https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/RC-9-2021-0144_EN.html

[49] For example both groups chose to protest on Capital day this year, despite meeting at different times both were swept up in the same rounds of ‘preventative’ arrests. See Joanna Lillis, Twitter post, Twitter, July 2021, https://twitter.com/joannalillis/status/1412272738547421187?s=20

[50] RFE/RL’s Kazakh Service, Kazakh Journalist Convicted Of Money Laundering, Walks Free In ‘Huge Victory’, September 2017, https://www.rferl.org/a/kazakh-journalist-mamai-convicted-money-laundering-ablyazov/28721897.html

[51] RFE/RL’s Kazakh Service, Kazakh Activist Demands Registration Of Party Before Parliamentary Vote, November 2020, https://www.rferl.org/a/kazakh-activist-demands-registration-of-party-before-parliamentary-vote/30942877.html; RFE/RL’s Kazakh Service, Kazakh Opposition Group Allowed To Hold Rally Challenging Upcoming Polls, November 2020, https://www.rferl.org/a/kazakh-opposition-group-allowed-to-hold-rally-challenging-upcoming-polls/30933581.html; Radio Free Europe/Radio Liberty, Twitter post, Twitter, November 2020, https://twitter.com/RFERL/status/1327704146221412352

[52] Bruce Pannier, Hectic Times in Kazakhstan Recently, And For The Foreseeable Future, RFE/RL, June 2019, https://www.rferl.org/a/hectic-times-in-kazakhstan-recently-and-for-the-foreseeable-future/30000862.html

[53] Colleen Wood, New Civic Movement Urges Kazakhstan to ‘Wake Up’, The Diplomat, June 2019, https://thediplomat.com/2019/06/new-civic-movement-urges-kazakhstan-to-wake-up/

[54] Medet Yesimkhanov, Pavel Bannikov and Asem Zhapisheva, Dossier: Who is behind lobbying for the abolitions of laws and the spread of conspiracy theories in Kazakhstan, Factcheck.kz, February 2021, https://factcheck.kz/socium/dose-kto-stoit-za-lobbirovaniem-otmeny-zakonov-i-rasprostraneniem-konspirologii-v-kazaxstane/; Medet Yesimkhanov, Dossier: CitizenGO – an ultra-conservative lobby disguised as a petition site, Factcheck.kz, November 2020, https://factcheck.kz/v-mire/dose-citizengo-ultrakonservativnoe-lobbi-pod-vidom-ploshhadki-dlya-peticij/

[55] Mihra Rittmann, Kazakhstan’s ‘Reformed’ Protest Law Hardly an Improvement, Human Rights Watch, May 2020, https://www.hrw.org/news/2020/05/28/kazakhstans-reformed-protest-law-hardly-improvement

[56] Legislation Online, On the procedure for organising and holding peaceful assemblies in the Republic of

Kazakhstan, May 2020, https://www.legislationline.org/download/id/8924/file/Kazakhstan%20-%20Peaceful%20assemblies%20EN.pdf

[57] Mihra Rittmann, Kazakhstan’s ‘Reformed’ Protest Law Hardly an Improvement, Human Rights Watch, May 2020, https://www.hrw.org/news/2020/05/28/kazakhstans-reformed-protest-law-hardly-improvement

[58] Human Rights Council, Rights to freedom of peaceful assembly and of association, United Nations General Assembly, May 2019, https://undocs.org/en/A/HRC/41/41

[59] Indymedia UK, A brief history of “kettling”, November 2010, https://www.indymedia.org.uk/en/2010/11/468945.html As described by the OSCE, kettling (or corralling) is a ‘strategy of crowd control that relies on containment […], where law enforcement officials encircle and enclose a section of assembly participants.’

[60] Paul Lewis, Human rights court backs police ‘kettling’, The Guardian, March 2012, https://www.theguardian.com/uk/2012/mar/15/human-rights-court-police-kettling

[61] Freedom House, Countries and Territories, https://freedomhouse.org/countries/freedom-world/scores?sort=desc&order=Total%20Score%20and%20Status

[62] Front Line Defenders, Authorities pressurize human rights groups – Kazakhstan, December 2020, https://www.frontlinedefenders.org/ru/statement-report/human-rights-groups-under-pressure-kazakhstan?fbclid=IwAR2g_4jdv1OeFfSHHc92lmuVz11RnJxNYdFbl2FqEggOm8gpRlnH7A-_vjg; ACCA, Kazakhstan may suspend the activities of the International Journalism Center, January 2021, https://acca.media/en/kazakhstan-may-suspend-the-activities-of-the-international-journalism-center/; Almaz Kumenov, Kazakhstan: Government’s war on NGOs claims more victims, Eurasianet, January 2021, https://eurasianet.org/kazakhstan-governments-war-on-ngos-claims-more-victims

[63] RFE/RL’s Kazakh Service, Kazakh Authorities Drop Changes Against NGOs After Outcry, February 2021, https://www.rferl.org/a/kazakh-authorities-drop-charges-ngos-outcry/31087863.html; Bagdat Asylbek, Human Rights Bureau and NGO Echo won lawsuits against tax service, Radio Azattyq, April 2021, https://rus.azattyq.org/a/31190073.html

[64] OMCT, Harassment on the part of the Kazakh tax authorities against human rights NGOs international legal initiative, June 2021, https://www.omct.org/en/resources/urgent-interventions/harassment-on-the-part-of-the-kazakh-tax-authorities-against-human-rights-ngo-international-legal-initiative; Human Rights Watch, Kazakhstan: Rights Groups Harassed, February 2017, https://www.hrw.org/news/2017/02/22/kazakhstan-rights-groups-harassed

[65] ICNL, Kazakhstan, May 2021, https://www.icnl.org/resources/civic-freedom-monitor/kazakhstan

[66] Government of Kazakhstan, President Tokayev Signs a Decree on Further Measures of the Republic of Kazakhstan in the Field of Human Rights, June 2021, https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-delhi/press/news/details/215657?lang=kk

[67] ACCA, Expert: there are no political prisoners in Kazakhstan, but they are, July 2021, https://acca.media/en/expert-there-are-no-political-prisoners-in-kazakhstan-but-they-are/

[68] RFE/RL’s Kazakh Service, Jailed Kazakh Political Prisoner In Solitary After Slitting Wrists, Rights Group Says, RFE/RL, April 2021, https://www.rferl.org/a/jailed-kazakh-political-prisoner-in-solitary-after-slitting-wrists-rights-group-says/31193040.html; EU in Kazakhstan, Twitter post, Twitter, April 2021, https://twitter.com/EUinKazakhstan/status/1380141287760859141; RFE/RL Kazakh Service, Jailed Opposition Activist Unexpectedly Granted Early Release, July 2021, https://www.rferl.org/a/kazakh-activist-abishev-release/31359606.html

[69] U.S. Department of State, 2020 Country Reports on Human Rights Practices: Kazakhstan, https://www.state.gov/reports/2020-country-reports-on-human-rights-practices/kazakhstan/; Chris Rickleton, Kazakhstan: Activist dies in detention, piling pressure on the authorities, Eurasianet, February 2020, https://eurasianet.org/kazakhstan-activist-dies-in-detention-piling-pressure-on-the-authorities

[70] RFE/RL’s Kazakh Service, Kazakh Writers Urge President To Release Dissident Poet Atabek, RFE/RL, February 2021, https://www.rferl.org/a/kazakh-writers-urge-president-to-release-dissident-poet-atabek/31121177.html; English PEN, Kazakhstan: take action for imprisoned poet Aron Atabek, https://www.englishpen.org/posts/campaigns/kazakhstan-take-action-for-imprisoned-poet-aron-atabek/

[71] European Parliament, RC-B9-0144/2021, https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/RC-9-2021-0144_EN.html

[72] Kazakhstan International Bureau for Human Rights and Rule of Law, Dostiyarov was reportedly beaten, July 2021, https://bureau.kz/kk/ysty%d2%9b/belsendi-dostiyarovtyng-soqqygha-zhyghylghany-habarlandy/

[73] ACCA, Expert: people are deprived of civil and political rights in Kazakhstan, May 2021, https://acca.media/en/expert-people-are-deprived-of-civil-and-political-rights-in-kazakhstan/

[74] IPHR, Kazakhstan: Massive restrictions on expressions during COVID-19; sudden banning of peaceful opposition, August 2020, https://www.iphronline.org/kazakhstan-massive-restrictions-on-expression-during-covid-19-sudden-banning-of-peaceful-opposition.html; IPHR, Kazakhstan: Free civil rights defender Asya Tulesova, June 2020, https://www.iphronline.org/kazakhstan-free-civil-rights-defender-asya-tulesova.html; RFE/RL’s Kazakh Service, Kazakh Court Convicts Activist Charged With Assaulting Police, August 2020, https://www.rferl.org/a/kazakh-court-convicts-activist-charged-with-assaulting-police/30779401.html

IPHR, Kazakhstan: Free civil rights defender Asya Tulesova, June 2020, https://www.iphronline.org/kazakhstan-free-civil-rights-defender-asya-tulesova.html

[75] RFE/RL, Kazakh Activist Receives Sentence For Links With Banned Political Group, December 2020, https://www.rferl.org/a/another-kazakh-activist-receives-parole-like-sentence-for-links-with-banned-political-group/31015204.html

[76] Asemgul Mukhitovna, A resident of Makanchi died at the police station. A case was initiated under the article “Torture”, Radio Azattyq, October 2020, https://www.azattyq.org/a/30900922.html

[77] U.S. Department of State, 2020 Country Reports on Human Rights Practices: Kazakhstan, https://www.state.gov/reports/2020-country-reports-on-human-rights-practices/kazakhstan/; Human Rights Commissioner in the Republic of Kazakhstan, https://www.gov.kz/memleket/entities/ombudsman/activities/1030?lang=en

[78] See State Department Ibid and ACCA, Kazakhstan: tired of bullying, convict threatens to hang himself, March 2021, https://acca.media/en/kazakhstan-tired-of-bullying-convict-threatens-to-hang-himself/

[79] Duke University, Kazakhstan Rule of Law project, January 2020, https://researchfunding.duke.edu/kazakhstan-rule-law-project

[80] Saniyash Toyken, A group of people who demanded a meeting with Asanov spent the night in the building of the Supreme Court, Radio Azattyq, June 2021, https://www.azattyq.org/a/31310280.html

[81] Court, An Introduction, https://court.aifc.kz/an-introduction/

[82] Christian Schaich and Christian Reitemeier, The Republic of Kazakhstan’s New Administrative Procedures Code, ZOIS, June 2021, https://en.zois-berlin.de/publications/the-republic-of-kazakhstans-new-administrative-procedures-code; Code of the Republic of Kazakhstan, Administrative Procedural and Procedural Code of the Republic of Kazakhstan, (with changes as of 01.07.2021), https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=35132264#pos=1;-13

[83] Mehmet Volkan Kasikci, Documenting the Tragedy in Xinjiang: An Insider’s View of Atajurt, The Diplomat, January 2020, https://thediplomat.com/2020/01/documenting-the-tragedy-in-xinjiang-an-insiders-view-of-atajurt/

[84] Reid Standish, Astana Tried to Silence China Critics, Foreign Policy, March 2019, https://foreignpolicy.com/2019/03/11/uighur-china-kazakhstan-astana/

[85] Agence France-Presse, Xinjiang activist freed in Kazakh court after agreeing to stop campaigning, The Guardian, August 2019, https://www.theguardian.com/world/2019/aug/17/xinjiang-activist-freed-in-kazakh-court-after-agreeing-to-stop-campaigning; Freedom Now, Kazakhstan: UN Declares Detention of Human Rights Activist Serikzhan Bilash a Violation of International Law, November 2020, https://www.freedom-now.org/kazakhstan-un-declares-detention-of-human-rights-activist-serikzhan-bilash-a-violation-of-international-law/

[86] Bruce Pannier, Activist Defending Ethnic Kazakhs In China Explains Why He Had To Flee Kazakhstan, RFE/RL, January 2021, https://www.rferl.org/a/31051495.html

[87] Reid Standish and Aigerim Toleukhanova, Kazakh Activism Against China’s Internment Camps Is Broken, But Not Dead, April 2020, https://www.rferl.org/a/kazakhstan-protests-china-xinjiang-rights-abuses/31186209.html

[88] Joanna Lillis, Kazakhstan’s Dugan community stunned by spasm of deadly bloodletting, February 2020, https://eurasianet.org/kazakhstans-dungan-community-stunned-by-spasm-of-deadly-bloodletting; Joanna Lillis, Kazakhstan: Trial over deadly ethnic violence leaves bitter taste for Dungans, Eurasianet, April 2021, https://eurasianet.org/kazakhstan-trial-over-deadly-ethnic-violence-leaves-bitter-taste-for-dungans

[89] ITUC CSI IGN, Kazakhstan: Statement of the ITUC Pan-European Regional Council, April 2017, https://www.ituc-csi.org/kazakhstan-statement-of-the-ituc; RFE/RL’s Kazakh Service, Hunger Strike Protests By Oil Workers Growing In Western Kazakhstan, January 2017, https://www.rferl.org/a/kazakhstan-oil-workers-hunger-strike/28241775.html

[90] ITUC CSI IGN, List of affiliated organisations, November 2019, https://www.ituc-csi.org/IMG/pdf/list_of_affiliates_nov_2019.pdf

[91] IndustriALL Global Union, IndustriALL calls for release of Kazakh trade union leader, July 2019, http://www.industriall-union.org/industriall-calls-for-release-of-kazakh-trade-union-leader

[92] IndustriALL Global Union, Kazakh union leader Erlan Baltabay released, March 2020, http://www.industriall-union.org/kazakh-union-leader-erlan-baltabay-released

[93] Human Rights Council, Advance Unedited Version, Freedom Now, May 2021, https://www.freedom-now.org/wp-content/uploads/AUV_WGAD-Opinion_2021-5-KAZ.pdf; Freedom Now, Kazakhstan: Freedom Now Condemns Treatment of Imprisoned Labour Activist, July 2021,https://www.freedom-now.org/kazakhstan-freedom-now-condemns-treatment-of-imprisoned-labor-activist/

[94] Mihra Rittman, Kazakhstan Adopts Long-Promised Amendments to Trade Union Law, Human Rights Watch, December 2020, https://www.hrw.org/news/2020/12/17/kazakhstan-adopts-long-promised-amendments-trade-union-law

[95] Human Rights Watch, Kazakhstan: Independent Union Under Threat of Suspension, January 2021, https://www.hrw.org/news/2021/01/28/kazakhstan-independent-union-under-threat-suspension

[96] International Labour Conference, Committee on the Application of Standards, July 2021, https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/—ed_norm/—relconf/documents/meetingdocument/wcms_804447.pdf

[97] Radio Azattyk, In Almaty, Glovo couriers who went on strike tried to block the street, July 2021, https://rus.azattyk.org/a/v-almaty-obyavivshie-zabastovku-kurery-glovo-popytalis-perekryt-ulitsu/31345823.html

[98] RSF, 2021 World Press Freedom Index, https://rsf.org/en/ranking#

[99] Sher Khashimov and Raushan Zhandayeva, Kazakhstan’s Alternative Media Is Thriving—and in Danger, Foreign Policy, July 2021, https://foreignpolicy.com/2021/07/12/kazakhstan-alternative-media-thriving-danger/

[100] Ibid.

[101] RSF, Regional newspaper editor harassed after investigating real estate scandal, February 2021, https://rsf.org/en/news/regional-newspaper-editor-harassed-after-investigating-real-estate-scandal

[102] Order of the Minister of Culture and Information of the Republic of Kazakhstan dated June 21, 2013 No. 138, https://online.zakon.kz/m/document/?doc_id=31431046#sub_id=100

CPJ, Kazakhstan adopts new accreditation requirements that journalists fear will promote censorship, March 2021, https://cpj.org/2021/03/kazakhstan-adopts-new-accreditation-requirements-that-journalists-fear-will-promote-censorship/

[103] IPHR, Kazakhstan: Massive restrictions on expression during COVID-19,; sudden banning of peaceful opposition, August 2020, https://www.iphronline.org/kazakhstan-massive-restrictions-on-expression-during-covid-19-sudden-banning-of-peaceful-opposition.html

[104] Paolo Sorbello, Kazakhstan Decriminalizes Defamation, Keeps Hindering Free Media, June 2020, https://thediplomat.com/2020/07/kazakhstan-decriminalizes-defamation-keeps-hindering-free-media/; Legislationline, Penal Code of the Republic of Kazakhstan, July 2014, https://www.legislationline.org/download/id/8260/file/Kazakhstan_CC_2014_2016_en.pdf

[105] Mike Eckel and Sarah Alikhan, Big Houses, Deep Pockets, RFE/RL, December 2020, https://www.rferl.org/a/kazakhstan-nazarbayev-family-wealth/31013097.html?fbclid=IwAR38vC-WSkYBgPMTm–5XVsTgP5c3oesqt7eomZmsfeUiOjahO5QThDmcGU

[106] RFE/RL, After Seven Years, ‘Kazakhgate’ Scandal Ends With Minor Indictment, August 2010, https://www.rferl.org/a/After_Seven_Years_Kazakhgate_Scandal_Ends_With_Minor_Indictment_/2123800.html; Steve LeVine, Was James Giffen telling the truth?, Foreign Policy, November 2010, https://foreignpolicy.com/2010/11/19/was-james-giffen-telling-the-truth/

[107] Joanna Lillis, Kazakhstan: Nazarbayev-linked billionaire sucked into UK court battle, Eurasianet, December 2020, https://eurasianet.org/international-criticism-of-duvanov-conviction-mounts-against-kazakhstan. See also Joanna Lillis, Dark Shadows: Inside the Secret World of Kazakhstan, IB Taurus, October 2018.

[108] https://eurasianet.org/kazakhstan-nazarbayev-linked-billionaire-sucked-into-uk-court-battle

[109] https://forbes.kz/ranking/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_-_2020

[110] Robert Booth, Prince Andrew tried to broker crown property deal for Kazakh oligarch, The Guardian, July 2016, https://www.theguardian.com/uk-news/2016/jul/03/prince-andrew-broker-crown-property-kazakh-oligarch; Ian Gallagher, Kazakh-born socialite ‘Lady Goga’ who partied with her ‘very, very close friend’ Prince Andrew at her 30^th birthday reveals she leads a far quieter life after turning 40, Mail Online, March 2020, https://www.dailymail.co.uk/news/article-8113173/The-quiet-life-Lady-Goga.html

[111] Financial Times, The secret scheme to skim millions off central Asia’s pipeline megaproject, December 2020, https://www.ft.com/content/80f25f82-5f21-4a56-b2bb-7a48e61dd9c6; Eurasianet, Financial Times: Kazakh leader’s son-in-law skimmed millions from Chinese loads, December 2020, https://eurasianet.org/financial-times-kazakh-leaders-son-in-law-skimmed-millions-from-chinese-loans

[112] See: Joanna Lillis, Dark Shadows: Inside the Secret World of Kazakhstan, IB Taurus, October 2018.

[113] Joanna Lillis, Kazakhstan: Rakhatgate Saga Over as Former Son-in-Law Found Hanged, Eurasianet, February 2015, https://eurasianet.org/kazakhstan-rakhatgate-saga-over-as-former-son-in-law-found-hanged

[114]BBC News, Kazakh family win Unexplained Wealth Order battle over London homes, April 2020, https://www.bbc.co.uk/news/uk-52216011

[115] Sumaira FH, Nazarbayev’s Daughter Secured Seat In Kazakh Parliament On Ruling Party’s Ticket, Urdu Point, January 2021, https://www.urdupoint.com/en/world/nazarbayevs-daughter-secured-seat-in-kazakh-1138712.html

[116] Department for International Trade, Trade & Investment Factsheets, Kazakhstan, UK Gov, July 2021, https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/998607/kazakhstan-trade-and-investment-factsheet-2021-07-07.pdf

[117] Ron Synovitz and Manas Kaiyrtayuly, How Top Officials, Relatives Scooped Up Kazakhstan’s Higher – Education Sector, RFE/RL, June 2021, https://www.rferl.org/a/kazakhstan-universities/31326535.html

[118] Pew Research Center, Religious Composition by Country, 2010-2050, https://www.pewforum.org/2015/04/02/religious-projection-table/

[119] Legislationline, The Constitution of the Republic of Kazakhstan, https://www.legislationline.org/download/id/8207/file/Kazakhstan_Constitution_1995_am_2017_en.pdf

[120] Congress of Leaders of World and Traditional Religions, http://religions-congress.org/

[121] United States Commission on International Religious Freedom, Annual Reports, https://www.uscirf.gov/annual-reports

[122] Legislationline, The Law of the Republic of Kazakhstan of October 11, 2011, No 483-IV, On Religious Activity and Religious Associations, https://www.legislationline.org/download/id/4091/file/Kazakhstan_Law_religious_freedoms_organisations_2011_en.pdf

[123] Felix Corley, Kazakhstan: 134 administrative prosecutions in 2020, Forum 18, February 2021, https://www.forum18.org/archive.php?article_id=2634

[124] Zhanagul Zhursin and Farangis Najibullah, The Hijab Debate Intensifies As School Starts In Kazakhstan, RFE/RL, September 2019, https://www.rferl.org/a/the-hijab-debate-intensifies-as-school-starts-in-kazakhstan/30148088.html

[125] OSCE, Kazakhstan – Parliamentary Elections, 10 January 2021, https://www.osce.org/odihr/elections/kazakhstan/470850

[126] Amina Chaya, What’s wrong with the domestic violence law in Kazakhstan? Part two, Masa Media, November 2020, https://masa.media/ru/site/chto-netak-szakonom-obytovom-nasilii-vkazakhstane-chast-vtoraya

[127] Evgeniya Mikhailidi, Alina Zhartieva, Nazerke Kurmangazinova, Victorious Violence, Vlast, February 2021, https://vlast.kz/obsshestvo/43869-pobedivsee-nasilie.html

[128] Kazinform, Domestic and domestic violence: MPs and experts talked about the new law, October 2020, https://www.inform.kz/ru/semeyno-bytovoe-nasilie-deputaty-i-eksperty-rasskazali-o-novom-zakone_a3710389

[129] Malika Autalipova and Timur Nusimbekov, The Largest Women’s March in the History of Kazakhstan, Adamar, March 2021, https://adamdar.ca/en/post/the-largest-women-s-march-in-the-history-of-kazakhstan; Asylkhan Mamashevich, National values, LGBT rights and “justification before the European Parliament”. How did the society evaluate the women’s march?, Radio Azattyq, March 2021, https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-gender-equality-different-opinions/31142716.html

[130] Human Rights Watch, Kazakhstan: Feminist Group Denied Registration, September 2019, https://www.hrw.org/news/2019/09/13/kazakhstan-feminist-group-denied-registration; Mihra Rittmann, Activists Detained in Kazakhstan ‘For Their Own Safety’, Human Rights Watch, June 2021, https://www.hrw.org/news/2021/06/01/activists-detained-kazakhstan-their-own-safety

[131] The Constitution contains Article 14. 2 which promises ‘No one shall be subject to any discrimination for reasons of origin, social, property status, occupation, sex, race, nationality, language, attitude towards religion, convictions, place of residence or any other circumstances’. See The Constitution of the Republic of Kazakhstan, Legislationonline, https://www.legislationline.org/download/id/8207/file/Kazakhstan_Constitution_1995_am_2017_en.pdf; RFE/RL Kazakh Service, Sexual Minorities In Kazakhstan Hide Who They Are To Avoid Abuse, June 2021 https://www.rferl.org/a/kazakhstan-lgbt-hide-from-abuse/31316186.html

^[132] Draft Law ‘On protection of children from information harming their health and development’, 2015; Ministry of Information and Communication of the Republic of Kazakhstan, the Instruction ‘On Classification of Informational Products’ and ‘Methodology of Defining Informational Products for Children (Not) Harming Their Health and Development’, 2018.

[133] Zhanna Shayakhmetova, Positive Dynamics Observed in Trade Between Kazakhstan and China, The Astana Times, April 2021, https://astanatimes.com/2021/04/positive-dynamics-observed-in-trade-between-kazakhstan-and-china/

[134] Ayia Reno, “You need to have not only beautiful reform packages.” EU special envoy on relations with Kazakhstan, Radio Azattyq, January 2021, https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-eu-relations-peter-burian-special-representative-central-asia/31029755.html; European Parliament, RC-B9-0144/2021, https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/RC-9-2021-0144_EN.html

[135] OSCE, Summits, https://www.osce.org/summits

Topics

Civil Society

Covid-19

Democracy and Elections

Good Governance and Institutional Reform

Human Rights

International Relations and Geopolitics

Regions

Former Soviet Union

Central Asia

Қазақстандағы адам құқықтары мен азаматтық бостандықтар: тиімділік мәселесі?

Article by Colleen Wood

2021 жылғы 10 маусымда Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев «Қазақстандағы адам құқықтары жөніндегі әрі қарайғы шаралар туралы» жарлыққа қол қойды. Ол мүмкіндігі шектеулі азаматтардың адам құқықтары, адам саудасы құрбандарының құқықтарын қамтамасыз ету, бірлестіктер бостандығы құқығы, сөз бостандығына құқық беру, адамның өмір сүруге және қоғамдық тәртіпке құқығын қамтамасыз етуді басым бағыттар ретінде бөліп көрсетті. Бұл жарлық соңғы екі жыл бойы Қазақстанда наразылық пен ереуілдердің күшеюіне байланысты туындады, сондықтан азаматтық бостандық реформасының болашағы қандай болуы мүмкін?

Қазақстандағы жоғарыдан төменге реформасының болашағы

Азаматтық бостандықтар мен адам құқын жақсартудағы міндеттемелерін түсіндірудің бірнеше тиімді әдістері бар. Бір жағынан алып қарағанда Тоқаев бірнеше маңызды реформалардың жүзеге асуын қадағалады, соның ішінде 2019 жылы өлім жазасының жойылуы және ауылдық округтер мен шағын қалалардың әкімдеріне тікелей сайлау өткізу енгізілді. Тоқаевтың 10 маусымдағы жарлығында арнайы айтылған алаңдаушылықтар Қазақстанның саяси жүйесін түбегейлі өзгертпесе де, саясаттағы мақсатты өзгерістер көптеген адамдардың өміріне әсер етуі мүмкін.

Екінші жағынан алып қарағанда, 10 маусымдағы жарлықты Тоқаевтың инаугурациядан кейінгі «халықтың үнін еститін мемлекет» идеясынан туындаған деп қарастыруға болады. «Халықтың үнін еститін мемлекет» үкімет пен қоғам арасындағы ашық диалог пен ынтымақтастықты дамытуға арналған. «Халықтың үнін еститін мемлекет» құру мақсатында азаматтар электронды үкімет порталдарынан басқа, азаматтардың азаматтық әкімшілікке немесе мемлекеттік қызметтерге шағым түсіре алатын онлайн өтініш беруге рұқсат беру туралы мәселе көтерілді. «Халықтың үнін еститін мемлекет» бастамасы интернетте ең көп шу шығаратындар мен супер президенттік реформаға тез жауап беретін реактивті микроменеджмент ретінде сынға ұшырады.[1]

2020 жылдың маусымында бейбіт шеру өткізу ережелеріне енгізілген өзгерістер сияқты осы жарлыққа сәйкес Қылмыстық кодекске аздаған өзгерістер енгізілуі мүмкін. Жаңа заң мемлекетте қазақстандықтардың бейбіт шеруге шығу бостандығы мүмкіндігін сақтай отырып, шектеулерді сәл ғана жеңілдетті. Жаңа заңға сәйкес, бейбіт шеру ұйымдастырушылар оны өткізуге рұқсат алу үшін жергілікті билікке алдын ала хабарлауы қажет. Шеру өткізу орнын анықтау да жергілікті биліктің рұқсатымен шешіледі. 2020 жылдың 6 маусымында жаңа заңды сынау үшін жиналған наразылық білдірушілерді жаппай тұтқындау бұл «реформаның» шынайылығынан гөрі жасандылығы басым екенін көрсетті.

Билік «әлеуметтік» (соншалықты қауіпті емес) деп санайтын салаларда, мысалы, мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін білім мен оған қолжетімділікті жақсарту немесе әйелдерге жұмыс орындарын ашу сияқты маңызды реформалар жүргізілуі мүмкін болса да, қазақстандықтарды қамтамасыз етуге күш-жігерді жұмсау үшін «Азаматтық бостандыққа қолданыстағы шектеулерді жай ғана өзгертуді болжайды.[2] Кез келген өзгертулер «үкіметтік емес ұйымдармен өзара әрекеттесу тиімділігін арттыру» үшін енгізіледі.[3]

Бұл тиімділік ассоциациялар мен бейбіт шерулер бостандығы сияқты адам құқықтарын қорғауда қалай көрінеді? Адам құқығы саласында жасалған істердің салдары қандай? Режимнің тиімділік туралы түсінігін екі жолмен бейнелеуге болады: біріншіден, мықты азаматтық қоғам үкіметке қоғамдық тауарларды тиімді таратуға көмектесе алады – наразы азаматтарды әлеуметтік қызметтермен тікелей әрекет етуге шақыратын неолиберализм; екіншіден, азаматтық қоғамның ландшафты қоғамдық өмірді мемлекетке түсінікті ететін ҮЕҰ тіркеу заңдары тиімді және түсінікті болуы керек.

Азаматтық қоғам басқарудың тиімді құралы ретінде

2019 жылы 4 ақпанда Астанада болған бес қыздың өлімі бүкіл Қазақстан бойынша резонанс туғызды және елде «аналардың» наразылығын күшейтті. Ереуілшілердің арасында алауыздық пайда болды: кейбіреулері әр түрлі мемлекеттік мекемелерде наразылық шерулерін жалғастырса, ал басқалары әлеуметтік қызмет көрсетуді қолдау үшін жергілікті билікпен жұмыс жасауды жөн көрді.

Алғашында шеруге жиналғандар өртке жауапты құзырлы органдардың отставкаға кетуін талап етті, біртіндеп олардың талаптары күрделене түсті, атап айтқанда, әлеуметтік жеңілдіктер мен жеке тұрғын үй сұрады. Олар Қазақстан мұнай байлығының тең бөлінбегеніне наразылығын білдіріп, элита жарқыраған ғимараттар салып, Қазақстанның халықаралық мәртебесінің игілігін көріп отырған кезде, қарапайым азаматтардың азап шегіп жатқанын сынға алды.

Аналардың талаптары өзгергендіктен, олар әртүрлі әкімшілік деңгейдегі бірқатар мемлекеттік органдарды нысанаға алуға тырысты: әкімдіктің кеңселеріне, Ақ Ордаға, Еңбек министрлігіне, Нұр-Отан партиясы ғимаратының алдына жиналды. Кейбір жағдайларда мемлекеттік қызметкерлер наразылық білдіруші әйелдермен жеке кездесу арқылы жиналғандарды таратуға тырысты; басқа жағдайларда полиция әйелдерді ұстады немесе оларды сүйреуге дейін барды.

2020 жылдың ақпанында сол кездегі президент Нұрсұлтан Назарбаев үкіметтен халықтың өмір сүру деңгейін жақсартпағаны үшін отставкаға кетуін сұрады және көпшілігі тікелей көпбалалы отбасыларға берілетін әлеуметтік бағдарламаларға миллиондаған доллар бөліп, көмек көрсетті[4]. Бірақ Тоқаев қызметке кіріскеннен кейін халық үкімет тарапынан берілетін материалдық көмекке тәуелді болмау үшін әлеуметтік қызметтерді қысқартуды жақтап, өз позициясын айтарлықтай өзгертті.[5]

«Халықтың үнін еститін мемлекет» уақыт өте келе материалдық талаптан метасаясатқа ұласқан аналардың наразылығын тыңдауды тоқтатты. 6 ақпанда Астана әкімдігінің жанында өткен демонстрация кезінде бір әйелдің айтқан талаптары ерекше назар аудартты: «Ешкім де саяси немесе әлеуметтік санаты үшін қудаланбауы керек, ешкім де өзгеге бостандық бергені үшін қудаланбауы керек. Ешқандай цензура болмауы керек, ертең осының барлығын халық теледидар арқылы көруі және естуі тиіс».[6]

Кейбір аналар әлеуметтік қызметтердің жағдайын да, азаматтардың сөз бостандығын да сынға ала отырып, рұқсат етілмеген наразылық акцияларын жалғастыра берді, ал басқалары өздерінің жеке мүддесі үшін билік пен билеуші партияны ашық сынға алудан бас тартты.

Мысалы, 2020 жылдың наурызында «Нұр-Сұлтанның мықты аналары» деп аталатын қоғамдық қорды әйелдер тіркеді. Құрылтайшылар аналардың наразылығын қолдамады: «Бірақ біз мемлекеттен жәрдемақы, көмек, баспана сұрағандармен бірге болдық», – деді ««Нұр-Сұлтанның мықты аналары» ұйымының директоры Райгүл Серікбаева 2021 жылы мамырда Tengrinews.kz тілшісіне.[7] «Нұр-Сұлтанның Мықты аналары» ұйымының талабы бойынша кем дегенде төрт баласы бар отбасыларға айына күнделікті күндізгі бала күтіміне қолжетімді 5 000 теңгеден (шамамен 11 АҚШ доллары) төлеуді ұсынады және басқалар үшін 10 000 теңге. Мемлекет мұғалімдердің еңбекақысын көтерді, ал «Мықты аналар» ұйымы аналардың пәтер жалдау ақысына жауап береді. Күндізгі күтім қызметтерінен басқа, мұғалімдер балаларға мемлекеттік тілде және мектеп пәндері бойынша сабақ береді, сонымен қатар үкімет порталы арқылы жеңілдікпен тұрғын үй алуға қалай жүгіну керектігін білмейтін аналарға кеңес береді және компьютерлік сабақтар ұсынады.

«Мықты аналар» Қазақстанның астанасы Нұр-Сұлтан қаласындағы көптеген әйелдердің мұқтаждығына үкіметтің қаржылық қолдауымен, жергілікті бюрократтар мен партияның жаңа мүшелері белсенділігімен көмек берді. Нұр-Сұлтандағы «Мықты Аналар» ұйымын қолдайтын әйелдер 2021 жылғы 5 наурызда Инстаграмм желісінде жариялаған жазбасында Қазақстанда азаматтық қоғамның рөлі туралы былайша сипаттайды: «Біздің елде ҮЕҰ белсенділері әйелдерді әлеуметтік қорғау, олардың стандарттарын жақсарту үшін арнайы жобалар ұсынады, жергілікті билік пен халық арасындағы алтын көпір болады!».[8]

Тоқаевтың бұл жарлығы белсенді, өз ісіне адал азаматтар мемлекеттік қызмет көрсетудегі кемшіліктерді бірден сынға алмас үшін жасалған тиімді әдістің бірі. Азаматтардың өз қоғамдастықтарының өміріне белсенді қатысуы дұрыс мақсат болып табылады; осы салада талмай еңбек ететін көптеген адамдар өз қоғамдастығындағы мұқтаж жандарға көмек қолын созуда. Алайда, бұл азаматтардың құқықтарын тікелей әрекет ету мен қорғау үшін қоғамдық қатынастарда негізсіз шектеулер қояды, олар азаматтық қоғамдағы қызметтерді ұсыну арқылы мемлекеттік биліктің табиғаты туралы қоғамдық дискуссияны тудыруы мүмкін.

ҮЕҰ тіркеу процесі арқылы тиімді азаматтық қоғам құру

Қазақстанда қоғамдық бірлестіктерді реттейтін мықты құқықтық база бар, ал тіркеусіз қоғамдық ұйым құру заңсыз болып табылады. Осы заңға қарамастан, азаматтық қоғамда жұмыс істейтін барлық топтар тіркелмеген. Кейбір топтар бұл процесстен мүлде аулақ болып, бейресми түрде ұйымдастырылуды жөн көреді; бұл үкіметтің шектеулері мен қадағалауларынан аулақ болудың әдісі, сонымен қатар ол топтар тез қудалауға ұшырайды. Басқа топтар тіркелгісі келеді, бірақ мүмкіндік берілмейді немесе оларды тіркеуден бас тартады. Билік өкілдері мұны процедуралық тұрғыда түсіндіреді, ол құжаттар толық емес немесе қате ұсынылған деп көрсетеді, бірақ бұл негізінен ықтимал қауіпті әрекетке тосқауыл қоюдың жабық әрекеті болып табылады. Мысалы, 2017 жылдың желтоқсанында Жанар Секербаева мен Гүлзада Сержан құрған сектораралық феминистік бастама «Феминита» оқиғасы – Қазақстандағы билік қоғамдық бірлестіктерді бағындыру үшін тіркеу процесін қалай қолданатынын көрсетеді.

«Феминита» командасы алғашқы рет 2017 жылдың желтоқсанында Әділет министрлігіне қажетті құжаттарды тапсырады; бірақ Жарғысындағы сәйкессіздікке байланысты қабылданбағаннан кейін, Секербаева мен Сержан құжаттарды 2018 жылдың ақпанында қайта тапсырады. Олардың өтініші қайтадан қанағаттандырылмады, билік «Феминита» алғашқы жіберілімдегі қателіктерді түзете алмағанын негізсіз алға тартты. Екі белсенді 2018 жылдың 20 желтоқсанында құжатты үшінші рет тіркеуге өтініш береді; 2019 жылдың 3 қаңтарында Әділет министрлігі Жарғының рәсімделуіндегі кеткен кемшіліктерге сілтеме жасай отырып, тіркеуден бас тартудың ресми стандартты нұсқасын жіберді.

Секербаева мен Сержан Әділет министрлігінің Алматы қалалық әділет департаментіне қатысты шағым түсірді. Медеу аудандық сотының судьясы Тимур Жұмамұратов «Феминита» ұйымының мақсаты – қоғамға қауіп төндіреді деп шешті, бұл жарғы «рухани-моральдық құндылықтарға қайшы және қоғамда отбасының рөлін дамытпайды» деп мәлімдеді. Сонымен қатар, Жұмамұратовтың айтуынша «Феминита» қоғамдық қорға тән емес қызмет түрін, яғни саяси саланы өзгертуді талап етеді. Ресми органды «Феминита» қоры жарлығындағы: «Қазақстандағы дене және ақыл-ес мүмкіндіктері шектеулі әйелдер, ЛБТИК (лесби, бисексуал, трансгендер, интерсекс, квир) қауымының және жыныстық қызмет көрсететін әйелдердің құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау үшін қолдау жасайтынын және дамытатындығын» білдіретін тармағы алаңдатады деген қорытындыға келді’.[9]

2019 жылғы қыркүйекте Медеу аудандық сотының шешіміне шағымданғаннан кейін «Феминита» қорды тіркеудің басқа жолын табуға тырысты.[10] 2019 жылдың қазанында Біріккен Ұлттар Ұйымының арнайы баяндамашылар тобы «Феминита» атынан Әділет министрлігіне тіркеуге өтініш берді. Бұл жолы да оларды тіркеуден бас тартылды, бірақ Әділет министрі Марат Бекетаев құқық қорғау органдарының құрметті қорғаушысы, Қазақстандық адам құқықтары мен заңдылықтың халықаралық бюросының директоры Евгений Жовтистен «Феминита» мен Әділет Министрлігі арасындағы келіссөз орнатуға көмектесуді сұрады. 2020 жылдың 2 шілдесінде «Феминита» мен Жовтис және Әділет министрінің орынбасары арасындағы онлайн -кездесуден кейін министрлік өкілдері күтпеген мәлімдеме жасады. Олар «Феминита» жарғысына енгізілген «түзетулер» мақұлданғанын және ұйым тіркелетінін мәлімдеді. Бұл мәлімдемені жоққа шығарған Секербаева, «Феминита» Әділет министрлігі ұсынған түзетулермен келіспейтінін айтты. Секербаева жергілікті бұқаралық ақпарат құралдарына берген сұхбатында: «Бізді тіркеуге мәжбүрлегеніне қарсымыз, өйткені қандай да бір есептіліктің уақыты жақындап қалды», – деп Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің орындалуы туралы ұлттық баяндаманың жақында жасалатынын айтты.[11]

Билік халықаралық беделге қауіп төнгенін сезіп, «Феминитаны» қоғамдық қор ретінде тіркеу арқылы тығырықтан шығуға асықты. Бұл шешімнің оңтайландырылған «тиімділігі» болды; Әділет министрлігі «Феминита» жарғысындағы алаңдатарлық баптарды топтың келісімінсіз жойды. Бұл мемлекет пен қоғам арасындағы қарым-қатынастағы мемлекеттің әлеуметтік тәртіп туралы түсінігін бұзбайтын және оны халықаралық ұйымдардың бекітуіне ұсынуға болатын «тиімділік» туралы көзқарасы еді.

Жоғарыда келтірген екі мысал мемлекет пен қоғам арасындағы қарым-қатынастың тиімділігі белсенді плюралистік азаматтық қоғам бар дегенді білдірмесе керек. ЕҚЫҰ 2021 жылдың қаңтарында Қазақстанда өткен парламенттік сайлауды бәсекелестіктің жоқтығын және бейбіт шерулер мен сөз бостандығына қатаң шектеулерді, отбасы мен әлеуметтік жағдайды жақсартуды талап еткен демонстранттарды үкімет тарапынан басу жағдайларын, қарым-қатынастың тиімділігі жеткілікті деңгейде тәуелсіз емес екенін көрсету үшін Феминитаны өз шарттары бойынша тіркеуге мәжбүрлеу әрекеттерін сынай келе, сайлауды «тиімді өтті» деп сипаттады.

Қазақстанда адам құқықтары мен азаматтық бостандықтарды қамтамасыз етудегі тиімділік (тиімсіздік)?

Тоқаевтың Қазақстандағы адам құқықтары жағдайын кең ауқымда жақсарту үшін ҮЕҰ – мен өзара әрекеттесуді арттыру туралы пікірі сол салада кемшіліктердің бар екенін аңғартты. Бәлкім ол ҮЕҰ күрделі бюрократиялық жұмысты неғұрлым арзан әрі тиімді атқаруы үшін неолибералдық мағынадағы тиімсіздікті меңзеген болар. Бірақ Тоқаев басымдық берген құқықтар жиынтығы Қазақстанның адам құқықтары саласындағы жағдайын жақсарту мүмкіндігіне сәйкес келетін тұжырымдамалық алшақтықты білдіреді.

Тоқаев азаматтардың «қоғамдық талап ету» құқығы, сондай-ақ сөз бостандығы, бейбіт шерулер мен бірлестік бостандығы сияқты азаматтық бостандықтарға баса назар аударды. Биліктің қалауымен анықталатын қоғамдық талап ету құқығын сөз бостандығы мен бейбіт шерулер еркіндігі деңгейіне қою елде тәртіпті сақтау үшін наразылық пен қоғамдық өмірге қойылған шектеулерді ақтауға мүмкіндік берді. Бұл құқық санатының ішінде жалған дихотомияны құру ондаған жылдар бойы режимнің билікке деген талаптарының негізі болған тұрақтылық пен әлеуметтік тәртіпті баяндауда маңызды рөл атқарады.

Қоғамдық тәртіп пен сөз бостандығына құқықтың бұл баламасы Қазақстанның заңнамалық кодексінде бекітілген: Қазақстанның конституциясы бейбіт шерулер мен сөз бостандығына кепілдік береді, бірақ Қылмыстық кодекстің көптеген ережелері бұл құқықтарды заң мен тәртіп негізінде шектейді. Конституция мен Қылмыстық кодекс арасындағы мұндай тиімсіз сәйкессіздіктерді тез арада жою қажет; 2020 жылғы маусымдағы қоғамдық шерулер туралы заңда қабылданған алғашқы қадамды қоспағанда, Қазақстандағы қоғамдық өмірге шектеулерді азайту үшін қосымша реформа қажет. Бірақ бұл сәйкессіздіктер міндетті түрде нормативтік мәселе емес, өйткені ол Қазақстанда саясаткерлер арасында өзгерістердің, реформалардың және жетілдірудің әр түрлі теорияларын ойлап табуда.

Кейбіреулер билікті тәрбиелеу мен мемлекеттік органдармен ынтымақтастық орнату арқылы біртіндеп жүзеге асатын реформаға сенеді. Бұған заң бұзушылықтарды мұқият бақылау және оларды түзету үшін тиісті заңды қолдану кіреді; Ол саяси партияны тіркеу үшін қажетті барлық кедергілерден өтуді, үгіт-насихат жүргізуді және өзіне қажет орынды алуды қамтиды. Басқалары біртіндеп реформалауға қарағанда, Қазақстанның басқару жүйесін суперпрезиденттіктен парламенттік жүйеге өзгерту сияқты ауқымды өзгерістерді қалайды. Олар үкіметтің жұмыс топтары мен комитеттеріне наразылық білдірудің қажетті процесін айналып өтуді ақтау үшін олардың конституциямен қорғалатын бейбіт шерулерге құқығын көрсете отырып, тікелей әрекет ету мен көшедегі наразылық шараларын таңдайды. Бұл идеологиялық және тактикалық плюрализм «тиімді» болмауы мүмкін, бірақ барлығының саясатқа қатысу құқығын қамтамасыз ету Қазақстандағы адам құқықтарының жағдайын жақсартуда маңызды орынға ие.

Colleen Wood is a PhD candidate at Columbia University. Her research is supported by the National Science Foundation, and her writing has been published in Foreign Policy, the Washington Post, and The Diplomat.

Image by Francisco Anzola under (CC).

[1] CAA Network, Season 3. Power and Society in Central Asia. Episode 2. Hearing state or political parties, March 2021, https://www.caa-network.org/archives/21539/cezon-3-vlast-i-obshhestvo-v-czentralnoj-azii-epizod-2-slyshashhee-gosudarstvo-ili-politicheskie-partii

[2] Laura Kopzhassarova, How Accessible is Kazakhstan for People with Disabilities?, CABAR, April 2021, https://cabar.asia/en/how-accessible-is-kazakhstan-for-people-with-disabilities; Zhanar Sekerbaeva, “Feminita” urges to abolish the list of prohibited occupations for women, Feminita, July 2020, https://feminita.kz/2020/07/feminita-urges-to-abolish-the-list-of-prohibited-occupations-for-women/

[3] Official Site of the President of the Republic of Kazakhstan, “On further measures of the Republic of Kazakhstan in the field of human rights,” June 2021, https://akorda.kz/ru/o-dalneyshih-merah-respubliki-kazahstan-v-oblasti-prav-cheloveka-9505.

[4] Diana Jacobs, Kazakh Mothers: Proving A Force For Change, Current Time, February 2019, https://en.currenttime.tv/a/kazakhstan-mothers-protests/29880082.html

[5] Orken Joyamergen, New mechanism for providing TSA. What is the reason for the discontent?, Radio Azattyk, January 2020, https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-social-benefits-paid-to-families-with-children/30375765.html

[6] Azattyq TV, Mothers with many children in Astana are making social demands – RFE / RL, YouTube, February 2019, https://www.youtube.com/watch?v=mvxY2G5BCHg

[7] Renat Tashkinbaev, “We are the same women who went to the rallies.” How mothers with many children have changed. Tengrinews, May 2021, https://tengrinews.kz/article/myi-samyie-jenschinyi-kotoryie-vyihodili-mitingi-izmenilis-1580/?fbclid=IwAR3W9_i-C1KgRunYRDp4tFBFSptRDgKwMWDCGf_37UF_Z9XNFrbRVGFfRgg

[8] Strong_mothers_NS, Instagram post, Instagram, March 2021, https://www.instagram.com/p/CMB-tWxJeaW/

[9] KIBHR, Shame, disgrace and fear of change, May 2019, https://bureau.kz/novosti/sobstvennaya_informaciya/styd_sram_i_strakh_peremen/

[10] Human Rights Watch, Kazakhstan: Feminist Group Denied Registration, September 2019, https://www.hrw.org/news/2019/09/13/kazakhstan-feminist-group-denied-registration

[11] Dinara Zharkeeva, The Ministry of Justice will register the public fund “Feminita” in Kazakhstan, informburo, July 2020, https://informburo.kz/novosti/minyust-zaregistriruet-obshchestvennyy-fond-feminita-v-kazahstane.html

Topics

Civil Society

Covid-19

Good Governance and Institutional Reform

Human Rights

Regions

Former Soviet Union

Central Asia

Конституциялық реформа – Қазақстандағы өзгерістердің негізі

Article by Aina Shormanbayeva and Amangeldy Shormanbayev

Қазақстанға даму парадигмасын бір жағынан рулық капитализмнен және барлық маңызды салалардың монополизациясынан (экономикадан азаматтық қоғамға) және адамдардың мемлекетке тәуелділігін мемлекеттің күшімен еркін экономикалық дамудың құқық пен қоғамдық мүддені қорғайтын тәуелсіз азаматтық қоғамның жаңа парадигмасына өзгерту қажет.

Назарбаев билігінің консолидациясы шынайы саяси оппозиция мен тәуелсіз БАҚ-тың болмауына, репрессивті аппараттың (полиция, прокурор, сот пен ұлттық қауіпсіздік органдары) күшеюіне және Қазақстандағы азаматтық кеңістіктің күрт қысқаруына әкелді. Бұл процесс соңғы 25 жыл бойы жалғасып келеді. Нәтижесінде, мемлекетке тәуелді адамдардан құралған қоғам осал және өз елін бақылай алмайды немесе өз мүдделерін қорғай алмайды. Мемлекетке тәуелділік әр түрлі формада болады: зейнетақыдан бастап студенттер мен шәкіртақыға, көп балалы отбасылар мен мүгедектерге жәрдемақы мен жұмыссыздық бойынша тағайындалатын жәрдемақыларға дейін. Біздің ойымызша, бұл экономикалық тәуелділіктің бар екендігінің көрінісі, өйткені бұл монополияланған экономикада тәуелсіз адамдарға жұмыс табу мүмкіндіктері шектеулі.

Қазіргі уақытта Қазақстандағы саяси билік құқық қорғау органдары қолдайтын олигархиялық топтар арасында бөлінеді. Біздің ойымызша, бұл жүйені өзгерту конституциялық реформадан басталып, әкімшілік-аумақтық реформамен жалғасып, өзін-өзі басқарудың жаңа жүйесін құруға тиіс, ол басқа барлық заңнаманы, соның ішінде сайлау жүйесін түбегейлі реформалауға әкеледі.

Конституция – құқықтық жүйенің негізі. Қазақстандағы конституциялық реформа тек Қазақстан Конституциясының өзгеруін ғана емес, сонымен қатар сайлау заңнамасындағы өзгерістерді, Президент пен Парламенттің құзыретін, саяси партиялар, кәсіптік одақтар мен үкімет құрылымы туралы заңнаманы, сондай-ақ басқа да мәселелерді қамтуы тиіс. Өзін-өзі басқарудың нақты жүйесін құру үшін ел аумақтарын аймақтарға бөлу жүйесін өзгерту қажет. Біздің ойымызша, қазіргі кездегі аймақтар саны барлық қаржы аударымдарын орталықтандыру мен монополиялау идеясының бір қолда екенін көрсетеді. Мысалы, аумағы бірнеше Еуропа елдеріне тең Қарағанды облысын бір адам – облыс әкімі басқарады.

Біз қазіргі 19 облыстың орнына 44 өңірге бөлуді ұсынамыз. Саяси жүйені монополияландыруға келетін болсақ, бюджетті орталық және жергілікті деп неғұрлым әділ бөлу қажет. Бұл халыққа шешім қабылдауға және басқаруға қатысуға мүмкіндік береді, мысалы, өз облысының немесе ауданының бюджетін жасауға атсалысады. Біздің ойымызша, бұл инфрақұрылымдық жобаларға оң әсер етеді және орталықтан тәуелсіз бизнестің дамуына серпін береді, сондай-ақ олигархтардың күші мен ықпалын әлсіретеді. Құқықтық мемлекет пен күшті азаматтық қоғам жергілікті деңгейдегі олигархтардың ықпалының шектеу факторы бола алады.

Қазақстандық қоғамның әр түрлі топтары (соның ішінде саяси белсенділер, тіркелмеген саяси партиялар, ҮЕҰ, қарапайым халық) әлеуметтік желілерде президенттік басқару формасын парламенттікке өзгерту мәселесін талқылауда. Қоғамның бір бөлігі парламенттік форманы диктатура мен билікті бір қолға шоғырландыру үшін панацея ретінде ұсынады. Алайда Қазақстандағы қазіргі жағдайда таза парламенттік форма парламенттік олигархизация тәуекелдеріне апарады. Біз бұл тарихи сәтте Қазақстанға аралас президенттік-парламенттік басқару формасы қажет деп есептейміз. Бұл ретте Қазақстанның тарихында ерекше рөлге ие және әлі де беделді тұлған бар екенін есте ұстау керек.

Қоғамда Назарбаевтан кейінгі өтпелі кезеңде халықтың көшбасшысы кім бола алады деген мәселе үнемі талқылануда. Парламентаризм институттары Еуропаға ұқсас болып әлі қалыптасқан жоқ, сондықтан өтпелі кезеңде біз президентті сақтап қалуды және аралас билік жүйесінің, президенттік-парламенттік жүйенің пайдасына таңдау жасауды қажет деп санаймыз.

Өзгерістерге деген қоғамдық талаптарды білдіруде азаматтық қоғам шешуші рөл атқаруы керек. Қоғамның талабына сәйкес, біздің ұйым Қазақстан Республикасының қолданыстағы Конституциясына негізделген Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының жобасын (бұдан әрі – Жоба) әзірледі. Бұл жоба әзірлену үстінде және әлі жарияланған жоқ. Біздің жоба қазіргі уақытта қоғамда болуы тиіс өзгерістердің тұжырымдамасына негізделген. Оны дайындау барысында АҚШ, Сингапур, Польша, Украина және Қазақстандағы заманауи конституционализмнің тәжірибесі зерттелді. Бұл ретте поляк тәжірибесі (қазіргі басқарушы партияның соңғы өзгерістерінен басқа) бірқатар жағдайлардың ұқсастығына байланысты басымдыққа ие болды (унитарлық мемлекет, бұрынғы кеңестік тәжірибе және еуропалық қоғамдастыққа сәтті интеграция).

Жобада президенттік-парламенттік республиканың аралас жүйесін құруды ұсынады. Мәжіліс пен Сенатқа сайлауды жалпыға бірдей және тікелей өткізу ұсынылады, бұл пропорционалды жүйеден (Мәжіліс) және жанама сайлаудан (Сенат) бас тартуды білдіреді. Сайлау бір мандатты мажоритарлық округтерде өтеді. Партиялардың демократиялық жүйедегі рөлі – адамдарды бір идеологиялық платформаға біріктіру. Партиялық тіркеуге кедергілерді ескере отырып, биліктегі үкіметтен тәуелсіз саяси партия құру мүмкіндігі қазіргі уақытта нөлге жақын (қазіргі кезде заң бойынша партияны тіркеу үшін 20 000 мүше болу қажет).[1] Бұл үшін партиялар туралы заңға қосымша түзетулер енгізу және талаптарды 20 000 адамнан 200-ге дейін қысқарту қажет болады. Бұл өзгерістер қазіргі партиялардың қоғамдық сенімге ие болмауына және олардың екі тарапта, яғни үкімет пен оппозициялық лагерьде де жасанды құрылым болуына байланысты. Бұдан біз психологиялық аспектіні де көреміз. Біздің қоғамда қалыптасқан дәстүрге сәйкес ұйымдарға қарағанда жеке тұлғаларға көбірек сенім артады.

Жоба бұдан былай «мықты» президент биліктің шамадан тыс шоғырлануы нәтижесінде емес, шынайы саяси билікке ие тұлға ретінде қызмет етеді деп болжайды. Билік пен міндеттердің бөлінуі саяси бәсекелестік жүйесін құруға мүмкіндік береді. Сонымен бірге, Президент біздің ұсыныстарымыз бойынша белгілі бір жағдайларда Парламентті таратуға құқылы. Парламент мүшелері (депутаттар) жеке тұлға, немесе партия өкілі ретінде сайланғандар Парламентте фракция құра алады.

Үкіметті Президент құрады және Мәжілістен сенім дауысын алады. Біздің тұжырымдамада Үкімет Парламент алдында есеп береді. Бас прокурордың өкілеттіктері Әділет министріне беріледі (бұл прокуратура реформасына әкелуі тиіс). Сондай-ақ, заң жобасының мәтініне жергілікті өзін-өзі басқару туралы нормалар енгізілді, онсыз жергілікті деңгейде сыбайлас жемқорлықтан тазартудың тиімді процесін бастау мүмкін емес.

Қазіргі уақытта біз президенттің және қазіргі парламенттің конституциялық және өңірлік реформа арқылы осындай модернизацияны жүзеге асыруға деген ұмтылысын көріп отырған жоқпыз. Себебі олардың басты міндеті – қазіргі билікке өз монополиясын сақтау және оны қолдау. Біздің ойымызша, қоғам осындай жағдайға байланысты бірқалыпты немесе кездейсоқ өзгерістердің қозғаушысы бола алады.

Жаңа конституциялық реформаның міндеттері

Үлгіні таңдау: суперпрезиденттік республиканы сақтау, президенттің өкілеттіктерін парламент пайдасына азайту немесе парламенттік республика құру. Бұл үшін үкіметтен басқа жоғары биліктің барлық негізгі институттарының сақталуы қажет. Үкімет Президент жанындағы Министрлер Кабинетінің құрамына кіреді.
Биліктің үш тармаққа бөлінуін қайта қалпына келтіру, атап айтқанда:
- Атқарушы билік – Президент пен оның кабинеті;
- Заң шығарушы орган – Сенат пен Мәжіліс; және
- Сот билігі – Жоғарғы Сот, конституциялық нормаларды бұзу туралы істерді қарауға құқылы.

Бақылау және баланс жүйесі: билік тармақтарына өкілеттіктерді нақтылау арқылы қол жеткізуге болады, соның ішінде өзара қарым-қатынасқа қатысты, ол үшін парламентті тарату тәртібін, вето қоюға, импичментке және президент жанындағы министрлер кабинеті мүшелерін отставкаға жіберуге құқықты нақтылау қажет.
Әкімшілік-аумақтық реформа билік тармақтарын қалыптастыруға байланысты бірқатар міндеттерді шешу құралы болып табылады. Бұл мәселеде біз Қазақстанның аумақтық бөлінісін түбегейлі өзгертуді ұсынамыз. Реформа нәтижесінде республикалық маңызы бар 19 облыс пен қаланың орнына 44 аумақтық қауымдастық құрылады. Сонымен қатар, жергілікті билік органдарын құру және жергілікті өзін-өзі басқару органдарын құру үшін жергілікті өзін-өзі басқару туралы заң қабылдау және жергілікті өзін-өзі басқару (ЖӨӨБ) туралы заңға өзгерістер енгізу қажет болады.
Парламенттің өкілдік функциясын қалпына келтіру, ол үшін Сенат депутаттарының санын 88-ге дейін көбейтуді ұсынамыз. Сенат депутаттарын халық тікелей сайлайды, олардың саны әр аумақтық бірлестіктен екі кандидат, ал олардың саны енді 44 болады. Мәжіліс депутаттарының саны – 219 адам. Мәжіліске сайлау мажоритарлық көп мандатты округтерде сайлаушылардың санына пропорционалды түрде өтеді.
Депутаттардың императивті мандатын алып тастау: депутаттық мандат оның партиялығына қарамастан, бүкіл өкілеттік мерзіміне жарамды. Депутат парламенттегі партиялық фракцияға да, атқарушы биліктің қысымына да тәуелсіз әрекет етуі керек.
Парламенттің заң шығару функциясын қайта қалпына келтіру: депутаттарға бюджет туралы заң жобасынан басқа барлық заң жобалары бойынша заң шығару бастамасына құқық беру. Бұл ұсыныс депутаттардың императивті мандаты жойылғаннан кейін ғана өзгерістердің екінші толқынында жүзеге асырылуы тиіс.
Сот реформасы: біз Жоғарғы Сот судьяларының санын тоғыз судьяға дейін қысқартуды ұсынамыз. Бұл ретте үш субъект Жоғарғы Сотқа судьяларды тағайындай алады – Президент (екі судья), Мәжіліс (төрт судья) және Сенат (үш судья). Сот реформасы аясында біз келесі шараларды жүзеге асыруды ұсынамыз:
- Заңдарды конституциялық емес деп тануда соттардың рөлін күшейту;
- Атқарушы биліктің, мемлекеттік органдардың, кеңестер мен кәсіпорындардың заңсыз актілерін тануда соттардың рөлін күшейту;
- Адамдардың мүддесі үшін – қоғамдық мүдделерді қорғау үшін талап қоюға мүмкіндік беретін ережелерді енгізу; және
- Прокуратураны тарату және оның Әділет министрлігіне бағынуы. Бұл жағдайда өкілеттіктердің шоғырлануына жол бермеу үшін Әділет министрлігіне бағынуға ұсынылған Қылмыстық-атқару жүйесі комитетін Парламент құрған немесе өкілеттік берген тәуелсіз органға айналдыру керек.
Қосалқы органдардың – Қауіпсіздік Кеңесінің, Құқықтық саясат жөніндегі кеңестің және т.б. өкілеттіктерін үйлестіру арқылы билік тармақтарының өкілеттіктерін қайта қалпына келтіру. Мұндай қосалқы органдардың қызметі билікті бөлу принципіне сәйкес келуі және мемлекеттік билік органдары мен тармақтарының артықшылықтарын бұзбауы тиіс.
Қоғам мен жеке азаматтың шешімдер қабылдаудағы және мемлекеттік істерді басқаруға қатысудағы рөлін күшейту. Бұл президенттік сайлауда өзін-өзі ұсынуды қалпына келтіруді, сондай-ақ мәслихаттарға (жергілікті өкілдік органдарға) және жаңа жергілікті өзін-өзі басқару органдарына мажоритарлық сайлауды қалпына келтіруді қажет етеді.
Мемлекеттік аппаратты қысқарту және шешім қабылдау деңгейін халыққа жақындату. Әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде басқарудың облыстық және аудандық деңгейлері жойылады. Оның орнына жергілікті территориялық өзін-өзі басқарудың үш деңгейлі жүйесі құрылады, атап айтқанда, аумақтық қауымдастық (АҚ), ауылдық округ және ауыл (ауыл-қазақша ауыл дегенді білдіреді). Аумақтық қауымдастық пен ауылдық округ деңгейінде өздерінің бюджеттері мен мәслихаты болады.
Мемлекеттік басқару кейбір мемлекеттік функциялар аумақтық қауымдастық (АҚ) деңгейінде және одан жоғары кеңселер немесе департаменттер өңіраралық деңгейде қалады. Мысалы, шекара немесе кеден қызметі.
Мемлекеттік органдар мен Аумақтық қауымдастық арасындағы құзыреттілік мәселелері бойынша даулар әкімшілік сот төрелігінің ауданаралық соттарында шешілетін болады.

Біздің ойымызша, сот реформасы – Қазақстан модернизациясының ең маңызды бөлігі.

Бизнестегі кәсіпкерлік бастамаларды қолдау қажет. Бизнесті жүргізу үшін заманауи цифрлық технологияларды қолдана білу халықтың мемлекетке тәуелділігін азайтуға мүмкіндік береді. Тәуелсіз адам – тәуелсіз азаматтық қоғам құра алады. Осы үдерістермен бірге азаматтық қоғамның белсенділері Үкіметті әділет жүйесін реформалауға итермелеуі керек. Соңғы жүз жылда билік НКВД (қазіргі Ішкі істер министрлігі) мен BCHK-ның (КГБ – Ұлттық қауіпсіздік комитеті) қолында болды, олардың мақсаты – билік пен басымдылықтарды қорғау. Бұл репрессивті жүйені жою керек, ал адам құқықтары негізінде ешқандай құқық бұзушылықсыз барлық адамдар үшін ортақ құндылық болып табылатын жаңа құқық қорғау жүйелерін құру қажет. Бұл өзгерістердің барлығы Қазақстанға аса қажет парадигмалық өзгеріске әкеледі.

Aina Shormanbayeva and Amangeldy Shormanbayev are human rights defenders at the International Legal Initiative (ILI) with more than 20 years’ experience in protecting human rights in Kazakhstan. Since 2010 they are working in International Legal Initiative, one of the leading independent human rights defending organisations of Kazakhstan. Amangeldy Shormanbayev is a specialist on constitutional law, election, rule of law and political rights. Aina Shormanbayeva is a specialist on civil rights, as well as economic and social rights.

[1] Article 10(6) of the Law of Republic of Kazakhstan about political parties #344-II of 15 July 2002. See (in Russian) https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1032141&doc_id2=1032141#activate_doc=2&pos=22;-188&pos2=4;-80

Topics

Civil Society

Good Governance and Institutional Reform

Regions

Former Soviet Union

Central Asia

Қазақстандағы полиция кеттлингі (kettling)

Article by Tatiana Chernobil

2021 жылдың 6 шілдесінде Қазақстанда Алматы қаласының полициясы бірнеше ондаған бейбіт шеруге шығушыларды қоршауға алды. Наразылық акциясы қала басшылығына шеруді өткізу туралы алдын ала хабарлау қажеттілігі туралы заң талаптарын бұзған. Наразылық білдірушілер тіркелмеген Қазақстанның демократиялық партиясының (ҚДП) жақтастары мен мүшелері болды, тұңғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың туған күні 6 шілде – елдің астанасы Елорда күнінде шерушілер Қазақстанда қытайлық бизнестің кеңеюі мен Қазақстанның бұрынғы президентінің жеке басына табынушылыққа наразылық білдірді.

Өткен жылы ҚДП мен Қазақстандағы басқа да саяси қозғалыстардың митингтер өткізуге талпынысы дәл осылай – полиция кеттлингімен өтті. 6 шілдеде наразылық білдірушілер, соның ішінде мүгедек арбасындағы әйел де, митинг басталғаннан кейін, көп ұзамай басына балаклава және үстіне қара футболка киген, басында балаклавасы барлар мен «Полиция» деген жазуы бар оқ өткізбейтін сауыт киген спортшылардың құрсауында қалды. Қара киімді бұл адамдар бүкіл операция кезінде бірде-бір сөз айтқан жоқ. Полициядан «шара қолдануды» сұрамас бұрын, әдетте қалалық әкімшілік демонстранттарға митингінің заңсыз екенін еске салады, себебі олар ресми түрде алдын ала хабарлама жібермеген және пандемияға байланысты шектеулер сақталады.

Қазақстандағы кеттлинг әдетте үш сағаттан он сағатқа дейін созылады. 6 шілдедегі оқиға шамамен он сағатқа созылды. Акция барысында бейбіт шеруге қатысушылар егер бірден үйге кетуге келіспесе, қоршаудан босатылмады. Олардың көпшілігі сонда қалуды таңдады.

Осыдан алты ай бұрын, 2021 жылы 10 қаңтарда, парламенттік сайлау күні, наразылық білдірушілердің екі тобы Алматыда нөлден төмен температурада алты және сегіз сағатқа дейін қоршауда тұрды. Бұл ҚДП партиясын қолдаушыларының шағын тобы мен одан да аз ғана топ «Оян Қазақстан» жастар қозғалысы (Оян қазақ, Қазақстан). КДП жақтастарының тобына азық-түлік пен сусындарды беруге рұқсат етілмеді. Сегіз сағат бойы блокада кезінде олардың барлық достары немесе туыстары жасырын түрде бірнеше шағын бөтелке су мен бірнеше қағаз шыныаяқ ыстық шай ғана алып өтуге мүмкіндігі болса, Оян Қазақстан тобына достары көшеден тағамдар мен ыстық сусындарды еркін бере алды. Оларды босатуды сұрағанына қарамастан, екі топтың адамдары дәретханаға да бара алмады. Бұдан әрі шыдай алмай, КДП партиясындағы бірнеше әйел мен Оян Қазақстаннан бір ер азамат бәрінің алдында дәретке отырды. Полицейлер мұны байқаса да, ешқандай әрекет жасамады.

Қазақстанда полицейлер бұл кеттлинг тәсілін салыстырмалы түрде жақында ғана қолдана бастады, алғаш рет 2020 жылдың маусымында ҚДП жақтаушыларына сынап көрді. Бұрын рұқсат етілмеген бейбіт шерулер кезінде полицейлердің әдеттегі іс-әрекеті – барлық адамдарды полиция машиналарына қатыгездікпен отырғызып, полиция бөлімшелеріне апару болатын. Содан кейін оларды бірнеше сағаттан кейін босату немесе бейбіт шерулер туралы заңды бұзғаны үшін әкімшілік іс қозғайтын. Кеттлинг, керісінше, ешқандай заңды негізсіз қолданылады: полиция адамдарды тоқтату мен тұтқындаудың әдеттегі тәртібін сақтамайды, ал шаршаған демонстранттарға соңында ешқандай ақы төлемей кетуге рұқсат етіледі. Шенеуніктер кеттлинг тәсілін бейбіт шерудерді күшпен таратуға қарағанда адамгершілік әдіс деп есептейді. Шынында да, осы уақытқа дейін қоршауға алынған наразылық білдірушілерге қатысты белгілі бір іс қозғалған жоқ, бірақ бұл тәсілдің өзі гуманистік немесе заңды болып табылмайды.

Бұл жаңа тәсіл әу бастан-ақ адам құқықтары саласындағы ұлттық және халықаралық заңды бұзды. Қазақстанда заң бойынша полиция тарапынан азаматтың жеке бостандығын шектеуі іс жүзінде қамауға алу болып саналады және оған тек болған қылмыстың немесе қоғамдық тәртіпсіздіктердің алдын алу немесе жолын кесу үшін ғана рұқсат етіледі.[1] Алайда, осы уақытқа дейін Қазақстанда полицейлерді қудалаудың барлық жағдайында алдын алуды қажет ететін қылмыстар, әлеуметтік зорлық -зомбылық немесе тәртіпсіздіктер болған жоқ. Әрқашан наразылық білдірушілер тарапынан заң бұзушылық – олар өздерінің бейбіт шерулері туралы билікке алдын ала хабар бермеу болып табылды.

2020 жылғы желтоқсанның соңында Алматыда 16 желтоқсан Тәуелсіздік күнінде саяси белсенділерді үш сағат бойы кеттлингте ұстағаннан кейін, Ішкі істер министрі наразылық білдірушілердің өздері тарқағысы келмейтінін мәлімдеді. Ол полицияның қандай заңға немесе ережеге сүйене отырып, бейбіт шеруге шығушыларды бірнеше сағат бойы көшеде тұтқында ұстағандарының заңдық негіздері немесе олардың неліктен тамақ, су алғызуға немесе заңгерді кіргізуге құқы болмағанын айтқан жоқ. Министр бұл кеттлинг тәсіліне наразылық білдірушілерге өздерінің заңсыз әрекеттері себеп болғанын, олар өздерінің бейбіт шерулері туралы қалалық әкімшілікке алдын ала хабарламағанын айтты және Министр зардап шеккендерге бақылаушы органдарға шағымдануға кеңес берді.

Ол журналистке 2021 жылы 28 ақпанда біреуі Нұр-Сұлтанда және біреуі Алматыда (алматылық белсенділерге қатысты он жарым сағатқа бұғатталған) болған полиция кеттлингінің тағы да екі жағдайына түсініктеме бере отырып, мемлекеттік Омбудсмен бұл қоғамдық тәртіпсіздіктердің алдын алу үшін қолданылатын заңды шара және мұндай тактика басқа елдерде кеңінен қолданылатынын және оларға ЕҚЫҰ стандарттарымен рұқсат етілгенін мәлімдеді:

“«Бұл мәселе бойынша ЕҚЫҰ ұсыныстары бар. Бұл негізінен қауіпсіздік шарасы. Азаматтық қоғам белсенділерімен ашық талқылаудан кейін бұл құқықтық норма ретінде бекітілуі тиіс”.[2]

Шынында да, кеттлинг туралы ЕҚЫҰ-ның бейбіт шерулер бостандығын бақылау жөніндегі анықтамалығының жақында жаңартылған басылымында айтылған.[3] Бұл құқық қорғау органдарының қызметкерлері шеруге қатысушыларды қоршап, олардың қоршауға [және] ұстауға («кеттлинг» немесе «қоршап алу») негізделген [у] тобын бақылау стратегиясы» ретінде сипатталады.”[4]

Алайда, қазақстандық ресми өкілдер бұл нұсқаулықта кеттлингті норма ретінде пайдаланбауды қатаң түрде ұсынатынын, «тек бейбіт шеру кезінде зорлық-зомбылықты болдырмас үшін басқа мүмкіндік болмаған жағдайда» ғана қолдануды ұсынатынына назар аудармайды. ЕҚЫҰ-ның бағалауы бойынша, кеттлинг көбінесе кездейсоқ қолданылады және бұл бостандық пен қозғалыс еркіндігіне құқықтың бұзылуына әкелуі мүмкін. Нұсқаулықта БҰҰ-ның бейбіт шерулер құқықтары жөніндегі арнайы баяндамашысы мен Ассоциациясы 2013 жылы кеттлингтің «таңдаусыз және теңсіз сипатына орай бейбіт шеру бостандығына құқықты іске асыруға зиянды екенін» атап өтті және бұл тәжірибеге қарсы шықты.[5]

ЕҚЫҰ-ның басқа «Полиция жиындарындағы адам құқықтары жөніндегі анықтамалықта» «тек бейбіт шерудің алдын ала хабарлау талаптарын орындамағаны үшін шерушілерге ешуақытта күш қолдануға болмайды және полиция күш қолданудан аулақ болуға тиіс, бейбіт шерулер заңсыз болса да, зорлық-зомбылық көрсетілмеуі тиіс»,- делінген.^[6] ЕҚЫҰ -ға сәйкес бейбіт шерулерді бақылайтын бастапқы ереже – «жаман мінез-құлықпен күресуді күтпей, жақсы мінез-құлық танытуды көтермелеу».

Бұл Қазақстанның бейбіт шерулер бостандығына қатысты адам құқықтары жөніндегі халықаралық стандарттарды алғаш рет қате түсіндуріуі емес. 2020 жылғы мамырда қабылданған «Бейбіт шерулер туралы» қолданыстағы заңда бейбіт шерулер пайдасына презумпция туралы айтылған, бірақ ЕҚЫҰ-ның бейбіт шерулер бостандығы жөніндегі негізгі қағидаларынан айырмашылығы, бұл принцип мемлекеттің негізгі міндеттемелерінің бірі болып табылады. Құқықтық немесе әкімшілік рәсімдер мен негізгі талаптар сақталмаған жағдайларда бейбіт шерулерге қатысты төзімділік пен ұстамдылықтың «міндеттемесі» болуы тиіс. Қазақстанда бұл халықтың жауапкершілігі және бейбіт, бірақ заңсыз шерулерге қарағанда заңды шерулерге артықшылық беруді білдіреді.[7] Тіпті бір адамдық бейбіт пикеттер, егер олар заңға сәйкес билікке алдын ала ескертусіз өткізілсе, олар таратылады.

Мәселен, 2021 жылы шілдеде Нұр-Сұлтанда ондаған полицей суретші Асхат Ахмедяров пен эко-белсенді Әлия Ахмалишеваны қоршауға алды. Белсенділер Қазақстанның батысындағы Бозжыра табиғи паркінің коммерциялануына наразылық білдірді, бірақ билікке алдын ала ескертусіз жасады.

Заңды қорғау үшін кеттлингтің тағы бір қайғылы оқиғасы 2021 жылы мамырда Нұр-Сұлтанда болды. Орынбековтер отбасы, яғни әкесі, шешесі мен кишкентай тоғыз жасар баласымен жергілікті биліктің тұрғын үй жағдайын жақсартуға ешбір көмегі тимегеніне наразылық білдіру үшін президент әкімшілігіне шағым жасамақ болған кезде полиция қоршауға алды.

Бейбіт шеру бостандығы мен басқа да адам құқықтарын шектеу мақсатында мұндай заң бұзушылықтар авторитарлық мемлекеттерде жиі кездеседі. Бұл адам құқықтары жөніндегі Еуропалық соттың Примов пен басқаларға қарсы Ресей үкіміне қатысты шешімінде жақсы көрініс тапты: «Дегенмен, қоғамдық жиналыстарды реттейтін ережелер, мысалы, алдын ала хабарлау жүйесі қоғамдық іс-шаралардың үздіксіз өтуі үшін маңызды. Себебі, билік жол қозғалысы ережелерін бұзуды барынша азайту және басқа да қауіпсіздік шараларын қолдану үшін оларды сақтау өзіндік мақсат бола алмайды”.[8]

Қазақстанда заңды қорғау полицейлердің бейбіт шеруге шығушыларға кеттлингті қолдануы арқылы өздерінің заңды бұзушылығына ресми ақталуына айналуда, бұл – ұлттық заңнамада жоқ тәсіл.

2021 жылы 11 маусымда өткен баспасөз брифингінде ҚР Ішкі істер министрі Ерлан Тұрғымбаев Қазақстанда полицейлердің кеттлингті қолдануы туралы былай деді:

“Әр түрлі елдің заңдары мен әдістері де әр түрлі. Кеттлинг – бұл полицейлердің қоршау арқылы блокада жасаудың және бақылаудың әдеттегі стандарт тактикасы. Бұғаттауға қолданылатын әдістерге физикалық тұрғыда күш көрсету ретінде көлік құралдарын, темір қоршауларды және полиция қызметкерлерін қолдану жатады. Ол бүкіл әлемде қолданылады және бұл жаңалық емес.

Біз «кеттлинг» сөзін [қолданбаймыз], біз оны «бір топ адам қоғамдық тәртіпті бұзған жерді бұғаттау» деп атаймыз. Бұл тактика ішкі бұйрықтар мен нұсқаулықтарда егжей-тегжейлі жазылған.

Шынында да, біз бірнеше рет рұқсат етілмеген наразылық акциялары өтетін жерлерді жауып тастадық, бірақ басқа елдердің полициясымен салыстырғанда біз суды, дыбыстық зеңбіректерді немесе басқа да оқ-дәрілерді пайдаланбадық. Әрқашанда біздің полицейлер атыс қаруынсыз, резеңке оқсыз және газ тапаншасыз тұрады және бұл заң бұзушылықтарды тек физикалық күш көрсетулермен басады.

Ешқандай азаптау болған жоқ. Біз барлығына қоршаудан шығып кетуге рұқсат бердік. Біз тамақ пен су ұсындық. Ешқандай зорлық болған жоқ. Мұндай жағдайларда әрқашан жедел жәрдем мен дәрігерлер болады».[9]

2021 жылы 10 қаңтарда Алматыда болған кеттлингті қолдану оқиғасынан кейін, кем дегенде төрт наразылық білдіруші жедел жәрдем шақырды, олардың бірі жүкті әйел, екіншісі дәретханаға баруға рұқсатты күтіп, есінен танып қала жаздаған 18 жасар қыз. Содан кейін бірнеше наразылық білдіруші адамгершілікке жатпайтын немесе қадір-қасиетін қорлайтын, заңсыз тұтқындағанын және билікті асыра пайдаланғанын айтып, Алматы полициясына қарсы қылмыс туралы хабарлады.

Қазақстан заңнамасына сәйкес, полицейлердің әрекеттеріне қатысты істерді мүдделер қақтығысын болдырмау үшін сыбайлас жемқорлыққа қарсы агенттік тексереді. Бұл жағдайда наразылық білдірушілер полицияға қарсы қылмыстық іс қозғаған сәттен-ақ Алматыдағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес агенттігі оны полицияның өзіндік тәртіп қызметіне тапсырды. Ешқандай қылмыстық іс ашылған жоқ, себебі ішкі тексеруден бір ай өткен соң полицейлердің әрекетінде ешқандай заң бұзушылықтар табылмағанын және наразылық білдірушілердің ешқайсысы заңсыз әрекеттен зардап шекпегенін айтып, істі сыбайлас жемқорлыққа қарсы агенттікке қайтарды.

Полицияның әрекеті бойынша сыбайлас жемқорлыққа қарсы агенттік тергеуді ашудан бас тартқаны туралы наразылық білдірушілердің сотқа берген тағы бір шағымы нәтижесіз қалды. Сот полицейлердің қорытындысымен келісіп, сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің қылмыстық іс қозғамау туралы шешімін өз күшінде қалдырды. Жоғарғы сот бұл шешімді өзгеріссіз қалдырды.

Алматы полициясының ішкі тергеу нәтижелері бойынша сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес агенттігіне берген есебінде 2021 жылдың 10 қаңтарында әлеуметтік желілерде таралған Алматыда өтетін рұқсат етілмеген митингілер туралы ақпаратқа сүйене отырып, «қаладағы қоғамдық-саяси жағдай тұрақсыздығының алдын алу үшін» заңның орындалуын қамтамасыз етуге қалалық полиция 3482 полиция қызметкері мен 334 полиция автокөлігін жіберді. Есепте сол күнгі зорлық-зомбылық немесе тәртіпсіздік оқиғалары туралы ештеңе айтылмаған. Онда тек полицейлердің бағалауы бойынша сол күні «қоғамдық-саяси жағдайды тұрақсыздандыруға» полиция кедергі келтірген бүкіл қала бойынша наразылық білдірушілердің жалпы саны жүзге жетпейтіні айтылды. Жүздеген бейбіт демонстранттарға қарсы үш жарым мың полиция қызметкерінің шығуы көптеген адам құқықтарының бұзылуына әкелді, бұл мемлекеттің бейбіт шерулерді жазалауы кезінде болатын жағдай.

Бейбіт шерулер туралы жаңа заң 2020 жылдың маусымында кеттлингтің ең алғаш қолдануы тіркелген күні күшіне енді. Бұл заң бейбіт шерулердің ұйымдастырылуы мен өткізілуін мұқият реттейді және ұйымдастырушылар мен қатысушыларға шеру алдында және оның барысында не істеу керектігін түсіндіреді. Кез келген ауытқу осы заңды бұзу болып саналады және ескертуге, айыппұлға немесе он тәулікке дейін бас бостандығынан айыруға жазаланады. Егер бейбіт шерулер билікке алдын ала хабарламай өтсе, жаза 15 тәулікке дейін ұзартылады. Бұл заң бастама ретінде ұсынылды, үкімет бейбіт шерулер енді биліктің рұқсатынсыз, бірақ қарапайым хабарлау процедурасымен өткізілуі мүмкін деп мәлімдеді. COVID-19 пандемиясы бұл заңды толық тексеруге мүмкіндік берген жоқ, бірақ тәжірибе көрсеткендей, бұл заң бейбіт шеру бостандығын насихаттау үшін емес, келіспеушілікті басу үшін қолданылады.

Полицияның кеттлингті қолдануы жөніндегі ұсыныстары әмбебап және түсінікті. Оларды ЕҚЫҰ-ның полиция жиындарына арналған Адам құқықтары жөніндегі нұсқаулығынан «Басқарудағы келіспеушіліктер мен зорлық-зомбылық» тарауындағы «Тарату» бөлімінен табуға болады. Негізгі идея – кеттлинг зорлық -зомбылықтың өршуіне жол бермеу үшін тек соңғы шара ретінде және агрессивті демонстранттарға қарсы қолданылуы керек. Қазақстан бейбіт шеруге щығушыларды басқаруда демократиялық полиция қағидаттарын ұстануға және адам құқықтары бойынша өз міндеттемелерін орындауға тиіс. ЕҚЫҰ мүше елдердің Ұйым стандарттарын адал қолдануын қамтамасыз етуі керек және ЕҚЫҰ атауын адам құқықтарының бұзылуын жасыру үшін қолданбау керек.

10 қаңтарда полицейлердің қысымынан зардап шеккендер БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі комитетіне үндеу дайындауда.

Tatiana Chernobil is a human rights lawyer and independent consultant from Almaty, Kazakhstan. Tatiana specialises in human rights monitoring, advocacy, and training on issues of fundamental freedoms, non-discrimination, freedom from torture, police accountability, and others. Tatiana is a graduate of Adilet Law School in Almaty, Kazakhstan and of the International Human Rights Law Master Programme at Notre Dame University Law School Civil and Human Rights Centre in South Bend, Indiana, USA. Tatiana was a member of NPM in Kazakhstan in 2015-2017. She is an expert member of the Coalition of NGOs of Kazakhstan against Torture and a mentor at the Soros-Kazakhstan Foundation’s training courses for young human rights defenders.

Image by Upyernoz under (CC).

[1] See, for example, Normative Ruling #2 of the Constitutional Council of the Republic of Kazakhstan of April 13^th, 2012 (https://adilet.zan.kz/rus/docs/S1200000002 in Russian only). In it the Constitutional Council ordered to consider “any restrictions on the freedom of a stopped person including on the freedom of movement such as forcefully containing someone in a certain place, forcefully taking them to a police station (capturing, locking in a room, enforcing to go somewhere or to stay still, etc.), as well as other actions that significantly limit one’s liberty, regardless of assigning that person any procedural status or of completing any other formal procedures” a de-facto arrest (italics added).

[2] Nurgul Tapaeva, Ombudswoman has called kettling a measure to promote security, Radio Azattyq, RFE/RL, March 2021, https://rus.azattyq.org/a/31127170.html

[3] OSCE, Handbook on Monitoring Freedom of Peaceful Assembly, Second Edition, December 2020, https://www.osce.org/odihr/monitoring-peaceful-assembly

[4] Ibid, page 54.

[5] Human Rights Council, Report of the Special Rapporteur on the rights to freedom of peaceful assembly and of association, Maina Kiai, United Nations General Assembly, June 2013, A/HRC/23/39/Add.1, para. 37, https://undocs.org/A/HRC/23/39/Add.1; OSCE, Handbook on Monitoring Freedom of Peaceful Assembly, Second Edition, December 2020, https://www.osce.org/odihr/monitoring-peaceful-assembly

[6] OSCE, Human Rights Handbook on Policing Assemblies, March 2016, page 62, https://www.osce.org/odihr/226981; Ibid, page 100.

[7] European Commission for Democracy Through Law (Venice Commission) and OSCE Office For Democratic Institutions and Human Rights (OSCE/ODIHR), Guidelines on Freedom of Peaceful Assembly (3rd edition), CDL-AD (2019)017re, Strasbourg / Warsaw, July 2020, https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2019)017rev-e; Ibid, Point 21, page 9.

[8] European Court of Human Rights, Primov and Others v. Russia, 17391/06, June 2014, para 118, http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-144673

[9] Bagdat Asylbek, [Minister] Turgumbayev on the Kettlings out in the Freezing Weather: There Have Been No Torture, People Just Wouldn’t Want to Leave, Radio Azattyq, RFE/RL, June 2021, https://rus.azattyq.org/a/31302246.html

Topics

Civil Society

Covid-19

Good Governance and Institutional Reform

Human Rights

Rule of Law

Regions

Former Soviet Union

Central Asia

Тәуелсіз жұмысшылар ұйымдарына тұрақты қысым көрсетудің қазақстандық мысалы

Article by Mihra Rittmann

Осыдан он жыл бұрын жазда Қазақстанның батысындағы жүздеген мұнайшылардың жұмыс берушілермен болған қақтығысы елдің жаңа тарихындағы ең ұзақ және ең ауыр ереуілдердің бірі ретінде қалды. Жеті ай бойы шешімі табылмаған жұмысшылардың ереуілі – 2011 жылдың желтоқсан айының ортасында қантөгіспен аяқталды. Сол кезде полиция мен үкіметтің қарулы күші әскерлері жұмысшылар мен басқа да қатысушыларға оқ жаудырып, кемінде 12 адам қаза тапты. Бірнеше айдан кейін билік ондаған адамдарды соттады, олардың арасында белсенді жұмысшылар да бар. 2014 жылдың маусымында және 2015 жылдың қарашасында үкімет кәсіптік одақтардың жаңа репрессивті заңдарын және жұмысшылардың ұйымдастыру, ұжымдық келісімдер мен ереуілдерге құқықтарын шектейтін жаңа Еңбек кодексін қабылдады. Содан бері Қазақстан билігі тәуелсіз кәсіптік одақтарға қарсы күресті бастады, нәтижесінде кәсіптік одақтар белсенділері саяси себеппен айыпталып, кәсіптік одақтар қызметіне тыйым салынды, ал тәуелсіз кәсіптік одақтар мен конфедерациялар жабылды немесе уақытша тоқтатылды.

Бұл эсседе 2011 жылдың жазында Жаңаөзенде болған оқиғаға қысқаша шолу жасалып, кейіннен Қазақстандағы тәуелсіз кәсіптік одақтардың жойылуына әкеліп соқтырған тәуелсіз кәсіптік одақтарға қарсы күш қолданылуы туралы егжей -тегжейлі баяндалады және Қазақстан үкіметіне ұсыныстармен аяқталады.

2011 жылғы мұнайшылар ереуілі

2011 жылдың мамырында Батыс Қазақстандағы үш жеке компанияның екі мыңнан астам мұнайшысы ереуілге шығып, еңбекақыны көтеруді және еңбек жағдайын жақсартуды талап етті.[1] Бұл үш ереуіл бір жарым айдан жеті айға дейін созылды. Жергілікті сот ереуілді заңсыз деп тапты, себебі олар аяқасты басталды (ереуілдің құқықтық талабына сай емес) және билік ереуілдің жетекшілері деп санайтын адамдарға әкімшілік айыппұл салды. Human Rights Watch (HRW) ұйымы қазақстандық биліктің кәсіптік одақтардың заңды талабына жауап ретінде халықаралық еңбек және адам құқықтары туралы заңдарды қалай бұзғанын құжаттады[2] және кәсіптік одақтар заңгері ретінде ол жұмысшылармен жалақы теңсіздігі туралы сөйлескені үшін «әлеуметтік араздықты қоздырды» деген айыппен алты жылға заңсыз түрде бас бостандығынан айырылды.[3]

Үкімет ереуілді және ереуілге шыққан жұмысшыларды жаппай жұмыстан шығаруды тоқтатуға тырысқанымен, жүздеген жұмысшылар оған құлақ аспады. Қазақстандағы ең ұзаққа созылған ереуіл, сайып келгенде, 2011 жылдың 16 желтоқсанында аяқталды, Жаңаөзеннің орталық алаңында қақтығыстар басталып, оған жауап ретінде полиция мен үкіметтің қауіпсіздік күштері мұнайшылар мен сол жерге жиналған басқа адамдарға оқ жаудырды. Жалпы, ресми мәліметтер бойынша, кем дегенде 12 адам қаза тауып, жүздеген адам жараланған. Бас прокуратураның мәліметінше, қақтығыс кезінде тағы үш адам қаза тапты: екеуі дене жарақаты салдарынан және бір адам өрт салдарынан, ал қақтығыс барысында ондаған полиция қызметкері жараланды.[4]

HRW хаықаралық ұйымы зорлық-зомбылықтан кейін Жаңаөзенде адамдарға жасалған қатыгез қарым-қатынас пен азаптау туралы маңызды және сенімді ақпараттарды тіркеді, соның ішінде полицияда қамауда болған кезде алған жарақаттан қайтыс болған 50 жасар ер адам туралы мәліметтер де бар.[5] Содан кейінгі айларда билік ашық түрде қарсы шыққан мұнайшылар мен басқаларын зорлық-зомбылыққа шақырғаны үшін тұтқындады және қудалады. Ұсталған 37 адамның барлығын дерлік соттады, олар құқық қорғау органдары қызметкерлері азаптады деп айыптағанына қарамастан, оларды өзіне немесе басқаларға қарсы куәлік беруге мәжбүрледі.[6] Билік келесі айларда саяси оппозиция өкілдерін қудалап, тәуелсіз және оппозициялық БАҚ -ты жауып тастады.[7]

Бұл оқиғалар жоғары билік өкілдерін, соның ішінде Қазақстан президентінің өзін еңбек қатынастарына назар аударуға итермеледі. Еңбек және адам құқықтары саласындағы халықаралық стандарттарға сәйкес жұмысшылардың кәсіптік одақтар құру құқығын қорғау үшін қолданыстағы заңнамаға өзгерістер енгізудің орнына, Қазақстан билігі тәртіпсіздіктер үшін жұмысшыларды жазалады және кәсіптік одақтардың қызметіне мемлекеттік бақылауды күшейту жөніндегі шаралар қабылдады. Қазақстанның сол кездегі президенті Нұрсұлтан Назарбаев 2012 жылдың шілдесінде көпшілік алдында берген түсініктемесінде әлеуметтік және еңбек дауларын қоздыратын адамдарды «арандатушылар мен паразиттер» деп атап, заң шығарушыларға кәсіптік одақтар туралы жаңа заң жобасын жасауды тапсырды.[8] 2014 жылдың маусымында кәсіптік одақтардың жаңа қатаң заңы қабылданды, ол тәуелсіз жұмысшылар ұйымдарын қудалауға жол ашты.[9]

Қазақстандағы тәуелсіз кәсіптік одақтардың жойылуы

2014 жылғы кәсіптік одақтар туралы заң жұмысшылардың бірігуіне және кәсіптік одақтар құруға мүмкіндіктерін шектеді және Қазақстан билігінің жұмысшылар ұйымына ықпалын арттырды. Осы сәттен бастап барлық қолданыстағы кәсіптік одақтар жаңа және күрделі екі сатылы тіркеу процесі бойынша заң қабылданғаннан кейін бір жыл ішінде Әділет министрлігінде қайта тіркелуі керек болды. Заң сонымен қатар жергілікті кәсіптік одақтардың өнеркәсіптік одаққа қосылуын және кәсіптік одақтардың конфедерациясы немесе федерациясы сияқты жоғары кәсіптік одақтар органына қосылуын талап ететін мүшелікке міндетті талап енгізді. Міндетті мүшелік талабы кәсіптік одақтардың өз құрылымын еркін анықтау құқығын қорғайтын еңбек құқықтарының халықаралық стандарттарын толығымен бұзады.[10]

Тіркеу талаптары Қазақстанда құрамындағы мүше саны аз тәуелсіз кәсіподақтарды қайта тіркеуді қиындатты. Елдің ең ірі тәуелсіз ұлттық кәсіподағы, «Қазақстанның еркін кәсіподақтар конфедерациясы» (ҚЕКК), заңның географиялық және өкілдік талаптарына сәйкес келмеді. Әділет министрлігі Қазақстанның еркін кәсіподақтар конфедерациясының (ҚЕКК) бірнеше рет жасаған шынайы талпыныстарына қарамастан, оларды қайта тіркеуден бас тартты. [11] ҚЕКК президенті Лариса Харьковская 2016 жылы HRW-ке берген сұхбатында ҚЕКК-ке қосылғысы келген өнеркәсіптік деңгейдегі бірде-бір кәсіптік одақ сол жылы қайта тіркеуден өтпегенін айтты. [12]

Содан кейін ҚЕКК Қазақстан Республикасы Тәуелсіз кәсіптік одақтар конфедерациясы (ҚРТКОК) деген жаңа атаумен тіркелуге өтінім берді. 2016 жылдың ақпанында ҚРТКОК тіркеу процесінің бірінші кезеңін сәтті аяқтады. Тіркеу процесін аяқтау үшін ҚРТКОК әлі де ұлттық кәсіподақ мәртебесін растауы қажет болды. Тіркеудің қатаң талаптары мен уақыт шектеулері ҚРТКОК пен оның төменгі деңгейдегі еншілес ұйымдары жаңа тіркеу талаптарын орындауға, заңды сақтауға қиналды.

2016 жылдың желтоқсанында Әділет министрлігі ҚРТКОК-ты елдегі кәсіптік одақтардың шектеулі заңын сақтамағаны үшін тарату туралы шешім қабылдады, сонымен қатар медицина қызметкерлері, үй шаруасындағылар мен кеншілерден құралған үш ілеспе өндірістік кәсіптік одақты да таратты. 2017 жылдың 4 қаңтарында Қазақстанның оңтүстігіндегі Шымкент қаласының экономикалық соты Қазақстанның тәуелсіз кәсіптік одақтары конфедерациясын түпкілікті жабу туралы шешім шығарды. [13] Сонымен қатар, үкімет оған еншілес үш өндірістік кәсіптік одақтың қызметіне тыйым салды.

Саяси себептер бойынша қылмыстық істер қозғалған кәсіптік одақ белсенділеріне қарсы әрекеттер

Әділет министрлігі кәсіптік одақтардың тәуелсіз органдарын біржола жабу туралы шешім қабылдағаннан кейін, билік ҚРТКОК басшысы Лариса Харьковскаяны және ҚРТКОК-ның мәжбүрлі түрде жабылуына қарсы наразылық акциясына қатысқан тағы екі кәсіптік одақ жетекшілері Әмина Елеусінова мен Нұрбек Құшақбаевты саяси астарлы қылмыстық істер бойынша қудалады.

2017 жылдың 7 сәуірінде Құшақбаев сотта заңсыз деп танылған ереуілге жұмысшыларды шақырған «қылмысы» үшін екі жарым жылға бас бостандығынан айырылды. [14] Ол сондай -ақ 80 000 АҚШ доллары көлемінде материалдық шығын төлеуге міндеттелді және кәсіптік одақ қызметімен айналысуға екі жылға тыйым салынды. 2017 жылдың 16 мамырында тағы бір қазақстандық сот кәсіптік одақ жетекшісі Әина Елеусінованы қаржыны жымқырды деген саяси астарлы айыппен екі жылға бас бостандығынан айырды.[15] Сот оны 5 жылға кәсіптік одақ қызметіне қатысуға тыйым салып, 26 300 доллар шығын өтеуге міндеттеді.

2017 жылдың 25 шілдесінде Шымкент соты Қазақстан тәуелсіз кәсіптік одақтар конфедерациясының басшысы Лариса Харьковскаяны қызмет бабын асыра пайдаланды деген айып тақты. Оның қозғалыс бостандығын шектеді, 400 сағат қоғамдық жұмысқа тартылды және кез келген үкіметтік емес ұйымдарда, соның ішінде кәсіптік одақтарда басшылық қызметке тұруға бес жылға тыйым салынды.

Қазақстан билігі кәсіподақ жетекшісі Ерлан Балтабайды да қудалады, ол өз әріптестерінің тұтқындалуы мен сотталуынан кейін Қазақстандағы еңбек құқықтарына қатысты ашық позиция ұстанды. [16] 2019 жылдың 17 шілдесінде Шымкент соты Балтабайды кәсіподақ қаржысын жымқырды деген айыппен саяси негізде айыпты деп таныды және жеті жылға бас бостандығынан айырды. Оған жеті жылға азаматтық қызметпен, соның ішінде кәсіптік одақ қызметімен айналысуға тыйым салды. [17] 2019 жылдың тамызында президенттің оған кешірім бергенімен, 2019 жылдың қазанында қажетті айыппұлды төлемегені үшін бес айға бас бостандығынан айырылды. Оған кәсіптік одақ қызметімен айналысуға әлі де тыйым салынған.

Халықаралық шешімдер

Қазақстанда 2014 жылы кәсіптік одақ қызметін шектейтін заңның қабылдануы мен енгізілуі, кейінгі жылдардағы биліктің тәуелсіз кәсіптік одақтарды құруға жол бермеу жөніндегі іс әрекеттері халықаралық қоғамдастықтың, әсіресе Халықаралық еңбек ұйымының (ХЕҰ) назарын аударды. 2015 жылдан бері Қазақстанды ХЕҰ конвенцияларына мемлекеттердің сәйкестігін тексеруге арналған ХЕҰ органы – Стандарттарды қолдану комитеті бірнеше рет тексеріп, сөгіс берді. Бұл комитет үкімет, кәсіподақ пен жұмыс берушілер ұйымының үшжақты органы болып табылады, олар жыл сайын халықаралық еңбек стандарттарын сақтамаудың кейбір аса ауыр жағдайларын қарастырады, Қазақстанның кейбір халықаралық серіктестері елдегі еңбек тәртібінің бұзылуы қаншалықты маңызды екенін көрсетеді.

Халықаралық қауымдастықтың Қазақстандағы жұмысшылар құқығының жағдайына айтарлықтай негативті түрде назар аударуы нәтижесінде Қазақстанды жұмысшылар құқығының мәртебесіне қатысты кейбір сыни пікірлерге жауап беруге тура келді. 2018 жылдың мамырында Қазақстанда ХЕҰ-ның жоғары деңгейдегі мониторингтік миссиясы өтті, оның барысында кәсіптік одақтар туралы және басқа да проблемалы еңбек заңдарын реформалауға уәде берді. Екі жылдан кейін, 2020 жылдың мамырында, Қазақстан кәсіптік одақтар туралы заңға кәсіптік одақтарды тіркеудің нормативті-құқықтық базасын жақсартуға көмектесетін және мүшелікке міндетті талапты алып тастауға уәде етілген түзетулер қабылдады.[18]

Түзетулер заңнамадағы еңбек құқықтарының кейбір мәселелерін шешуге көмектескенімен, Қазақстан билігінің тәуелсіз жұмысшылар ұйымдарына деген теріс көзқарасы әлі де сақталуда. 2021 жылы 5 ақпанда Шымкент қаласының мамандандырылған ауданаралық экономикалық соты Отын-энергетика саласы қызметкерлерінің тәуелсіз өнеркәсіптік кәсіптік одағының (ОЭСҚТӨК) қызметін қазақстандық кәсіптік одақтар заңнамасына сәйкес тіркеуден бас тартты деген айыппен алты айға қызметін тоқтатты, бұл бірлестік бостандығы мен жұмысшылардың ұйымдастыру құқығына тағы бір ауыр соққы болды.[19] Өнеркәсіптік одақ Қазақстанда әлі де белсенді жұмыс істейтін санаулы кәсіподақтардың бірі болды.

Қазақстандағы жұмысшылар ереуілге шығуға құқылы ма?

Ереуілге шығу құқығы Қазақстанның Конституциясы мен Еңбек кодексімен кепілдендірілгенімен, іс жүзінде жұмысшылар ереуілге шығу туралы мәселені қарағанға дейін күрделі және ұзақ медиация рәсімдерінен өтуі тиіс, бұл жұмысшылардың заңды түрде ереуілге шығуын қиындатады, ал кейбір жағдайларда тіпті мүмкін емес етеді. Сонымен қатар, 2014 жылы Қазақстанда жұмысшыларды сот заңсыз деп таныған ереуілді жалғастыруға итермелейтін әрекеттері үшін қылмыстық жазалау шаралары енгізілді (Қылмыстық кодекстің 402 -бабы). 2020 жылдың мамырында Қазақстан құқық бұзушылық үшін санкцияның ең төменгі мөлшерін үш жылға бас бостандығынан айыруға дейін азайтты.

Осы жылдар ішінде Қазақстан мұнай-газ секторын қамтитын «қауіпті өндірістік объектілерде» жұмыс істейтіндердің, сондай-ақ «теміржол және азаматтық авиация қызметкерлерінің, медициналық қызметкерлер мен техникалық қызмет көрсету қызметкерлерінің, жеткізушілер (соның ішінде қоғамдық көліктегі, сумен жабдықтау, электр, жылу және байланыс саласындағы жұмысшылар)» ереуілдеріне жалпы тыйым салды. ХЕҰ-ның тұрақты қысымымен Қазақстанның Еңбек кодексіне 2020 жылдың мамырында өзгертулер енгізілді, қызмет көрсету саласы мен мұнай-газ қызметкерлеріне аз немесе үзіліссіз қызмет көрсеткен жағдайда ереуілге шығуға рұқсат беріледі.[20]

Заңды ереуіл ұйымдастыруда кедергілерді ескере отырып, жұмысшылар күрделі ұжымдық келісімдерден аулақ болу үшін өз наразылықтарын білдіруге іс жүзінде қысқа мерзімді ереуілді дұрыс деп санайды. Бұл оларды жұмыстан шығу қаупінен, сондай-ақ әкімшілік немесе қылмыстық қудалаудан сақтайды. Бұқаралық ақпарат құралдарының мәліметіне сүйенсек, 2021 жылдың ақпанында жалақыны көтеруді талап еткен ереуілге қатысқаннан кейін Батыс Қазақстандағы мұнай компаниясынан оннан астам жұмыскерлері жұмыстан шығарылды. [21] 2021 жылдың сәуірінде Жаңаөзенде ереуілге шыққан мұнайшыларға жұмыс беруші ереуілдің «заңсыз» екенін айтып, олардың жұмыс орындарына баруын талап етті. [22]

Адам құқықтары жөніндегі халықаралық заңға сәйкес, заңсыз ереуілге қатысқаны үшін кез келген жаза қылмысқа немесе жасалған кінәға пропорционалды болуы керек. ХЕҰ ереуілге қатысқаны үшін санкциялар ұлттық заңнаманың өзі бірлестік бостандығының халықаралық стандарттарына сәйкес келетін жағдайда ғана қабылданатынын ашық айтты, бірақ бұл талап Қазақстанда сақталмайды.[23]

Жұмысшылардың мобилизациясынан жаңа үміт күтуге болады ма?

Жоғарыда аталған көптеген проблемаларға қарамастан, Қазақстан жұмысшылардың мобилизациясы жалғасуда. 2021 жылдың басынан бері бұқаралық ақпарат құралдарында Қазақстандағы шағын еңбек ұжымдары өз бетінше бейбіт шерулерді ұйымдастыру арқылы кәсіптік одақ құруға деген ұсыныстарын жариялау мүмкіндігі туралы ақпараттар көбейіп келеді.

Наурыз айында Батыс Қазақстанның Ақтөбе облысында ереуілге шыққан мұнайшылар өз мүдделерін қорғау үшін жаңа одақ құруға дауыс берді. Мамыр айында Қазақстанның астанасы Нұр-Сұлтандағы құрылысшылар «Үміт» атты жаңа кәсіптік одақ ұйымының тіркелгенін хабарлады. Олар сайлаған кәсіптік одақ жетекшісі Қайрат Айдар «Азаттық» радиосына берген сұхбатында құрылысшылардың 2020 жылдың желтоқсанында қауіпті еңбек жағдайына қарсы ереуілінен кейін кәсіптік одақ құру туралы шешім қабылдағанын айтты.[24] Алматыда тамақ тасушылардың көпшілігі азық-түлік жеткізілімінде келісімшарт бойынша жұмыс істейді, жалақының аздығына және жұмысшылардың жұмыстан босатылуына қарсы ереуілден кейін олар да кәсіптік одақ құру туралы шешім қабылдады. [25]

Жұмысшылардың кәсіптік одақтарды ұйымдастыру және біріктіру жөніндегі бастамалары билік органдарының Қазақстанда тәуелсіз кәсіптік одақтардың құрылуын басу және болдырмуға тырысқан әрекеттері аясында ерекше маңызға ие. Жұмысшыларды жалдаушы компаниялар да, қазақстандық билік те олардың іс-әрекетіне кедергі келтірмеуі тиіс. Керісінше жұмысшылардың өз кәсіптік одақтарын ұйымдастыруына және тіркелуіне рұқсат етіп, ешбір қысымшылықсыз және қуғынсыз жұмыс істеуіне жағдай жасауы керек.

Қорытынды

Соңғы он жыл ішінде Қазақстан үкіметінің тәуелсіз кәсіптік одақтарға қарсы әрекеттерінің жалғасуы елдегі адам құқықтары мәселесіне дақ түсіргенімен, байыпты оптимизм сақталуда. Соңғы айларда елдің әр түрлі өңірлеріндегі жұмысшылар өз құқықтарын қорғау үшін ұйымдасуда. Халықаралық Еңбек ұйымы, жергілікті және халықаралық кәсіптік одақтар мен адам құқықтары жөніндегі органдар тарапынан ұзақ уақыт бойы елдегі кәсіптік одақтар құқығының шектеулі екенін сынға алуы Қазақстанды кәсіптік одақтар туралы заңнаманы реформалауға және басқа да бірқатар заңнамалық оң өзгерістерге итермеледі.

Ал Қазақстанға қысым азаймады. Стандарттарды қолдану жөніндегі комитет биылғы Халықаралық еңбек конференциясында Қазақстан бойынша ең ауқымды және нақты тұжырымдары мен ұсыныстарын жариялады. Сонымен қатар, комитет Қазақстан үкіметінен жағдайды бағалау үшін ХЕҰ-ның Қазақстанмен тікелей байланыс жасау қызметін ұйымдастыруды және Қазақстан үкіметінен келер жылғы конференцияға дейін «Конвенцияны сақтау бойынша қабылданған шаралар туралы» комитетке есеп беруді сұрады».[26]

Қазақстанда жұмысшылар құқығының бұзылуын болдырмау үшін қажетті құқықтық реформа жасалуы керек. Қазақстанның халықаралық серіктестері, соның ішінде Еуропалық Одақ (және оған мүше мемлекеттер), Ұлыбритания мен АҚШ, елдегі болып жатқан еңбек заңдарының бұзылуына алаңдаушылық білдіруде және олар Қазақстан үкіметін халықаралық ұйымдарды құрметтеуге және Еңбек құқығының стандарттарын сақтауға шақыру арқылы қолдай алады[27].

Human Rights Watch (HRW) Қазақстан үкіметін қазақстандық заңнаманы адам құқықтарының халықаралық стандарттарына жақындату және тәуелсіз кәсіптік одақтар мен бірлестіктер құру үшін жағдайды жақсарту үшін келесі шараларды қабылдауға шақырады:

Халықаралық Еңбек Ұйымы Стандарттарды қолдану жөніндегі комитетінің 2015, 2016, 2017, 2019 және 2021 жылдары қабылдаған шешімдеріне толықтай сай болу;
Тәуелсіз кәсіптік одақ белсенділерін қудалауды тоқтату, соның ішінде Лариса Харьковская, Әмина Елеусінова және Ерлан Балтабайдың кәсіптік одақ қызметіне шектеулерді алып тастау;
Қазақстанның тәуелсіз кәсіптік одақтар конфедерациясын жабу және отын-энергетика саласы қызметкерлерінің өнеркәсіптік кәсіптік одақ ұйымының қызметін алты айға тоқтату туралы сот шешімінің күшін жою және ҚРТКК пен ITUFEW-ке тіркеуге және кедергісіз жұмыс істеуіне рұқсат беру;
Қылмыстық кодекстің «жұмысшыларды сот заңсыз деп таныған ереуілге қатысуға шақыруды» бірлестік бостандығына, ұйымдастыру құқығына және ереуілге шығу құқығына сәйкес келмейді деп санайтын 402-бабының күшін жою.

Mihra Rittmann, senior Central Asia researcher, leads Human Rights Watch’s work on Kazakhstan and Uzbekistan, covering a wide range of human rights issues including freedom of assembly, association, and speech. In recent years Rittmann has researched and written reports on labor and disability rights in Kazakhstan. She previously lived and worked in Uzbekistan and Kyrgyzstan, documenting the aftermath of the June 2010 ethnic violence in southern Kyrgyzstan and the persecution of Uzbekistan’s human rights defenders. Before she joined Human Rights Watch, Rittmann spent a year as a Fulbright Scholar in Moscow, collecting oral histories from former political prisoners of the Gulag, the Soviet prison camp system. Rittmann holds a master’s in human rights from the University of Essex and is a graduate of the University of Chicago. She speaks Russian.

Image by Francisco Anzola under (CC).

[1] Rittmann, Mihra, Striking Oil, Striking Workers: Violations of Labour Rights in Kazakhstan’s Oil Sector, HRW, September 2012, https://www.hrw.org/report/2012/09/10/striking-oil-striking-workers/violations-labor-rights-kazakhstans-oil-sector.

[2] Ibid.

[3] HRW, Kazakhstan: Appeals Hearing Should Vindicate Labour Rights, September 2011, https://www.hrw.org/news/2011/09/14/kazakhstan-appeals-hearing-should-vindicate-labor-rights.

[4] “Text of the speech of Nurdaulet Suindikov, the official representative of the Prosecutor General of the Republic of Kazakhstan” (“Текст выступления официального представителя Генеральной прокуратуры Республики Казахстан Суиндикова Нурдаулета”), Prosecutor General of the Republic of Kazakhstan, February 2012, http://prokuror.kz/rus/novosti2/?cid=0&rid=4302.

[5] HRW, Kazakhstan: Protect Detainees from Torture and Ill-treatment, December 2011, https://www.hrw.org/news/2011/12/22/kazakhstan-protect-detainees-torture-ill-treatment and HRW, Kazakhstan: Detainee Dies After Police Beating, December 2012 https://www.hrw.org/news/2011/12/22/kazakhstan-detainee-dies-after-police-beating.

[6] HRW, Kazakhstan: Oil Workers Convicted in Flawed Trial, June 2012, https://www.hrw.org/news/2012/06/04/kazakhstan-oil-workers-convicted-flawed-trial.

[7] HRW, Kazakhstan: Opposition Leader Jailed, October 2012, https://www.hrw.org/news/2012/10/09/kazakhstan-opposition-leader-jailed, and Human Rights Watch, Kazakhstan: Growing Crackdown On Free Speech, December 2012, https://www.hrw.org/news/2012/12/13/kazakhstan-growing-crackdown-free-speech.

[8] “It is necessary to establish legal responsibility for provoking labour conflicts – Nazarbayev” [“Нужно установить правовую ответственность за провоцирование трудовых конфликтов – Назарбаев”]. Zakon.kz, June 2012, https://www.zakon.kz/4500376-nuzhno-ustanovit-pravovuju.html.

[9] Rittmann, Mihra, We are Not the Enemy, Violations of Workers Rights in Kazakhstan, November 2016, https://www.hrw.org/report/2016/11/23/we-are-not-enemy/violations-workers-rights-kazakhstan.

[10] ILO Convention 87 stipulates laws should not “unduly affect organisational structure and composition of the unions.” ILO Freedom of Association and Collective Bargaining Training Sheet (copy on file with Human Rights Watch).

[11] See: HRW Report, We are Not the Enemy, Violations of Workers Rights in Kazakhstan, Restrictions on Freedom of Association and the Right to Organize, which details Kazakhstan’s restrictive new trade union law, https://www.hrw.org/report/2016/11/23/we-are-not-enemy/violations-workers-rights-kazakhstan#_ftn71.

[12] HRW interview with Larisa Kharkova, April 2016.

[13] HRW, Kazakhstan: Trade Union Shut Down, January 2017, https://www.hrw.org/news/2017/01/10/kazakhstan-trade-union-shut-down.

[14] HRW, Kazakhstan: Union Leader Jailed, April 2017, https://www.hrw.org/news/2017/04/13/union-leader-jailed-kazakhstan.

[15] HRW, Kazakhstan: Trade Union Leader Jailed, May 2017, https://www.hrw.org/news/2017/05/17/kazakhstan-trade-union-leader-jailed.

[16] Erlan Baltabay spoke on behalf of KNPRK during the 2017 review of Kazakhstan by the International Labour Organisation’s Committee on the Application of Standards in Geneva, Switzerland in June, 2017.

[17] HRW, Kazakhstan: Union Leader Jailed, July 2019, https://www.hrw.org/news/2019/07/19/union-leader-jailed-kazakhstan.

[18] HRW, Kazakhstan Adopts Long Promised Amendments to the Trade Union Law, December 2020, https://www.hrw.org/news/2020/12/17/kazakhstan-adopts-long-promised-amendments-trade-union-law.

[19] HRW, Kazakhstan: Independent Union Under Threat of Suspension, January 2021, https://www.hrw.org/news/2021/01/28/kazakhstan-independent-union-under-threat-suspension.

[20] Kazakhstan Labour Code, art. 176, 2-1.

[21] Zhursin, Zhanagul and Dilara Isa, “Workers are increasingly going on strike. What does it mean?” [Работники всё чаще выходят на забастовки. О чём это говорит?], Radio Azattyk, February 2021, https://rus.azattyq.org/a/31097676.html.

[22] Toiken, Saniyash, “The company proposed to striking workers in Zhanaozen to go back to work” [Бастующим в Жанаозене работникам компания предложила возобновить работы], April 2021, https://rus.azattyq.org/a/31216965.html.

[23] The CEACR has stated that “sanctions for strike action, including dismissals, should be possible only where strike prohibitions are in conformity with the principles of freedom of association.” CEACR: Direct Request concerning Freedom of Association and Protection of the Right to Organise Convention, 1948 (No 87) Kazakhstan (ratification: 2000), adopted 2003, published 92^nd ILC session (2004), http://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:13100:0::NO::P13100_COMMENT_ID:2224882

[24] Zhoyamergen, Orken, “Capital builders registered a trade union to protect their rights” [Столичные строители зарегистрировали профсоюз для защиты своих прав], Radio Azattyk, May 2021, https://rus.azattyq.org/a/31265431.html.

[25] Mazorenko, Dmitriy, Kazakhstani couriers are pushing back against the gig economy, Open Democracy, June 2021, https://www.opendemocracy.net/en/odr/kazakhstani-couriers-are-pushing-back-against-gig-economy. See also: Mazorenko, Dmitriy, “Couriers of all Kazakhstani food delivery services create a union” [Курьеры всех казахстанских сервисов доставки еды создают профсоюз], Vlast.kz, May 2021, https://vlast.kz/novosti/45043-kurery-vseh-kazahstanskih-servisov-dostavki-edy-sozdaut-profsouz.html.

[26] Committee on the Application of Standards, International Labour Conference, 109^th Session, Geneva 2021, CAN/PV.CCL, June 2021, https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/—ed_norm/—relconf/documents/meetingdocument/wcms_804447.pdf. See also: HRW, ILO Slams Kazakhstan for Longstanding Labour Rights Abuses, June 2021, https://www.hrw.org/news/2021/06/22/ilo-slams-kazakhstan-long-standing-labor-rights-abuses.

[27] The European Union, the United States, the United Kingdom, and Canada, all expressed concern about the lack of meaningful progress on labour rights in Kazakhstan during the June 2021 ILO Committee on the Application of Standard’s review of Kazakhstan. Previously, the European Parliament has twice endorsed the ILO’s conclusions. See: https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-8-2019-0203_EN.html.

Topics

Civil Society

Covid-19

Good Governance and Institutional Reform

Human Rights

Regions

Former Soviet Union

Central Asia

COVID-19 және ақпараттық кеңістіктегі мемлекеттік бақылауды күшейту

Article by Galiya Azhenova

2020 және 2021 жыл пандемия мен карантинге байланысты болған оқшаулаулаудан бастап, уақыт сайын өзгеріп отырған бостандыққа шектеу мен оны жазалау шараларын өзгертумен есте қалуда.

Қазіргі кезде COVID-19-ға дейінгі кезеңмен салыстырғанда бұқаралық ақпарат құралдары мен журналистер ең қиын кезеңді басынан кешіруде. Шенеуніктердің, министрліктер мен ведомстволардағы және соттардағы жауапты тұлғалардың онлайн жұмысқа көшуіне байланысты ақпаратқа қол жеткізу, оны алу мен тарату нашарлады. Бұл шенеуніктерге брифингте журналистердің қолайсыз сұрақтарын жауапсыз қалдыруға, бұқаралық ақпарат құралдарының сұрақтары мен жауаптарын үзуге, микрофондарды өшіруге, мемлекеттік тілдегі баспасөз-хабарламаларын кешіктіріп беруге және басқа да мәселелерге жол берді. Zoom платформасындағы онлайн-кездесуде әріптесінің микрофонын өшіруге байланысты басқа бір журналист тарапынан оны қайта қосуды талап еткен және олардың қатты наразылығын тудырған бірнеше жағдай орын алды. Журналист Серікжан Мәулетбайға қатысты іс «Әділ сөз» қорының мониторингінде көрініс тапты

Журналистер маңызды департаменттермен болған көптеген онлайн кездесулер кезінде тікелей сұрақ қою мүмкіндігінен айырылды. Журналистер сұрақтарды чатқа алдын ала жіберуі талап етілді, содан кейін кездесу кезінде модератор оларды оқып берді. Баспасөз конференциясын ұйымдастырушылар сұрақтарды өздері алдымен сүзгіден өткізді, сондықтан көбінесе «қолайсыз» сұрақтар модератор мен спикерлердің талқылауына қосылмады.

Журналистерге полиция тарапынан да шабуыл жасау жағдайы кездесуде. «Астана» мен «Информбюро» телеарналарының (олардың бірі – Бахром Абдуллаев) журналистері кешке қарай Шымкент облысында өрт болған жерге келіп, репортаж жасау кезінде полицияның шабуылына ұшырады. Көпшіліктің наразылығынан кейін полиция қызметкерлері журналистерден кешірім сұрады, полиция олардың ештеңенесін сындырмағанын және журналистерде арнайы кеудеше болмағандықтан қателік жіберілгенін түсіндірді. Осындай оқиға зергерлік бұйымдар шығаратын зауыттың жабылуына және оның басшысының қамауға алынуына наразылық білдірген ауыл тұрғындарының ереуілін түсіру кезінде дәл сол журналистерге полиция шабуыл жасаған.

«Азаттық» радиосының тілшісі Сания Тойкен – еліміздің әр түрлі және күрделі өңірлерінде жұмыс істеген және мол тәжірибесі бар журналист, Халықаралық әйелдер медиа қорының (IWMF) «Журналистикадағы ерлігі үшін» номинациясының жалғыз лауреаты. Полиция оны бірнеше рет ұрып-соғып, кәсіби қызметіне кедергі келтірді. Ол «Әділ сөз» қорының тілшісіне: «2020 жылдың 24 қазанында азаматтық киім киген орта жастағы ер адам менің телефонымды тартып алып, жерге лақтырды. Мен орнымнан тұрып, телефонымды қайтарып алу үшін оның артынан жүгірдім, себебі бұл корпоративтік телефон болғандықтан, мен оған жауаптымын, бірақ маған ешкім көмектеспеді. Мен одан телефонымды қайтаруды сұрадым. Содан кейін адамдар менің телефонымды бұл адамнан тартып алмақ болды. Көпшіліктің арасынан бір полицей мені танып, ол адамды жіберуді сұрады». Журналист телефонын полиция бөлімшесінде қайтарып алады, онда ол түсірген барлық бейнелер мен материалдар өшіріліп тасталған. Сонымен қатар, сараптама қорытындысы Сания сол оқиға салдарынан жарақат алғанын растады.[1]

2021 жылдың шілдесінде Алматы қалалық ІІД баспасөз қызметінің жетекшісі С.Әзірбек Сәния Тойкенді «ұятсыз» деп атады, оның мінезін әдепсіз деп сипаттады және журналистің марқұм анасын қызына нашар тәрбие берді деп айыптады. WhatsApp арқылы бұл ауызша қақтығыс туралы журналист С.Әзірбектен де, олардың орынбасарынан да өз сұрағына жауап ала алмады. Сондай-ақ, оған бұдан былай ақпаратты тек журналистер көп жұмыс істейтін ресми байланыс арналары арқылы ала алатыны ескертілді.

Қарапайым азаматтардың ойы: Егер шенеуніктер мен полицейлер журналистермен бірге келісімге келмесе, онда олар бізге не үшін қажет?

2020 жылдың 9 маусымында «Azattyq Ruhy» ақпараттық-талдау порталының түсіру тобына, яғни журналист Ришат Асқарбекұлы мен операторға отбасылық қайғылы оқиға болған үйдің жанында әйелдер тобы шабуыл жасады (69 жастағы алматылық тұрғын. күйеу баласы мен қызын атып, содан кейін өзіне қол жұмсаған). Әйелдердің бірі журналистің қолынан телефонды жұлып алып, бар күшімен асфальтқа лақтырған. Содан кейін ол камераны алу үшін операторға шабуыл жасаған. Журналист пен түсірілім тобы полициямен хабарласып, шабуыл туралы мәлімдеме жасады. Дегенмен, журналистерге жасалған шабуыл қылмыстық жауапкершілікке сирек тартылады, ал полицияның журналистерге жасаған шабуылы мүлде жазаланбайды.

Карантин кезеңінде журналистерге қалалар мен облыстарды аралау қиынға соқты. Оларда тіпті редакциялық жолдама, журналистік мүшелік куәлігі немесе жеке куәлігі болса да, әкімдіктен, жергілікті атқарушы органнан рұқсат алуға міндетті болды. Журналистерге жедел жәрдем мен науқастарды, тіпті емханадан тыс жерде де, суретке түсіруге немесе бейнеге түсіруге тыйым салынды. Қоғам вирус туралы, жұқтырғандардың саны, өлім мен сауығу, жабдықтардың, дәрі-дәрмектердің болуы туралы нақты және дұрыс ақпаратты талап етті, бірақ журналистерге өте шектеулі немесе қате және қарама-қайшы ақпарат берілді. Қылмыстық кодекстің 158-бабында «Журналистің заңды кәсіптік қызметіне кедергі жасау» туралы айтылғанымен, 2006 жылдан бері сотқа осы бап бойынша бірде-бір шағым түспеген.

Ranking.kz мәліметінше, 2020 жылы елімізде Интернетке қолжетімділіктің болмауына байланысты мұндай оқиғалар жиілеп кетті.[2] Соңғы бір жыл ішінде көрсеткіш 2,7 еседен астамға өсіп, 2000 оқиға тіркелді. Алдыңғы жылдардағыдай, рұқсат етілмеген наразылық акциясының қарсаңында және ереуіл кезінде Интернет бұғатталды.

Заңнамалық өзгерістер

Жала жабуға байланысты шара қолдану мәселесі (Қазақстан Республикасы Қылмыстық Кодексінің 130-бабы) мәні мен мағынасын дәлелдеу мүмкін еместігіне, сондай-ақ сотталған жағдайда қолданылатын қатаң жазаға байланысты бұқаралық ақпарат құралдары мене заң қоғамдастығында ұзақ жылдар бойы талқыланып келеді. Әдетте, мұндай сот шешімі күшін жойған жоқ, жаза көбінесе ірі көлемдегі айыппұл түрінде немесе тіпті бас бостандығынан айыру түрінде де жасалады. Сонымен қатар, азаматтық іс жүргізу ережесіне сай миллиондаған теңгені моральдық шығын ретінде өндіру мүмкіндігі де болды. Сондай-ақ, қылмыстық жауапкершілікке тартылған адамға шетелге шығуға шектеу қойылып, жұмысқа орналасуда қиындықтар туындауы мүмкін. «Әділ сөз» қоры Президенттен Жоғарғы Сотқа құқық бұзушылықтың бұл түрін Қылмыстық кодекстің орнына Азаматтық кодекске енгізу үшін жала жабуды декриминализациялау туралы заң жобасын әзірлеуді тапсыруды сұрады.

Алайда, қоғамның – журналистердің, адвокаттардың және құқық қорғаушылардың күткеніне қарамастан, «жала жабу» Қылмыстық кодекстен әкімшілік заңға ауыстырылды. Заңды Бас прокуратура әзірледі. Енді журналистерді жала жапқаны дәлелденсе, оларға ауыр айыппұл салынады және 30 тәулікке дейін (үш жылдың орнына) бас бостандығынан айырылады. Учаскелік полиция қызметкерлері жала жабу істерімен айналысады, олар лингвистиканы мүлдем түсінбейді және әсіресе мәтінді түсінбейді, бұл белсенділер мен олардың отбасыларына қатысты әкімшілік сот шешімдерінің артуына әкелді. Мысалы, Маңғыстау облысының мұнай -газ өндіретін аймағында мемлекеттік қызметшіге қатысты интернетте өз пікірін немесе бағасын жағымсыз, бірақ шынайы түрде білдірген адамдар 180-ден 200 АЕК (500 000 теңге) көлемінде айыппұл төлеуге міндетті, бұл шамамен 1 200 АҚШ доллары (салыстыру үшін: жұмысшылардың орташа жалақысы шамамен 70 000-80 000 теңге).

Қазақстан Республикасының 1999 жылдан бастап қолданыстағы «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» Заңы, 2020 жылы енгізілген өзгертулерден кейін сөз бостандығына бюрократиялық бақылауды күшейтті. Қазіргі уақытта тоқырауға ұшыраған, кезінде 2017 жылы сол кездегі Ақпарат және әлеуметтік даму министрі Дәурен Абаев уәде еткен цифрлық дәуірдің шындығына сәйкес келетін принципті жаңа заң бойынша жұмыс жүргізілуде (ол 2020 жылдың мамырынан бастап Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары қызметін атқарып келеді). 2020 жылдың соңына қарай министрлік «Әділ сөз» қорына министрліктің мамандары бұқаралық коммуникациялар туралы заңның тұжырымдамасының жобасын әзірлегенін хабарлады, бірақ оның мәтінін ешқашан талқылауға жарияламады, бұл әдетте Президент Әкімшілігі мен Үкіметпен өзара келісімге келуді білдіреді.

Құқық қорғаушылар, азаматтық белсенділер, ІТ мамандары, зерттеушілер, журналистер мен адвокаттардың сараптамалық тобы 2020 жылғы 25 маусымда Мемлекет басшысы қол қойған Қазақстан Республикасының Заңы (қысқарта айтқанда «Цифрлық технологияларды реттеу туралы») туралы мәлімдеме жасады және бұл азаматтық қоғаммен талқыланбай және пандемия кезінде қатаң тәртіппен қабылданды. Авторлар цифрлық технологиялар туралы заң жеке деректерді заңсыз бақылауға және таратуға жағдай жасайды деп санайды, себебі жаңа уәкілетті органның тәуелсіздігі, ашықтығы мен есептілігі жоқ. Олар бұл заңның дұрыс жазылмағанын және бұл хат алмасуды, желідегі трафикті және азаматтардың желідегі мінез-құлқын шамадан тыс бақылауға әкеліп соғуы мүмкін екенін, оның интернет-ресурстарына шектеу қоюды, сондай-ақ жұртшылыққа бұл мәселеге азаматтық бақылауды бермеуді талап ететінін айтады.

Үкімет жариялаған бұл өзгерістердің барлығы ақпараттық кеңістіктегі мемлекеттік бақылауды күшейтуге бағытталған.

Galiya Azhenova is Head of the Public Center for Expertise on Information Disputes at the Adil Soz International Fund for the Protection of Freedom of Speech. She has extensive experience in this position related to the organisation and preparation of linguistic research at the request of lawyers, journalists, individuals and legal entities for submission to court and law enforcement agencies to protect their rights. Together with her colleagues, she also works to monitor violations of the freedom of speech of the media and journalists. Previously she was connected with the state TV channel ‘Kazakhstan’, where for 20 years she worked as a journalist, editor and TV presenter in social programs and the news sector.

[1] CPJ, Kazakh police assault, injure journalist Saniya Toiken covering protests in Nur-Sultan, October 2020, https://cpj.org/2020/10/kazakh-police-assault-injure-journalist-saniya-toiken-covering-protests-in-nur-sultan/

[2] See http://ranking.kz/

Topics

Civil Society

Covid-19

Human Rights

Media and Online Freedom

Regions

Former Soviet Union

Central Asia

How open societies can save the planet: The environmental democracy approach

Join our mailing list

Global Britain for an open world? – Conclusions and Recommendations

Join our mailing list

Responding to retreating rights in Kyrgyzstan, Tajikistan and Kazakhstan

Join our mailing list

Құқықтық шегініс – Қазақстанд: Талдамалы жазба

Join our mailing list

Кіріспе: Қазақстандағы адам құқықтарына қысым көрсету туралы зерттеу

Join our mailing list

Қазақстандағы адам құқықтары мен азаматтық бостандықтар: тиімділік мәселесі?

Join our mailing list

Конституциялық реформа – Қазақстандағы өзгерістердің негізі

Join our mailing list

Қазақстандағы полиция кеттлингі (kettling)

Join our mailing list

Тәуелсіз жұмысшылар ұйымдарына тұрақты қысым көрсетудің қазақстандық мысалы

Join our mailing list

COVID-19 және ақпараттық кеңістіктегі мемлекеттік бақылауды күшейту

Join our mailing list

Join our mailing list